КАЛИЙ

КА́ЛИЙ (лат. Kalium), К – элементтердин мез­гилдик системасынын I тобундагы хим. эле­мент. Щелоч металлдар тобуна кирет; ат.н. 19; ат. м. 39,102. Анын 3 изотобу бар. ³⁹К, ⁴⁰К ж-а ⁴¹К. Жасалма изотопторунун эң маанилүүсү ⁴²К (Т1/2=12,52 жыл); ал индикатор катары хи­мия, биология ж-а медицинада кеңири колдо­нулат. К-ди 1807-ж. англ. химик ж-а физик Г. Деви КОНты электролиздөө жолу м-н алган.
К. – күмүш түстүү, жумшак ак металл; тыгыз­дыгы 0,862 г/см³, эрүү t 63°С, кайноо t 776°С; электр тогун жакшы өткөрөт. Табиятта жер кыртышынын массасы б-ча 2,6%ин түзөт. Негиз­ги минералдары – сильвинит (NaCl.КСl); кар­наллит (КCl.MgCl₂ .6H кылдангандыктан, керосин же бензинде сакта­лат. Ал дайыма I валенттүү. Кычкылтек м-н оксид ж-а пероксиддерди (К₂O, К₂O₂) пайда кы­лат. Жогорку темп-рада (200°С) суутектүү чөй­рөдө гидридди КN, электр зарядынын тааси­ри астында азот м-н азидди КН₃ ж-а нитридди К₃N берет. Галогендер ж-а к-талар м-н активдүү аракеттенип, туздарды (КF, КCl, КBr, КI, К₂CO₃, К₂SO₄) пайда кылат. К. күкүрт, көмүртек м-н ысытканда, сульфидди (К₂S), карбиддерди (КC₈, КC₁₆, К₂C₂) берет. К-дин жардамы м-н кычкыл­дарды (B₂О₃, Al₂O₃ ж-а SiO₂) калыбына кел­тирүүгө болот. К. спирттер м-н орг. кошулмала­ры болгон алкоголяттарды, ацетилен, этилен м-н карбиддерди пайда кылат. К-ди алуу орун алмашуу реакциясына негизделген: КCl + +Na = К + NaCl; 6КCl + 2Al + 4CaO = 6К + +3CaCl₂ +CaO + Al₂O₃; К₂СО₃ + 2С = 2К + 3СО. Негизги бирикмелеринен КCl, К₂SO₄ жер се- мирткич, К₂S, КMnO₄ медицинада ж-а ветери- нарияда, КBr фотографияда, КF – металлургия- да, К₂CO₃ самын ж-а айнек жасоодо ж. б. кол-

донулат. К. өсүмдүк, жаныбарлардын курамы­на кирет. Жаныбарлар К-ди эт ж-а өсүмдүк

азыктарынан, өсүмдүктөр топурактан алат. К. жетишсиз болсо өсүмдүктүн өсүшү начарлайт. К-дин иондору жүрөктүн, булчуңдардын жый­рылуусун жөнгө салууга, осмос басымын кар­мап турууга ж. б. катышат.