ИММУНИТЕТ ЖЕТИШСИЗДИК ООРУСУНУН СИНДРОМУ

ИММУНИТЕ́Т ЖЕТИШСИЗДИК ООРУСУНУН СИНДРОМУ , И Ж О С (СПИД) – адамдын эң коркунучтуу жугуштуу оорусу. Анын азырын­ча (2009-жыл) айыкпастыгы, калк арасында тез таралып кетиши, оорулуунун өтө кыйналышы, акыры өлүмгө дуушар болору аныкталган. Ошондуктан ал 20-кылымдын «чумасы» деп атал­ган. Бул оору жөнүндө алгачкы маалыматтар 1981-жылы АКШда чыгуучу «Оору жана өлүм» ат­туу жумалык кабар журналында жарыяланган. Анда соо жүргөн гомосексуалдардын арасында айыкпаган, узакка созулган пневмония ж-а те­ринин рак оорусу тез арада көбөйүп кеткендиги айтылган. Бул жаңы пайда болгон ооруда адам организминин иммунитет системасынын жа­быркашы аныкталган. Мында иммунитет сис­темасын тейлөөчү, иммунитетке жооптуу кан­дын айрым клеткаларынын түрү тез азайып, акыры канда алардын саны кескин жоголуп кетиши далилденген. Америкалык окумуштуулар оору­луунун канынан, спермасынан мурда белгисиз вирусту таап, бөлүп алышкан. Ал адамдын им­мунитет жетишсиздигинин вирусу (АИЖВ) же вирус иммунодефицита человека (ВИЧ) деп ата­лат. Адамдын денесиндеги түрдүү суюктуктар, айрыкча кан, лимфа ж-а жүлүн суюктугу, эр­кектин спермасы, жыныс органдарынын был­жыры ж. б. бул вирустун жашоо ж-а көбөйүүсү үчүн эң ыңгайлуу болуп эсептелет. Адамга жук­кан вирус кан лимфоцитине кирип, алардын генетикалык аппаратында көбөйөт, акыры ал клеткалар «же­лип» бүткөндө, вирус жаңы лимфоцит клетка­ларына кирип, анда көбөйүүсүн улантат. Натый­жада кандагы лимфоциттин саны азайып, жо­голо баштагандыктан, организмдин иммуните­тин камсыз кыла албай калат, башкача айтканда лимфоцит­тердин иммунитетти камсыз кылуучу антите­лолорду бөлүп чыгаруу жөндөмдүүлүгү жоголот. Ошондуктан вирус жуккан адам организминде жалпы иммунитеттин жетишсиздиги пайда бо­луп, бүтүндөй иммунитет системасы бузулат. Ошонун негизинде ИЖОС м-н жабыркаган адамдын организмине сырттан кирген ж-а орга­низмдеги зыяндуу микробдор тоскоолсуз кө­бөйөт. Андай адам ар кандай (кошумча) оору­лар м-н тез жабыркайт. Жеңил өтүүчү инфек­цияга эле туш келгенде, организм эч каршы­лык көрсөтө албай, алардын өтүшү оор болуп, өлүмгө кабылуусу да мүмкүн. АИЖВ сыртка кан, эркектин спермасы, аялдын жыныс кы­нынан бөлүнүүчү былжыр аркылуу чыгып тур­гандыктан, ал жыныстык катнашуу ж-а кан аркылуу гана, балага – баланын тону, эмчек сүтү аркылуу жугат. АИЖВ адамдын дене су­юктуктарында гана жашап ж-а көбөйгөндүк­төн, жыныстык катнашуу, кан куюдан башка турмуш-тиричилик шартында, жөнөкөй жолу­гушууларда жукпайт. Демек, оорулуу же вирус­ту жугузуп алган адам анын булагы болуп эсеп­телет. АИЖВ жуккан оорулуу өлгөнгө чейин айланасындагыларга өтө коркунучтуу. ИЖОС оорусуна көбүнчө гомосексуалдар, бисексуалдар, баңгилер (айрыкча наркотикалык затты ийне саюу жолу м-н колдонгондор), ошондой эле азыраак кан же кандан алынуучу дары-дармектерди, донорлук трансплантат органдарын алгандар чалдыгат. Кыргызстанда 1987-жылы алгачкы оорулуу (ал Африканын жараны болгон), ал эми 1996-жылы АИЖВ жуктурган жергиликтүү тургун каттал­ган. Кыргызстанда ИЖОС м-н ооругандардын саны 3000ге жеткен (2009). Республикадада ИЖОС боюнча улут­тук ж-а эл аралык эксперттер иштеп, ИЖОС м-н күрөшүү программаларын ишке ашырууга бир топ эл аралык уюмдар [БУУнун өнүктүрүү программасы, Бүткүл дүйнөлүк саламаттык сак­тоо уюму (ВОЗ), «Сорос-Кыргызстан», ЮСАИД ж. б.] чоң жардам көрсөтүп жатышат.

Ад.: Тыналиева Т. А., Осмонова А. А. Спид. Б., 2005.

Т. А. Тыналиева.