ИЙНЕ ТЕРИЛҮҮЛӨР

ИЙНЕ ТЕРИЛҮҮЛӨР (Echinodermata) – деңиз омурткасыз жаныбарларынын тиби. Узундугу бир нече ммден 1 мге чейин, тукум курут болгондору 20 мге чейин жеткен. Ийне терилүүлөр жылдыз (деңиз жыл­дыздары), гүл (деңиз лилиялары), тоголок (де­ңиз кирписи), курт же бадыраң (голотуриялар) ж. б. формада болот. Денеси ар кандай радиус­тагы бир нече бөлүккө бөлүнгөн. Эркин жашоо­чуларынын оозу курсак бөлүгүндө (оралдык), бөлүп чыгаруу жылчыгы жон жагында (аборал­дык) болот. Бир нерсеге жабышып жашоочула­рынын оозу, бөлүп чыгаруу жылчыгы бири би­рине жакын ж-а дененин үстүнкү жагында жай­гашкан. Скелетинде акиташ пластинкалары, алардан башка ийнечелери ж-а педицеллярий­лери болот. Ийнечелер (өзгөчө деңиз жылдыз­дарыныкы 30 смге жетет) кыймылдоо милде­тин аткарса, педицеллярийлер (деңиз жылды­зында ж-а кирписинде) кыпчуур сыяктанып, коргонуу, денесин тазалоо кызматын аткарат. Нерв системасы оралдык нерв шакекчелеринен ж-а радикалдык нервдерден турат. Сезүү органда­ры начар өөрчүгөн. Ичегиси – түтүк же баштык­чадай. Кан жүрүү системасын курсак, жон ша­кекче тамырлары ж-а радиалдык тамырлар тү­зөт. Атайын бөлүп чыгаруу органы жок. Алар – жай кыймылдоочу, айрым жыныстуу деңиз жа­ныбарлары. Бардык ийне терилүүлөр жыныстык, кээ бирөө жыныссыз жол м-н көбөйөт. Жыныс продукту­ларын сууга таштап, жумуртканын уруктаны­шы ж-а түйүлдүктүн өөрчүшү сууда метаморфоз жолу м-н өтөт. Көпчүлүгү жырткычтар, майда омурткасыздар, кээ бири суу өсүмдүктөрү м-н азыктанат. Деңиздин түрдүү тереңдигинде кез­дешет. Алардын 2 типчеге кирген 6 миңдей түрү көбүнчө ар кандай туздуулуктагы бардык океан, деңиздерде жээктен тартып 11 км тереңдикке чейин таралган. Ийне терилүүлөр балык ж. б. жаныбар­ларга жем болот. Кытайда, Японияда ийне терилүүлөрдүн түрлөрү (голотурия, деңиз кирписи ж. б.) тамак катары пайдаланылат. Жер Ортолук деңизде­ги деңиз кирпилеринин икрасы тамакка колдо­нулат.

Ийне терилүүлөр: 1 – деңиз лилиясы; 2–5 – голотуриялар; 6–12 – деңиз жылдыздары; 13–16 – деңиз кирпи­лери.