КРОКОДИЛДЕР

КРОКОДИЛДЕР (Сгосоdylia) – сууда жашоочу сойлоочулар түркүмү. Денеси кескелдирик сы­мал, уз. 2–7 мге чейин, башы жалпагай, узун тумшуктуу. Көзү жана таноосу башынын үстүндө. Таноосу жана кулак тешиктери жапкак менен жа­былган. Ооз көңдөйүндө экинчи таңдай өөрчү­гөн. Куйругу узун жана бийик. Буттары кыска, күчтүү, сүзгүч жаргактары бар. Териси калың, мүйүз калкандар менен капталган, астында сөөк пластинкалар (остеодермалар) жайгашкан. Баш­ка сойлоочулардан айырмаланып, К-дин жүрөгү төрт камералуу. Өпкөсү чоң, татаал түзүлүштө, табарсыгы жок. Клоакасы дайыма узунунан кет­кен жылчык түрүндө, эркегинде жуп эмес жы-

Крокодилдер: 1–нил крокодили; 2–миссисипи али­гатору.

ныс мүчөсү болот. К-дин 3 тукуму бар: аллига­торлор, гавиалдар жана кадимки К. Кадимки К-дин 3 уруусу, 15 түрү, а. и. уз. 7 мге жеткен нил крокодили белгилүү. Суунун көлгө жана де­ңизге куйган жеринде, Түш.-Чыгыш Азиянын деңиз жээктеринде, Малайя архипелагынын а-нда, о. эле Түн. Австралия жана Жаңы Гвинея­да уз. 6 мге жеткен кыр жондуу крокодил кез­дешет. К. тропик жана субтропиктин тузсуз көлмөлөрүндө таралган, кээ бири деңизге алыс сүзүп барат. Көбүнчө сууда болуп, түнкүсүн ак­тивдүү. Негизинен балыктар, суу омурткасыз­дары, о. эле куштар жана сүт эмүүчүлөр менен азык­танат. Нил жана кыр жондуу К. адам үчүн коркунучтуу. К-дин ургаачылары тайыз жерде­ги кумга же саздагы чириндилер арасына 20–

100 катуу акиташ кабыктуу жумуртка тууйт. Көп түрү тукумуна кам көрөт. К-дин эти желет, териси үчүн (өзгөчө аллигаторлор) кармалып, саны кескин азайып, көп түрү жок болуп кетүү алдында турат. Кадимки К-дин 15 түрү ТКЭС-тин Кызыл китебинде катталган. Бир катар өлкөлөрдө (АКШ, Япония, Куба ж. б.) К. питом­никтери бар.