КЫРГЫЗСТАНДЫН ПАДЫШАЧЫЛЫК МЕЗ-ГИЛДЕГИ АДМИНИСТРАЦИЯЛЫК БӨЛҮНҮШҮ

КЫРГЫЗСТАНДЫН ПАДЫШАЧЫЛЫК МЕЗ-ГИЛДЕГИ АДМИНИСТРАЦИЯЛЫК БӨЛҮНҮШҮ – Россия империясынын курамындагы Кырг-ндын адм.-аймактык түзүлүшү; падыша өкмөтүнүн башкаруу системасы. Россия импе­риясы Кырг-нды толук каратып алып, өзүнүн башкаруу системасын киргизген. Алгачкылар­дан болуп орус бийлигин тааныган бугу уруусу 1862-ж. Батыш Сибирь генерал-губернаторлугу­на караштуу Семей обл-нун Ала-Тоо (Алатау,

1-Кокон ш-н алгандыгы үчүн берилген медаль. 2 - О. Азияны каратуу жүрү­шүнө катышкандыгы үчүн берилген медаль. 3 - Кыргызстандын Россияга каратылышына карата чы­гарылган медаль.

Алатав) округуна кабыл алынган. 1865-ж. фев­ралда Түркстан обл. түзүлүп, ага Ысык-Көл, Чүй, Талас, Кетмен-Төбө өрөөндөрү, кийинчерээк Борб. Теңир-Тоо караган. Түркстан обл-нун ал­гачкы аскер губернаторлугуна генерал М. Г. Чер­няев дайындалган. 1867-ж. 11-июлда падыша өкмөтүнүн «Жети-Суу (Семиречье) ж-а Сыр-Да­рыя облустарын башкаруу жөнүндөгү убакты­луу жобосу» м-н Түркстан генерал-губернатор­лугуна айланып, анын чегинде Сыр-Дарыя (бор­бору Ташкент) ж-а Жети-Суу (борбору Верный) обл. пайда болгон. Түн. Кырг-н Жети-Суу обл­на карап, Ысык-Көл ж-а Токмок уезддери уюшулган. Кокон хандыгы жоюлган соң (1876), анын аймагында Фергана (борбору Жаңы Мар­галаң), Самарканд (борбору Самарканд) обл­тары түзүлгөн. 1886-ж. 2-июнда «Түркстан ай­магын башкаруу жөнүндө жобо» күчүнө кирет да, Түркстан генерал-губернаторлугу Түркстан крайы аталып, анын карамагына Самарканд, Сыр-Дарыя, Фергана обл. кирген. Самарканд обл-на Хожент; Сыр-Дарыя обл-на Олуя-Ата; Фергана обл-на Кокон, Маргалаң, Анжиян, Наманган, Ош уезддери караган. Жети-Суу обл. 1891-ж. 25-марттагы «Талаа (Степной) облуста­рын башкаруу жөнүндө жобого» ылайык Талаа (Степной) генерал-губернаторлугуна, 1899-жыл­дан кайрадан Түркстан крайына кирген. Ысык- Көл ж-а Токмок уезддеринин ордуна Прже­вальск, Пишпек уезддери уюшулуп, борбору Омск ш. болгон. Облустар уезддерге, уезддер болуштуктарга (волость) бөлүнүп, аларга айыл­дар караган. Кырг-ндын калкы 73 болуштукка бөлүнүп, аларды 3 жылдык мөөнөткө шайлан­ган болуштар (айыл аксакалы) м-н старчындар башкарган. Кырг-нда башкаруу жарым-жарты­лай аскердик мүнөздө болгон. Облустарды ас­кер губернаторлору башкарып, анын карамагына буйрук берүү, чарбалык ж-а сот бөлүмдөрүнөн турган обл. башкарма иштеген. Уезддердин ба­шында уезддик начальниктер турган. Алардын көзөмөлү м-н жерг. манаптар, байлар болуш­тукка же старчындыкка шайланган. Болуштар падышалык чиновниктердин буйруктарынын аткарылышына, алык-салыктардын өз убагында жыйналышына көзөмөлдүк кылган. Старчын­дар болуштарга баш ийип, алардын көрсөт­мөлөрүн аткарган. Жерг. бийликти жүргүзүүгө айыл аксакалдары, бийлер, казылар катышкан.

Ө. Осмонов.