КУРТ-КУМУРСКАЛАР

КУРТ-КУМУРСКАЛАР (Insecta) – омурткасыз жаныбарлардын муунак буттуулар тибиндеги классы. Курт-кумурскалар - филогенездик жактан кѳп буттууларга жакын, түрү ѳтѳ кѳп жаныбарлар. Азыркы мезгилде курт-кумурскаларджын 1 млндон ашык туру белгилүү жана алардын дээрлик бардыгы изилденип жазылган. Узундугу 0,2 ммден 33 смге чейин жетип, сырткы скелети - кутикуласы бар жана ага кыймылдуу булчуңдар биригет. Курт-кумурскалардын тусу кутикуладагы же анын астында жайгашкан гиподермадагы пигменттин курамына, ал эми кѳпѳлѳктѳрдун канатынын тусу кабырчыктардын ультра тузулушунѳ байланыштуу. Сегменттелген денеси баш жана курсак бѳлугунѳн турат. Курт-кумурскаларга бир жуп мурутча (антенна), кѳкурѳгундѳ уч жуп муунактуу буттар мунѳздуу. Дем алуусу кѳбунчѳ ткандагы тери тутукчѳлѳру - трахеялары, айрымдарында тери аркылуу ишке ашат. Жетилген Курт-кумупскалардын баш бѳлугундѳ эки татаал же фасеттуу кѳздѳру жана уч жѳнѳкѳй кѳзчѳлѳру жайгашкан. Формасы жана ѳлчѳму ар турдуу мурутчалары сезуу органдарынын кызматын аткарат.
Оозу кемируучу, соруучу же сайып-соруучу типте.

Курт-кумурскалар: 1 - кѳк муйуз куйрук (ургаачысы); 2 - мырза карагай таарыгычы; 3 - кадимкисары аары; 4 - махаон, 4а - эжеке бээ саасы; 5 -апполон; 6 - чоң шайтан калдыркан; 7 - сасык сыйда коңуз; 8 - кара суучул коңузу; 9 - бугу коңуз;10 - ири ызылдак коңуз; 11 - эл кайда кѳчѳт; 12 -бразилия узун бут арлекини; 13 - африка голиафы;14 - кампа кенеси; 15 - аргас кенеси; 16 - канатсыз кызыл кене; 17 - италия кенеси;

Ар бир кѳкурѳк сегментинде бир жуптан 5 мучѳлуу буту болуп, алар жугуруу, сузуу, секируу, казуу ж. б. кызматтарды аткарат. Ал эми канаттуу курт.-кумурскалардын ортоңку жана арткы кѳкурѳк бѳлугундѳ бир жуптан канаты жайгашат. Курсак бѳлугундѳ (эркектеринде копуляция органы, ургаачыларында жумуртка салгыч) азык сиңируу системасынын кѳпчулук бѳлугу, кан айлануу, бѳлуп чыгаруу жана жыныс системалары орун алган. Курт-кумурскаларга татаал нерв системасы жана абдан ѳѳрчугѳн сезуу органдары мунѳздуу. Алар дээрлик кургакта жашайт. Курт-кумурскалар азык зат тандоого, жыныс ѳнѳгун так аныктоого, тукуму учун кам кѳруугѳ, убакыт жана мейкиндик бирдигинде татаал багыт алууга жѳндѳмдуу. Аарылар, кумурскалар, термиттер коомдошуп тиричилик ѳткѳрушѳт. Мында коом мучѳлѳрунун ортосунда маалымат алмашуу, «эмгекти» бѳлуштуруу жогорку деңгээлде жолго коюлган. Курт-кумурскалардын ѳѳрчуусу метаморфоз аркылуу ишке ашып, толук эмес же толук кубулуу мунѳздуу. Жумурткадан личинка чыгып, ал бир нече жолу тулѳгѳн соң, жетилген курт-кумурска - имагого айланат. Толук эмес кубулуучу курт-кумурскалардын личинкалары имагого окшош, бирок ѳлчѳму кичине болуп, канаттары жетилбеген (же канаттуу) формада болот. Ал эми толук кубулуучу курт-кумурскалардын личинкалары имагого такыр окшобойт жана жетилген формага айланардан мурда куурчакча стадиясын басып ѳтѳт. Ѳтѳ тукумчулу тез ѳѳрчүйт (жылына 10 муунга чейин). Курт-кумурска гүлдүү ѳсүмдүктѳрдү чаңдаштырат, заттардын айлануусунда жана топурак пайда кылууда маанилүү, алар менен башка жаныбарлар азыктанат. Курт-кумурскалар - талаа жана токой зыянкечтери, жаныбар жана кишинин мителери, оору козгогучтар, кампа жана музей зыянкечтери. Ал эми бакма түрлѳрү (бал аары жана тыт жибек кѳпѳлѳгү), маданий ѳсүмдүктѳрдү чаңдаштыруучулар, экскрементти жана жаныбар калдыктарын арылтуучулар, башка курт.-кумурскалар . менен азыктануучу энтомофаг курт - кумурскалар (чабармандар, тахиналар, дуулдактар ж. б.) киши тиричилигинде пайдалуу. Курт-кумурскалардын 16 түрү КРдин Кызыл китебине катталган.

Ад.: Бей-Биенко Г. Я. Общая энтомология. М. 1971.

Т. К. Калтаев.