КЫЙМЫЛ

КЫЙМЫЛ – материянын жашоо формасы, анын эң маанилүү атрибуту; кеңири мааниде болмуш­тун (бытие), объективдүү реалдуулуктун (материя) бардык касиетин, өзгөрүүлөрүн өз мазмунунда чагылдырып, алардын жашоосун камсыз кылып турган универсалдуу филос. түшүнүк (категория). К. дүйнөдө болуп жаткан бардык процесстерди (кубулуштар, алардын абалдары, стадиялары, фазалары, мезгилдери, так булактары) камтыйт. Ошондуктан К. бытие, материя, нерсе ж-а кубулуштун ички карама-кар­шылыктарынын өз ара күрөшүнөн келип чык­кан табигый аракет, жүрүш ж-а агым болуп эсеп­телет. Демек, бүткүл материалдык дүйнө м-н К. ажырагыс биримдикте жаралып, аны м-н жашап, бири-бирисиз өнүгүү (кыймыл) болбойт. К. негизинен ар кандай аракет, пайда болуу, козголуу, өзгөрүү, айлануу, өтүү, туруктуу, шарт­туу, абсолюттуу, салыштырмалуу, үзгүлтүксүз, үзгүлтүктүү, чексиз, чар жайыт, жок болуу ж. б. формалар (мис., кыймылсыз турган нерсенин баары Жер шары м-н бирге суткалык ж-а жыл­дык айланууларды жасап, үзгүлтүксүз К-ды түзөт) аркылуу билинет. Байыркы грек фило­софтору суу, аба, от ж-а атомду нерселердин баш­тапкы негизи катары карап, алар чексиз кыймылдап, өзгөрүп турарын белгилешкен. «К-ды таанып билүү – зарыл түрдө жаратылышты таанып билүүгө алып барат», – деп айткан белгилүү философ Аристотель. 17–18-к-дагы материалист философтор К-ды механиканын закондоруна салып түшүндүрүп, жаратылыштагы бардык өзгөрүүлөрдү нерселердин мейкиндиктеги орун которушу деп карашкан. К-ды диалек. материализм деңгээлинде таанып-билүүнүн на­тыйжасында, анын типтери ж-а формалары аныкталган.

Т. Эсенгелдиев.