КЕН БАЙЛЫКТАР

КЕН БАЙЛЫКТАР – жер кыртышындагы эл чарбасына керектүү минералдык заттар. Таби­гый түрдө (көмүр, кварц куму ж. б.) же кайра­дан иштетилгенден кийин (талкалап, жанчып, майдалап тазартуу ж-а ылгап бөлүп алуу) пай­даланылат. Физ. касиеттери б-ча катуу, суюк ж-а газ түрүндө жолугат. Курамы м-н эл чарба­сында колдонулушуна карап 3 топко бөлүнөт: 1) к ү й ү ү ч ү К. б. (каустобиолиттер) – нефть, күйүүчү газдар, көмүр, чым көң, күйүүчү сланец­тер; 2) м е т а л л к е н д е р и – нукура металл­дар (алтын, күмүш ж. б.), кара ж-а түстүү ме­таллдар, сейрек кездешүүчү, радиоактивдүү металлдар ж-а алардын кенташтары; 3) м е­т а л л э м е с К. б. – хим. (туз, гипс, күкүрт, апатит, фосфорит ж. б .) ж-а от м-н кислотага чыдамдуу заттар. Бирок мындай бөлүү шарттуу. Анткени булардын бир эле түрү эл чарбасынын ар кандай тармактарында кеңири колдонулуп калышы мүмкүн. Мис., нефть м-н күйүүчү газ хим. ө. ж-дын негизги сырьёсу болуп эсептелет. Бокситтен алюминий өндүрүлөт, жасалма ко­рунд алынат, жогорку сапаттуу цемент жаса­лат. К. б. Жердин ж-а жер кыртышынын өсүп­өнүгүү тарыхында, бардык мезгилде, ар түрдүү геол. процесстерин натыйжасында келип чык­кан. Жаратылыштагы чогундусунан, топтолу­шунан к е н (к. Кен) пайда болгон. К. б-дын сапаттуулугу кондицияга көз каранды. Пайда болуу шарттары, орун алышы, магматизм, тек­тоника, стратиграфия, литология, геоморфоло­гия м-н байланышы кен издеп, чалгындоодо эң негизги маселелерден болуп эсептелет. Минерал­дардын физ.-хим. касиеттерин изилдеп, алар­дын ө. ж-да колдонулушун билебиз. Жаңы ми­нералдарды ж-а алардын кендерин табабыз.