КАН-ТЕҢИР ТОО ТООМУ

КАН-ТЕҢИР ТОО ТООМУ , М у з - Т о о Борб. ж-а Чыгыш Теңир-Тоонун, негизги бөлүгү Кырг-ндын, чыгыш жагы ж-а түш. капталдары Кытайдын, түн. капталдары Казакстандын ай­магында. Батышынан Сары-Жаз, чыгышынан Музарт өрөөндөрү, түндүгүнөн Текес, түштүгүнөн Тарим ойдуңдары м-н чектешет. Уз. 200 км, туу­расы 50–60 км, жалпы аянты 10 миң км²ден ашык. Батышында Меридиан кырка тоосуна та­калат. Батыш тарабындагы негизги кырка тоо-

Кан-Теңир тоосу.

лор: Тескей Ала-Тоо, Адыр-Төр тоосу, Сары-Жаз кырка тоосу, Теңир-Тоо, Эңилчек кырка тоосу, Кайыңды кырка тоосу, Көйкап тоосу, Май-Баш тоосу, Боз-Кыр кырка тоосу; чыгышында: Ка­лык-Тоо, Сайкал ж. б. Мында Теңир-Тоонун эң бийик бөлүгү – Жеңиш (7439 м) ж-а Кан-Тоо (6995 м) чокулары жайгашкан. Эң жапыз жери 1687 м бийикте болгондуктан, бийиктик ампли­тудасы 5759 мге жетет. Орт. бийикт. 3500 м. Рельефтин жогорку ярусу басымдуулук кылат. Неогендин башталышынан азыркы мезгилге че­йинки кыймылдын негизги багыты – көтөрүлүү.
Неогенге чейинки түздүктөр азыр 3000–3500 м бийикте тектирленген түздүк түрүндө сакталган (сырт). Өрөөндөр негизги структураларга жара­ша кеңдик б-ча жайгашкан. Негизинен проте­розойдо ж-а төмөнкү палеозойдо пайда болгон мраморлошкон акиташ теги, кристаллдык ж-а чополуу сланец, мрамор ж-а аларды жиреп чык­кан гранит-диорит тектеринен турат. Чет-жак­тарында неогендин кызгылт тектери да кезде­шет. Климаты кескин континенттик, бийикте­ген сайын өзгөрөт. Жаан-чачын да ар жеринде ар кыл. Меридиан кырка тоосунун батыш кап­талында жылдык жаан-чачыны 1000 ммге че­йин болсо, Эңилчек өрөөнүндө 250 мм гана жаайт. 3000 км² жери же жалпы аянтынын 30%и мөңгү м-н капталган. Ири мөңгүлөрү: Түш. Эңилчек (уз. 59 км, аянты 613 км²); Түн. Эңил­чек (39 км, 203 км²), Кайыңды (26 км, 107 км²), Адыр-Төр (20 км, 75 км²), Семёнов (21 км, 74 км²). Кытай тарабында Темир-Суу, Сайкал, Түндүк ж. б. мөңгүлөр бар. Сууларынын көбү Та­римдин алабына таандык; ирилери: Сары-Жаз, Түн. Текес, Түш. Темир-Суу. Ландшафты би­йиктик зоналуулук б-ча өзгөрөт. Түш. капталы­нын этектерине чөл ж-а жарым чөл, андан жо­гору кургак талаа ж-а талаа, ички өрөөндөрүндө ж-а түн. капталында токой, андан бийик суб­альп, альп, шалбаа ж-а субнивалдык гляциал­дык-нивалдык суук ландшафттар жайгашкан. Жаныбарлары: тоо эчки, аркар, аюу, илбирс ж. б. Бул аймакты эзелтен кыргыздар мекен­дейт. Аты тоонун өтө бийиктигине байланыш­туу пайда болгон: «теңирдин (асмандын) каны (падышасы)»; «асман мелжиген тоо» маанисин­де. Экол. жактан Теңир-Тоонун эң таза жана рельефи татаал аймагы.