КАЛЕДОН БҮКТӨЛҮШҮ: нускалардын айырмасы
м (1 версия) |
No edit summary |
||
| 1 сап: | 1 сап: | ||
<b type='title'>КАЛЕДО́Н БҮКТӨЛҮШҮ</b> (Caledonia – Шотлан­диянын лат. аты) – жер кыртышынын палео­зой заманында (кембрий, ордовик, силур, кээде девон мезгилдеринде) пайда болгон бүктөлүүлө­рү. Тоо пайда болуу, граниттешүү процесстери жүргөн. Терминди илимге биринчи жолу | <b type='title'>КАЛЕДО́Н БҮКТӨЛҮШҮ</b> (Caledonia – Шотлан­диянын лат. аты) – жер кыртышынын палео­зой заманында (кембрий, ордовик, силур, кээде девон мезгилдеринде) пайда болгон бүктөлүүлө­рү. Тоо пайда болуу, граниттешүү процесстери жүргөн. Терминди илимге биринчи жолу франциялык геолог М. Бертран киргизген (1887). Каледо­ниддерге Европа (Ирландия, Шотландия, Уэльс, Түндүк Англия, Скандинавия жарым аралынын түндүк-ба­тыш тарабы, Шпицберген аралы), Азия (Борбордук Ка­закстандын батыш бөлүгү, Түндүк Теңир-Тоо, Ба­тыш Саян, Тоолуу Алтай, Моңгол Алтайы, Кытайдын түштүк-чыгышы), ошондой эле Чыгыш Авст­ралия (Тасмания аралы м-н бирге), түндүк ж-а чыгыш Гренландия, Түндүк Аппалач тоолору кирет. Урал, Жогорку Яна – Чукотка (түндүк-чыгышы), Чы­гыш Аляска, Борбордук ж-а Түндүк Анд ж. б. жерлер­де кездешет. Каледон бүктөлүшү айрым жаш тоолор орун ал­ган аймактарда да бар. Каледон бүктөлүшүнүн фазалары бо­луп, алгачкы каледон (алгачкы кембрий), са­лаир (ортоңку кембрийден акыркы кембрийдин аягына чейин), такон (акыркы ордовиктен си­лурдун башталышына чейин), акыркы каледон (силурдун аягынан девондун башталышына чейин), оркад (девондун орто ченинде) фазала­ры саналат. Алгачкы каледондо бүктөлүү цик­ли күчтүү жүрүп, чопо-сланецтүү (аспид), грау­вактуу, кээде флиштүү, карбонаттуу, спилит-ке­ратофирлүү, диабаздуу катмарлар пайда болгон. Айрым жерлерге гипербазиттер тараган. Акыр­кы каледондо тоо пайда болуу процесси жүрүп, тоо арасындагы ойдуңдарга кызыл түстүү кон­тиненттик чөкмөлөр (моласстар) чөккөн. Эффу­зивдер м-н туфтардын калың катмарлары орун алган. Айрым аймактарда геосинклиналдуу өнүгүү процесси толук аягына чыкпай калган. Четки ойдуңдар болбойт. Калийлүү граниттер аз кездешет. Ошентип Каледон бүктөлүшү кийинки бүктөлүү­лөрдөн кескин айырмаланат. Кыргызстанда Түндүк Те­ңир-Тоо каледон бүктөлүшүнөн көтөрүлгөн. Көпчүлүк кен бай­лыктар аны м-н тыгыз байланышкан. | ||
Жогорку Яна – Чукотка ( | |||
чейин), оркад (девондун орто ченинде) фазала­ры саналат. Алгачкы каледондо бүктөлүү цик­ли күчтүү жүрүп, чопо-сланецтүү (аспид), грау­вактуу, кээде флиштүү, карбонаттуу, спилит-ке­ратофирлүү, диабаздуу катмарлар пайда болгон. Айрым жерлерге гипербазиттер тараган. Акыр­кы каледондо тоо пайда болуу процесси жүрүп, тоо арасындагы ойдуңдарга кызыл түстүү кон­тиненттик чөкмөлөр (моласстар) чөккөн. Эффу­зивдер м-н туфтардын калың катмарлары орун алган. Айрым аймактарда геосинклиналдуу | |||
өнүгүү процесси толук аягына чыкпай калган. | |||
Четки ойдуңдар болбойт. Калийлүү граниттер аз кездешет. Ошентип | |||
Ад.: <i>Пронин А. А.</i> Каледонский цикл тектонической истории Земли. Л., 1969; <i>Фёдоровский В. С. и др.</i> Тектоника, Метаморфизм и магматизм коллизионных зон каледонид Центральной Азии // Геотектоника. 1995. | Ад.: <i>Пронин А. А.</i> Каледонский цикл тектонической истории Земли. Л., 1969; <i>Фёдоровский В. С. и др.</i> Тектоника, Метаморфизм и магматизм коллизионных зон каледонид Центральной Азии // Геотектоника. 1995. № 3. | ||
<p align='right'><i type='author'>А. Бакиров.</i></p> | <p align='right'><i type='author'>А. Бакиров.</i></p> | ||
[[Категория:4-том, 1-50 бб]] | [[Категория:4-том, 1-50 бб]] | ||
09:35, 10 Октябрь (Тогуздун айы) 2025 -га соңку нускасы
КАЛЕДО́Н БҮКТӨЛҮШҮ (Caledonia – Шотландиянын лат. аты) – жер кыртышынын палеозой заманында (кембрий, ордовик, силур, кээде девон мезгилдеринде) пайда болгон бүктөлүүлөрү. Тоо пайда болуу, граниттешүү процесстери жүргөн. Терминди илимге биринчи жолу франциялык геолог М. Бертран киргизген (1887). Каледониддерге Европа (Ирландия, Шотландия, Уэльс, Түндүк Англия, Скандинавия жарым аралынын түндүк-батыш тарабы, Шпицберген аралы), Азия (Борбордук Казакстандын батыш бөлүгү, Түндүк Теңир-Тоо, Батыш Саян, Тоолуу Алтай, Моңгол Алтайы, Кытайдын түштүк-чыгышы), ошондой эле Чыгыш Австралия (Тасмания аралы м-н бирге), түндүк ж-а чыгыш Гренландия, Түндүк Аппалач тоолору кирет. Урал, Жогорку Яна – Чукотка (түндүк-чыгышы), Чыгыш Аляска, Борбордук ж-а Түндүк Анд ж. б. жерлерде кездешет. Каледон бүктөлүшү айрым жаш тоолор орун алган аймактарда да бар. Каледон бүктөлүшүнүн фазалары болуп, алгачкы каледон (алгачкы кембрий), салаир (ортоңку кембрийден акыркы кембрийдин аягына чейин), такон (акыркы ордовиктен силурдун башталышына чейин), акыркы каледон (силурдун аягынан девондун башталышына чейин), оркад (девондун орто ченинде) фазалары саналат. Алгачкы каледондо бүктөлүү цикли күчтүү жүрүп, чопо-сланецтүү (аспид), граувактуу, кээде флиштүү, карбонаттуу, спилит-кератофирлүү, диабаздуу катмарлар пайда болгон. Айрым жерлерге гипербазиттер тараган. Акыркы каледондо тоо пайда болуу процесси жүрүп, тоо арасындагы ойдуңдарга кызыл түстүү континенттик чөкмөлөр (моласстар) чөккөн. Эффузивдер м-н туфтардын калың катмарлары орун алган. Айрым аймактарда геосинклиналдуу өнүгүү процесси толук аягына чыкпай калган. Четки ойдуңдар болбойт. Калийлүү граниттер аз кездешет. Ошентип Каледон бүктөлүшү кийинки бүктөлүүлөрдөн кескин айырмаланат. Кыргызстанда Түндүк Теңир-Тоо каледон бүктөлүшүнөн көтөрүлгөн. Көпчүлүк кен байлыктар аны м-н тыгыз байланышкан.
Ад.: Пронин А. А. Каледонский цикл тектонической истории Земли. Л., 1969; Фёдоровский В. С. и др. Тектоника, Метаморфизм и магматизм коллизионных зон каледонид Центральной Азии // Геотектоника. 1995. № 3.
А. Бакиров.