«КЫРГЫЗ ЭЛИНИН ООЗЕКИ ЧЫГАРМАЧЫЛЫК ТАРЫХЫНЫН ОЧЕРКИ»

«КЫРГЫЗ ЭЛИНИН ООЗЕКИ ЧЫГАРМАЧЫЛЫК ТАРЫХЫНЫН ОЧЕРКИ» – элдик оозеки чыгармалардын ар кыл жанрлары боюнча изилдөө иштери топтоштурулган эмгек (1973). Жый­накты белгилүү

фольклорист, окумуштуулар – Ж. Субанбеков, С. Мусаев, Р. Кы­дырбаева , Ж. Таштемиров, С. Закиров, Б. Ке­бековалар түзүш­көн. Анда эмгек, үйлөнүү ­үлпөт, дин, сүйүү ырла­ры, ырым жана да­рымдар, миф жана легенда, кошок, арман, санат, тер­ме өңдүү темалар­га арналган чыгармалар боюнча изилдөөлөр жүр­гүзүлгөн. Бул эмгектен кыргыз элинин өткөндөгү тарыхынан, маданиятынан, салт-санаасынан кеңи­ри түшүнүк алууга болот. «Кыргыз эпостору» ат­туу бөлүмдө «Манас», «Семетей», «Сейтек», «Эр Төштүк», «Жаныш, Байыш», «Курманбек», «Эр Табылды», «Жаңыл Мырза», «Кожожаш», «Мендирман», «Саринжи Бөкөй», «Олжобай менен Кишимжан», «Кедейкан» сыяктуу эпос­торго кеңири орун берилип, алардын идеялык, көркөмдүк касиеттери талдоого алынган. Өзгөчө, «Манас» үчилтиги ар тараптан иликтенип (та­рыхыйлуулугу, образдар системасы, поэтикасы ж. б.), жыйнактын кыйла бөлүгүн ээлейт. Ошондой эле изилдене элек эпикалык чыгармалар боюнча жалпы маалымат берилип, аларды изилдөө­нүн зарылдыгы жана жалпы багыттары белги­ленген. Жыйнактын аягында «1916-жылдагы улуттук боштондук көтөрүлүшү элдик поэзия­да», «Кыргыз элинин советтик доордогу оозеки чы­гармаларынын өсүү жолдору» өңдүү макалалар берилип, ошол учурда пайда болгон чыгарма­лардын жалпы мүнөзү, маани-мазмуну, көр­көмдүгү жана алардагы элдик эстетиканын ча­гылдырылышы чечмеленет. Жыйнактагы мате­риалдар советтик идеологиянын негизинде жазыл­гандыктан, фольклористика илими талап кыл­ган айрым принциптер бузулган учурлар кезде­шет. Идеологияга кайчы келген айрым элдик түшүнүктөр жымсалдатылган же такыр эле сөзгө алынган эмес. Алсак, дин ырлары туурасында аларды бир беткей каралоо, коомго каршы коюу тенденциясы орун алган. Ошондой эле эпосторду тал­доодо, баа берүүдө мезгилдин саясатына баш ий­дире анализдешкен. Марксизмдин классиктери­нин искусство, көркөм адабият, фольклористика боюнча айткан жол-жоболоруна, тезистерине өзгөчө баа беришип, ошолорго таянган изилдөөлөр орун ал­гандыктан, албетте, бул эмгек азыркы күндө баштагыдай күчүн, сапаттык деңгээлин сактай албады. Анын үстүнө ал фольклористика или­минин азыркы жетишкен деңгээлине, талапта­рына жооп бербей, илимий сапаты да төмөндөдү, моралдык жактан эскирди. Ошондой болсо да, бул эмгек убагында жогору бааланып, фольк­лористикага кызыккандардын: мектеп мугалим­деринин, ЖОЖдордун филолог мугалимдеринин, студенттердин, аспиранттардын табылгыс окуу куралы болуп келгендиги, ал азыр да өз сапа­тын таптакыр жоготуп коё электигин танууга болбойт. Себеби, фольклористика илими көбүн­чө консервативдик мүнөздө болуп, мезгилдик идеологияларга тиешеси аз болот. Андыктан, ошол учурда айтылган пикирлердин көпчүлүгү азыр да жарактуу. Айрыкча элдик чыгармалар­дын көркөм түзүлүшү, жанрдык табияты туу­расындагы пикирлер учурда да өз кунун жогот­кон жок . Албетте, кийинки учурлардагы изилдөөлөр «Очеркти» кайталап калган жок, алар элдик чыгармалардын идеялык жактарын учур талабына ылайыктап, ошол эле учурда мурда айтылган негиздүү пикирлерди андан ары тереңдетишти.