КҮҮ

КҮҮ – кыргыздын аспаптык музыкасынын жалпы аты. Ал негизинен темир жана жыгач ооз ко­муз, комуз, кыл кыяк, сурнай, сыбызгы, чоор күүлөрү болуп бөлүнөт. Күүлөр салт боюнча муун­дан муунга өтүп, программалык мазмунга ээ болгон, дастандардагы окуяларды, жаратылыш таасирлерин чагылдырган («Ат кетти», «Камбаркан», «Кара өзгөй», «Көкөй кести», «Жаа толгоо», «Ботой» жана башкалар). Күүнүн обонду,к, форма­лык курулушу, аткаруу ыргактары ар түрдүү. Бул Карамолдо, Муратаалы, Токтогул, Атай, Эр­кесарынын терең философиялык мазмундагы айтым күүлөрүнөн көрүнөт. Комуз күүлөрү эл арасына кеңири тараган. Башка аспап күүлөрүнө кара­ганда күүлөнүшү, музыкалык темалардын өнүгүшү, ыкмаларынын жана штрихтеринин байлыгы, про­граммалуулугу менен айырмаланып, түрдүү тол­гоо (оң, сол, чың, бош, кош, чың-кош, терс, бош-­терс жана башкалар) менен күүлөнүп чертилет. Күүлөрдүн мындай чертилиши «аралашма», «калтылдатып чертме», «терип чертме», «жанып чертме», «кол ойнотуп чертме» жана башка көптөгөн ыкмалардын колдонулушун шарттайт, ошондой эле күүлөргө класси­калык музыкалык өнөрдүн айрым элементтерин кир­гизүүгө мүмкүндүк берет. Күү ийкемдүү, темпера­менттүү келип, аягына чейин динамикалуу өнүгөт. Комуз күүсү үч үндүү. Ага туруктуу бас пайдаланылып, жарыша жүрүшү мүнөздүү. Бир эле күүнүн бир нече варианты бар. Мындай учур­да күү бирде узарып, бирде кыскарып, метрорит­микалык белгилери өзгөрүп турат. Ошону менен бирге комузчу мурдагыларды байыта турган интонацияларды киргизип, негизги теманы «өзөк» катары пайдаланат. Комуз күүлөрүн жаңылоонун натыйжасында жаңы варианттар, бөтөнчө салт күүлөрдө жаңы үлгүлөр, позиция­лар пайда болгон. Алар жанрына жараша обон, залкар, айтым күүлөр деп, ал эми мазмунуна, аткарылышына, темасына жараша лирикалык («Секетбай», «Күйгөн», «Арман», «Кошок» жана башкалар), эпикалык («Каныкейдин арманы», «Кур­манбек» жана башкалар), салт («Кербез», «Шыңгырама», «Кара өзгөй», «Бекарстан» жана башкалар), чертилишине жараша моюн («Камбаркан»), бел («Ибарат», «Насыйкат» жана башкалар), аяк («Ботойлор» менен «Шыңгырамалар» жана башкалар) күүлөр деп бөлүнгөн. Обон күүлөрдү күүнүн эң байыркылары деп болжоого болот. Обон күүлөр кимге арналса, ошонун аты («Ак Зыйнат», «Ак Мөөрдүн арманы») же автор­дун ысмы («Боогачынын обону», «Осмонкулдун обону», «Калмураттын обону») менен тараган. Обон күүлөр айтым күүлөрдүн жаралышына данек болгон. Айтым күүлөрдөгү өзгөчөлүк – эң татаал ыкмаларды колдонуп чертүү, музыкалык маани­леринин өнүгүшүнө ылайык колду түрлөнтө, кубулта ойнотуу. Айтым күүлөрдүн классикалык үлгүлөрүнө «Ак тамак, Көк тамак», «Маш ботой», «Тогуз кайрык», «Чайкама», «Айдараа­лынын көйрөң күү» жана башкалар кирет. Айтым күүлөр­дүн улуу устаттары Токтогул, Ниязаалы, Айда­раалы, Жантакбай, Атай, Серек, Коргоол жана башкалар болгон. Комуз музыкасындагы негизги жанр – залкар (кара) күүлөр. Алар ойго бай кайрыктарга ээ болуп, кол ойнотулбай, бир калыпта, салмактуу чертилет. Залкар күүлөрдү ыр же сөз коштобойт, күү чертилер алдында гана анын эмнеге арналганы, кандай окуялар баяндалары кара сөз менен чечмеленген. «Манас» эпосу баш­таган кенже дастандардын (эпизоддорунун) не­гизинде да баяндамалуу (программалуу) күүлөр («Чоң казат», «Алмамбет менен Чубак», «Каны­кейдин арманы», «Алмамбеттин арманы» жана башкалар) чыгарылган. «Көкөй кести», «Сынган бугу», «Ибарат», «Насыйкат», «Жаш тилек» жана башка залкар күүлөрдүн классикалык үлгүлөрүнө кирет. Залкар күүлөрдүн улуу чеберлери Арстанбек, Кыдыр аке, Боккөтөн, Кудайберген Муратаалы, Майлыбай, Сейилкан, Карамолдо, Ыбырай, Чалагыз жана башкалар болгон. Салт күүлөр да кеңири өнүккөн («Камбаркандар», «Ботойлор», «Кербез­дер», «Шыңгырамалар», «Толгоолор», «Бегарс­тандар», «Кайрыктар» жана башкалар). Кээ бир күүлөр куштардын сайраганын, жорголордун жүрүштөрүн жана башка тууроонун негизинде чыккан («Токто, чором, найза сал», «Булбул сайрап таң атты», «Жүрүш күү», «Байге» жана башкалар). Залкар комузчулар Музооке, Күрөңкөй, Боккөтөн, Арстанбек, Белек, Бурулча, Абак, Капал, Койду, Жантак­бай, Кыдыр акенин өнөрлөрүн Кудайберген, Токтогул, Муратаалы, Ниязаалы, Айдараалы, Карамолдо, Атай, Ыбырай, Эркесары, Шекербек, Асылбек, Орозбай, Намазбек жана башкалар өөрчүткөн. Октябрь революциясынан кийинки кыргыз комузчуларынын күүлөрү (Ы. Тумановдун «Жаш тилек», «Боз салкын», «Кеңеш», «Паровоз», «Жеңиш», «Жүрөгүм Москва», «Тынчтык», К. Орозовдун «Колхоз камбарканы», «Терме кам­баркан», «Бешик күү», А. Огомбаевдин «Маш камбаркан», «Салтанат камбаркан» жана башкалар) ошол доордун маани-маңызын чагылдырган. Мурда күүлөр жеке аспапта ойнолсо, кийин ансамблдин (к. Комузчулар ансамбли) жана оркестрдин (к. Кыргыз мамлекеттик академиялык эл ас­паптар оркестри) аткаруусунда жаңы мазмун­га, көп түстүүлүккө ээ болду. М. Абдраев, К. Мол­добасанов, Н. Давлесов жана башка композиторлор комуз күүлөрүнүн үлгүсүндө оркестр үчүн күүлөрдү («Жаштык күү», «Комуз күүсү», «Карылык», «Тогуз кайрык», «Жол жорго» жана башкалар) жазышты. А. Жумакматов, Э. Жумабаев симфониялык, эл ас­паптар оркестрлери жана «Камбаркан» этнографиялык- фольклордук ансамбль үчүн ондогон күүлөрдү иштеп чыгышты. Композиторлор күүлөрдү опе­раларга («Айчүрөк», «Токтогул», «Манас», «Жаш жүрөктөр», «Көкүл», «Олжобай менен Кишимжан» жана башкалар), балетке («Анар», «Чолпон», «Селкинчек» жана башкалар), симфониялык аспаптык чыгармаларга кеңири пайдаланышты. Кыргыз күүлөрү алгачкы жолу А. Затаевич тарабынан нотага түшүрүлүп, «Кыргыздын 250 аспаптык күүсү жана обону» деген ат менен 1934-жылы Москвадан басылып чыккан. В. Виноградовдун «Токтогул­дун музыкалык мурасы» (1961), «Муратаалы Күрөңкөев» (1962) деген эмгектеринде изилденип, «Кыргыз музыкасынын антологиясына» (1974) киргизилген. 125 күүнү камтыган «Залкар күүлөр» деген диск чыгарылган (2001). Б. Алагу­шовдун «Комузчулар өнөрү» (1976), Б. Алагу­шов, Т. Медетовдун «Карамолдонун күүлөрү» (1977), Ч. Исабаевдин «Комуздун тандалма күүлөрү» (1987), «Кылымдардын кылдары» (2005) аттуу эмгектеринде изилденген.

Ад.: Виноградов В. С. Музыка советской Киргизии. М., 1939; Кыргыздын элдик музыкасы. Ф., 1958; Музыкальное наследие Токтогула. М., 1961; Алагушов Б. Комузчулар өнөрү. Ф., 1976. Б. Алагушов.