КЛАПРОТ

КЛА́ПРОТ Генрих-Юлий (нем. ulius Heinrich Klaproth) [11. 10. 1783, Пруссия (азыркы Германия), Берлин – 27. 08. 1835, Париж] – ориенталист, лингвист, синолог, академик (1807). Жаш кезинен чет тилдерге жөндөмдүүлүгүн көрсөтүп, 1801–1802-жылдары Гал­ле университетинен классикалык филология боюнча би­лим алган. Алгачкы эмгеги 1802-жылы «Азия журналына» (Asiatisches Magazin) жарыяланган. Россиянын Тышкы иштер министрлигинде иштеген поляк Ян Потоцкий аны Вильнюстагы Чыгыш академиясына мугалимдикке сунуштаган. 1805-жылы ал Санкт-Петербургдагы Императордук Илимдер академиясына азия тилдери боюнча кошумча профессор катары чакырылып, анын чет элдик мүчөлүгүнө шайланган. Кытай тилине кызыгуусу гимназиядан башталган. Көп өтпөй Россия ИАнын аскер аспирантура­сына (адъюнктантура) чакырылып (1804), Кы­тайга элчиликти коштоп барууга мүмкүнчүлүк алган (1805). Иркутск, Кяхта шаарында кыргыз, башкырт, тунгус, якуттардын тили, үрп-адаты менен таанышып, анын негизинде сөздүктөрдү түз­гөн жана ал тилдерди классификациялап, моң­гол, манжур тили боюнча лингвистикалык маалымат жый­наган. Петербургга кайтып келгенде (1807) эк­страординар академик деген наам ыйгарылып, Александр I ага 300 сомдук пенсия чектеген. Рос­сия ИАнын тапшырмасы мененн Кавказда этнографиялык изилдөөлөрдү жүргүзүп (1808), анын негизинде жазган «Aзия адабияты, тарыхы жана сөздүгү боюнча архив» («Archiv fur asiatische Litteratur, Geschichte und Sprachkunde») деген эмгегин фран­цуз, немец тилдеринде жарыялаган. 1818-жыл­дан Парижде иштеп, кытай тилинен которууга кошумча түшүндүрмөлөр киргизген. Манжур хрестоматиясын түзгөндүгү үчүн азия тили жана адабияты боюнча профессор наамын алган. Кытай ти­линин кээ бир өзгөчөлүктөрү (адамдардын ысымы, наам-титулдар) тууралуу Н. Я. Би­чурин (Иакинф) менен талаш-тартыш жүргүз­гөн. Г-Ю. Клаптроттун эмгектеринен кыргыздар жөнүндө да кеңири маалымат алууга болот.

Ад.: Веселовский Н. Клапрот Ю.-Г. //Русский био­графический словарь (Ибак-Ключарев). СПб., 1897.

Э. Турганбаев.