КАНАДА

КАНА́ДА (англ. – Canada; фр. – Le Canada) – Түндүк Америкадагы мамлекет. Материктин түндүк бөлүгүн ж-а ага жакын жайгашкан көптөгөн аралдарды – Ванкувер, Шарлотта канышасы (ба­тышында), Канадалык Арктика архипелагы (түн-

дүгүндө), Ньюфаундленд, Антикости, Эдуард канзадасын (түштүк-чыгышында) камтыйт. Түштүк- батышынан Тынч океан, түндүгүнөн Түндүк Муз океан ж-а анын Бофорт деңизи, чыгышынан Атлантика океаны ж-а анын деңиздери – Баф­фин, Лабрадор, ошондой эле Гудзон булуңу м-н чулга­нат. Жээк сызыгынын узундугу 243 миң км (аралдар­дын жээктерин кошо; дүйнөдөгү эң узун жээк). Түштүгүндө ж-а түндүк-батышында кургактык ар­кылуу АКШ м-н чектешет (чек арасынын узундугу 8,9 миң км, анын ичинде Аляска м-н 2,5 миң км). Аянты 9984,7 миң км² (анын ичинде ички суулары­ныкы 891,2 миң км²); аянты боюнча дүйнөдө Рос­сиядан кийинки 2-орунда. Калкы 33,1 млн (2008). Борбору – Оттава ш. Расмий тилдери – англис ж-а француз тилдери. Акча бирдиги – канада доллары. Канада – 10 провинциядан ж-а фе­дерацияга баш ийген 3 аймактан турган феде­рация (к. таблицаны).

Адм. бирдиктери	Аянты, миң км2	Калкы, миң адам	Адм. борбору
П р о в и н ц и я л а р ы
Альберта	642,3	3416,0	Эдмонтон
Британ Колумбиясы	925,2	4190,0	Виктория
Жаңы Шотландия	53,3	7657,4	Галифакс
Квебек	1365,1	914,4	Квебек
Манитоба	553,6	1158,2	Виннипег
Нью-Брансуик	71,4	729,2	Фредериктон
Ньюфаундленд ж-а
Лабрадор	373,9	502,0	Сент-Жонс
Онтарио	917,7	12442,8	Торонто
Саскачеван	591,7	962,7	Режайна
Эдуард канзада аралы	5,7	135,9	Шарлоттаун
А й м а к т а р ы
Нунавут	1936,1	30,6	Икалуит
Түндүк-Батыш аймак	1183,1	43,1	Йеллоунайф
Юкон	474,4	31,0	Уайтхорс

Канада – БУУга (1945), ЭВФке (1945), Эл аралык реконструкция ж-а өнүгүү банкына (1945), НАТОго (1949), ЕККУга (1973), Азия – Тынч океан экономикалык кызматташтыгына (1989), Амери­ка өлкөлөрүнүн уюмуна (1990), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмуна (1995) мүчө.

Мамлекеттик түзүлүшү. Канада – федерациялык мамлекет. Негизги документи Британдык Түндүк Америка жөнүндө акт (1867, 1871, 1886, 1907, 1915), Конституциялык акт (1982) ж-а Вестминстер статуту (1931) эсептелет. Башкаруу формасы –конституциялык монархия. Мамлекеттин рас­мий башчысы – британдык монарх (1952-жыл­дан Елизавета II Канада королевасы титулуна да ээ). Анын милдетин Англия королу Канада пре­мьер-министринин кеңеши м-н дайындаган ге­нерал-губернатор аткарат. Мыйзам чыгаруу бий­лиги монархка ж-а эки палаталуу парламентке таандык. Төмөнкү палата – Общиналар пала­тасы. Общиналар палатасынын депутаттары жалпы шайлоодо 5 жылдык мөөнөткө шайла­нат. Жогорку палата – Сенат. Сенаторлорду пре­мьер-министрдин кеңеши боюнча генерал-губерна­тор региондордон дайындайт. Аткаруу бийлиги монархка таандык болгону м-н өкмөт – министр­лер кабинети иш жүзүнө ашырат. Министрлер кабинетин премьер-министр башкарат. Ал Общиналар палатасындагы көпчүлүк орунду ээлеген партиянын лидерин дайындайт. Өкмөт Общиналар палатасынын алдында жооптуу. Провинцияларды башкаруу лейтенант-губерна­торлор тарабынан ишке ашырылат. Аларды про­винциялык өкмөттүн сунушу б-ча генерал-гу­бернатор дайындайт. Провинцияларда бир па­латалуу мыйзам чыгаруу жыйыны иштейт. Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарына граф­тык ж-а округдук кеңештер, муниципалитеттер кирет. Канадада негизинен көп партиялуу система орун алган. Саясий партиялары – Либералдар партиясы, Консерваторлор партиясы, Квебек партиясы, Жаңы демократиялык партия.

Табияты. Жээктери түндүк ж-а түндүк-чыгышын­да түздүктүү ж-а бир аз тилмеленген (айрыкча Гудзон булуңунун жээктери), чыгышында тик, негизинен фьорддуу (Баффин Жери аралы, Лабра­дор жарым аралы, Ньюфаундленд аралы), батышында тоо­луу, булуңдар – фьорддор м-н терең тилмелен­ген. Канаданын аймагынын басымдуу бөлүгү түздүк­түү рельефи м-н өзгөчөлөнөт; батышында жа­зылыгы 1000 кмге жеткен Канада Кордильерасы тоо­луу тилкеси (Түндүк Америка Кордильерасынын бир бөлүгү) созулуп жатат. Бардык жеринде антропогендик муз каптоонун издери кеңири таралган. Азыркы көп жылдык тоң тоо текте­ри өлкөнүн жарымына жакын аймагын ээлейт. Түндүгүндөгү көп жылдык тоң текши каптаган зонадагы анын калыңдыгы 400 мге жетет.
Өлкөнүн түндүк четинде жайгашкан Канадалык Арктика архипелагынын көптөгөн аралдары кысыктардын татаал системасы м-н бөлүнүп, негизинен дөбө-түздүктүү рельеф (Банкс, Вик­тория ж. б. аралдарга) мүнөздүү. Архипелагдын чыгыш бөлүгүнүн аралдары негизинен тоолуу (бийиктиги Элсмир аралында 2926 мге жетет) ж-а мөң­гүлүү (Элсмир, Баффин Жери, Девон, Аксель- Хейберг ж. б.). Материктин зор бөлүгүн, Лабра­дор жарым аралын кошо Лаврентий дөңсөөсү ээлейт; ага дөбөлүү рельеф (орточо бийиктиги 200–500 м), ара­сында бийиктиги 900–1000 мге жеткен калдык дөңсөөлөр кездешет. Мөңгүнүн аракетинен пай­да болгон рельефтин формалары (кой маңдай таштар, друмлиндер ж. б.), ошондой эле көлдөр ж-а саздар кеңири таралган. Лаврентий дөңсөөсү­нүн батыш ж-а чыгыш чет-жакаларында ири көлдөр – Чоң Аюулуу көл, Чоң Эрксиз көл, Ата­баска көлү, Виннипег, Жогорку көл, Гурон ж. б. жайгашкан; алар негизинен мөңгү-тектоникалык ж-а мөңгүнүн аракетинен пайда болгон көлдөр. Гуд­зон булуңунун түштүк-батыш жээгинде жазылы­гы 500 кмге жеткен өтө саздуу, тегиз түздүк жайгашкан. Канада Кордильерасынын чыгыш этеги м-н Лаврентий дөңсөөсүнүн аралыгында Канаданын Ички түздүктөрүнүн тилкеси (Улуу түз-

Ыйык Лаврентий.

дүктөрдүн түндүк бөлүгү) созулуп, батыштан чы­гышты карай 1000 мден 200 мге чейин жапыз­дайт. Катмарлуу түздүктөр, куэста жалдары, дөбө-дөңсөөлөр кеңири таралган; Канада Кордилье­расынын этек тоолоруна эрозиялык тилме­ленүүгө өтө дуушарланган бийик түздүктөр, ай­рым жерлерине бедленддер мүнөздүү. Өлкөнүн түштүк-чыгышын ээлеген Түндүк Аппалачи тоолору­нун (бийиктиги 1268 мге чейин, Нотр-Дам чокусу) ж-а Ньюфаундленд аралынын рельефинде денуда­циялык түздүктөр, дөңсөөлөр ж-а бөксө тоолор (бийиктиги 500–800 м) басымдуулук кылат. Эң түштүгүндө Онтарио жарым аралынын куэста түзүлүштөгү түздүктөрү жайгашкан. Канада Кордильерасы тоолуу алкагына эрозиялык терең тилмеленүү, реликт ж-а азыркы тоо-мөңгү рельефинин формалары мүнөздүү. Канада Кордильерасынын орографиясына негизинен узатасынан созулган 3 зона мүнөздүү: батыш зонасы – Ыйык Илья тоолору (бийиктиги 5951 мге чейин, Логан чокусу – Канаданын эң бийик жери), Жээк кырка тоолору (3994 м, Уоддинг­тон чокусу); Канада Кордильерасынын ички пла­толорун – денудациялык Юкон, лавалуу Фрей­зер ж-а Нечако платолорун камтыйт; чыгыш зонасын – Маккензи ж-а Аскалуу тоолору түзөт (3954 м, Робсон тоосу).
Канаданын басымдуу бөлүгүнүн аймагын байыр­кы Түндүк Америка платформасынын түндүк бөлүгү ээлейт. Платформанын кембрийге чейин­ки кристаллдык фундаменти анын борбордук ж-а чыгыш бөлүктөрүндө жер бетине чыгып, Кана­да калканын түзөт. Ал чыгышынан каледон (Түндүк Аппалачи), түндүгүнөн Иннуит бүктөлүү структуралары (Канадалык Арктика архипела­гынын түндүк аралдары) м-н чектешет. Өлкөнүн батышындагы Канада Кордильерасы мезозой-кайно­зой тектоникалык структурасына таандык. Канада түрдүү кен байлыктарга бай: цинк (жалпы запасы боюнча дүйнөдө Австралиядан кийинки 2-орунда), вольфрам (Кытайдан кийинки 2-орунда), уран (Австралия, Казакстандан кийинки 3-орунда), коргошун (Австралия, АКШ, Казакстандан ки­йинки 4-орунда), нефть (Сауд Арабиясынан ки­йинки 2-орунда), газ, никель, жез, темир, ал­тын, калий тузу, молибден, алмаз ж. б.

Канаданын аймагынын басымдуу бөлүгү субаркти­ка ж-а мелүүн климаттык алкактарда, түндүк чети