КАСЫМБЕКОВ Төлөгөн

КАСЫМБЕКОВ Төлөгөн (15. 1. 1931, азыркы Жа­лал-Абад облусу, Аксы району, Ак-Жол айылы –16. 6. 2011, Бишкек, сөөгү Кой-Таш айылына коюлган) –

жазуучу, коомдук ишмер, Кыргыз эл жазуучусу (1986), КРдин Баатыры (2007). 1957-жылы КМУнун филология факультетин бүтүргөн. 1957–60-жылы «Кыр­гызокуупедмамбаста» редак­тор, 1960–73-жылы «Ала-Тоо» журналында бөлүм башчы, жооптуу секретарь, башкы редактор, 1973-жылы Кыргыз ССР Министрлер Советинин басма, полиграфия жана ки­теп соода боюнча мамлекеттик комитетинде башкы редактор, 1974–81-жылы Кыргызстан жазуучулар союзунда адабий кеңешчи, 1987-жылдан автордук укуктар боюнча бүткүл союздук агенттиктин Кыргызстандагы бөлүмү­нүн директору, 1990–94-жылы Кыргызстандын эркин жазуу­чулар союзунун төрагасы болуп иштеген. Алгач­кы аңгемеси «Кичинекей жылкычы» 1952-жылы жарыкка чыккан. 1956-жылы «Жылкычынын уулу» аттуу алгачкы жыйнагы жарык көргөн. Жазуучунун алгачкы аңгемелери балдарга ар­налган. Автобиографиялык негизде жазылган «Туулган жер» (1958) жыйнагында элеттик калктын кулк-­мүнөзү көрсөтүлөт. «Жетим» (1958), «Адам бол­гум келет» (1961) повесттеринде жаш муун өкүлдөрүнүн калыптануусу, турмуштан өз жо­лун табуу аракети сүрөттөлөт. Касымбековдун чыгармачылыгы­нын өзөгүн түзгөн тарыхый темадагы алгачкы тажрыйбасы «Алымкан» (1966) драмасы болуп эсептелет. Анда демократ акын Т. Сатылганов­дун тагдырына байланыштуу эл ичинде леген­дага айланган окуя мүмкүн болушунча акын­дын биографиясына жакын, реалдуу маалымат­тардын негизинде чагылдырылган. Жазуучунун чыгармачылык жолунда окурмандардын кеңири чөйрөсүнүн көңүлүн бурган чоң ийгилиги – «Сын­ган кылыч» тарыхый романы (1-китеп 1966; толугу менен – 1971). Романда 19-кылымдын 2-жары­мындагы Фергана, Алай, Анжиян, Аксы аймак­тарындагы кыргыздардын турмуш-тиричилиги жана саясий-социалдык абалы сүрөттөлөт. Чы­гарманын көркөм курулушунда эки катмарды бөлүп көрсөтүүгө болот: биринчиси – Му­сулманкул, Исхак өңдөнгөн бектер, уруу баш­чылары уюштурган жортуулдар, кагылыштар,кандуу салгылаштар; экинчиси – Сарыбай, Теңир­берди, Мадыл, Кулкиши сыяктуу карапайым калк өкүлдөрүнүн турмуш-тиричилиги. Бул эки сюжеттик чынжыр бирде өз алдынча өнүгүп, бир­де кесилишип турат. Феодалдык төбөлдөр уюш­турган кагылыштар жөнөкөй элдин кызыкчы­лыктарына караманча жат болгон жана алардын тагдырына залакасын тийгизип, трагедия алып келген. Романда Кокон хандыгынын ордосун­дагы мамиле, улут тагдыры, коомдук процесс­тин өсүп-өнүгүшүн шарттаган тарыхый окуялар чагылдырылган. Чыгарма коммунисттик идео­логия тушунда кысымга учурап, эгемен заман­да оңдолуп, алымча-кошумчаланган варианты окуялардын, каармандардын көркөм-тарыхый жүзүн ачуучу маанилүү бөлүктөр менен толук­талып, 1998-жылы жарыкка чыккан. Касымбеков «Сынган кылыч» романына улай «Келкел» (1986), «Бас­кын» (2000) тарыхый үчилтиктин бөлүмдөрүн, улуттук каада-салт, таалим-тарбия, өкүмзор бийлик тушунда канаты кайрылгандардын тур­мушун баяндаган «Жетилген курак» (1976) ро­манын, Кыргызстанда Совет бийлигин орнотууга көмөк көрсөткөн ички иштер кызматкерлери­нин ишмердигин чагылдырган «Ак кызмат» (1980) тарыхый очеркин жарыялады. Аталган чыгармалардын арасынан «Келкел» тарыхый романы Кыргызстанда 20-кылымдын 20–30-жылдарында Совет бийлигин куруу учурундагы окуяларды чагылдырууга арналган. «Алай ханышасы» Курманжан датка, тоо булбулу Токтогул, Кы­зыл аскерлердин Түркстандагы кол башчысы М. Фрунзенин көркөм образдары аркылуу ав­тор Кыргызстанга жаңы бийликтин орношунун та­таал, карама-каршылыктуу учурун баяндайт. «Баскын» кыргыздардын көөнө тарыхына ар­налган. Анын «Алымкан», «Курманжан датка» драмалары театр сахнасында коюлган. «Сын­ган кылыч» тарыхый романы үчүн КРдин Ток­тогул атындагы мамлекеттик сыйлыгы ыйгарылган (2000). Чы­гармалары дүйнөнүн 65 тилине которулган.

КР Жогорку Кеңешинин депутаты (1990–95). «Даңк» медалы, I даражадагы Манас ордени менен сыйланган.