КАРЕЛИЯ

КАРЕ́ЛИЯ , К а р е л Р е с п у б л и к а с ы Россиянын Европа жак бөлүгүнүн түндүк-баты­шында жайгашкан. Түндүк-чыгышын Ак деңиз, түштүгүн Ладога ж-а Онега көлдөрү чулгайт. Батышынан Финляндия м-н чектешет. Аянты 180,5 миң км². Калкы 693,2 миң (2008). Административдик-аймактык жактан 15 административдик районго, 13 шаарга, 11 шаарчага бөлүнөт. Борбору – Петрозаводск шаары. Түндүк-Батыш федерация округуна кирет. Мамлекеттик башкаруу бийлигинин органдар система­сы 1978-жылы кабыл алынган конституция тара­бынан аныкталат.
Карелиянын аймагынын басымдуу бөлүгү Феннос­кандиянын чыгышында, Балтика калканынын чыгыш бөлүгүндө жайгашкан. Табияты көп же­ринде калктын жашоосу үчүн орточо, түштүгүндө жагымдуу. Экологиялык абалы калк аз отурукташкан түндүк-чыгыш бөлүгүндө салыштырмалуу канаат­тандырарлык, өнөр жайлуу борборунда курч

Валаам архипелагы.

мүнөздө. Жери дөңсөө-мореналуу келип, байыр­кы муз каптоонун издери даана байкалат. Бал­тика ж-а Ак деңиздердин таасиринен абасы нымдуу келип, саздар көп кездешет. Батышын ж-а түндүк-батышын Маанселькя кырка тоосу (бийиктиги 578 мге чейин) ээлейт. Дарыялары (27 миңден ашык; ирилери: Кемь, Выг ж. б.) Балтика ж-а Ак деңиздердин алаптарына ки­рет. Республикада 60 миңден ашык көл (аймагынын 18%и) бар. Ирилери: Ладога, Онега. Климаты деңизден континенттикке өтмө. Кышы узак, би­рок салыштырмалуу жумшак. Январдын орточо температурасы –9–14°С, жайы кыска ж-а салкын, температурасы тез төмөндөп, нөшөрлөгөн жамгыр­лар жаайт. Июлдуку 14–16°С. Жылдык жаан­-чачыны 450 ммден 700 ммге чейин. Ийне жал­бырактуу ж-а аралаш токой аймагынын ¹/₂ бөлүгүндө, көптөгөн дарыя, көлдөрү ж-а суу сак­тагычтары республиканын аймагынын 23 %ин ээлейт. Кандалакша, Кивач ж-а Костомукша корукта­ры уюштурулган. Кен байлыктарынан темир, титан, ванадий, молибден, слюда, алмаз, куру­луш материалдары казылып алынат. Ошондой эле шунгит кенинин запасы табылган.
Калкынын негизин орустар (71,3%) түзөт, ошондой эле карелдер (11%), беларустар, финндер ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Орточо жыштыгы 1 км² жерге 4,4 киши. Динге ишенгендердин көпчүлүгү православныйлар, протестанттар да бар. Шаар калкы 75%. Ири шаарлары: Кондопога, Сеге­жа, Костомукша.
Карелиянын аймагы 9–12-кылымдардын башында Киев Ру­суна, 12-кылымдан Новгород республикасына карап, 1478-жылы Орус мамлекетине кошулган. 1721-жылы аймагы­нын бир бөлүгүн (Карел мойногу, Түндүк Ладога бою) шведдер басып алган. Кийинчерээк Россия­га кайтарылган. 1920-жылы РСФСРдин курамын­да Карел эмгек коммунасы, 1923-жылы июлда Ка­рел АССРи (1940-жылдын 31-мартынан 1956- жылдын 16-июлуна чейин СССРдин курамында Карел-Финн ССРи). 1991-жылдын ноябрынан Карел Республикасы.
Карелия Россияда өнүккөн токой өнөр жай комплекси (кагаздын 20%; кагаз каптардын 60%, 1-орунда; иштетилүүчү жыгачтын 6% ж-а целлюлоза­нын 7,3%, 5-орунда; тактай материалдардын 3,9%, 7-орунда; картондун 2,6%, 9-орунда), те­мир кенин казып алуу (10%) ж-а трактор өндүрүшү м-н (30%ке жакын, токой даярдоочу) айырмаланат. Аймактын дүң продукциясынын көлөмү 34041,4 млн рубль. Андагы өнөр жайдын үлү­шү 41,4%, айыл чарбасыныкы 2,6%. Өнөр жайдын башкы тармактары: токой (өнөр жай түзүмүндөгү үлүшү 45,2%), кара металлургия (12,8%), тамак-аш (12,3%), электр энергетика (14,1%), машина ку­руу (5,4%), түстүү металлургия (5%; алюминий өндүрүшү). Айыл чарбага жарактуу жери 124,3 миң га (жер фондусунун 1%тен азы), анын 50%и ай­доо. Тоют өсүмдүктөрү, картөшкө, жашылча айдалат. Сүт багытындагы мал чарбачылыгы өнүккөн. Үй куштары багылат. Териси баалуу айбанаттар асыралат. Балык кармалат. Авто­мобиль жолунун узундугу 7873,8 км (анын 6673,8 кми асфальтталган), суу жолунуку 3500 км. Онега, Ладога көлдөрүндө, Беломор-Балтика каналын­да ж-а Ак деңизде кеме жүрөт. Ири порттору: Петрозаводск, Медвежьегорск, Кондопога, Сеге­жа, Беломорск. Карелияда Марс суусу (алгачкы орус курорту; 1719-жылдан) ж-а Сортавала курорт­тору бар. Жалпы билим берүүчү 290, кесиптик башталгыч (20) ж-а орто (17) билим берүүчү окуу жайлары, 14 мамлекеттик ЖОЖ (филиалдары м-н), илимий борбор иштейт. Беш театр (анын ичинде музыкалык, куурчак), филармония, 20дай музей (анын ичинде мамлекеттик көркөм искусство, край таануу ж. б.), 4 китепкана бар. «Кижи» мамлекеттик тарыхый-архитектуралык ж-а эт­нографиялык музей-коругу Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген.

Ад.: Карелия//Большая Российская Энциклопедия, спец. том. Россия. М., 2004; Карелия//Большая Российская энциклопедия, Т. 12. М., 2009.

Т. М. Чодураев.