КАРА ТЕШИК

КАРА ТЕШИК (black hole) – космостук зор нер­селердин чексиз гравитациялык кысылуусунан (гравитациялык коллапс) пайда болгон космос объектиси. Зор жылдыздар эволюциясынын акыркы стадиясында, анын массасы ж-а бара­бара тартылуу күчү жогорулап, гравитациялык коллапска дуушар болот, башкача айтканда анын кысылуу­суна эч бир турукташтыруучу күчтөр каршы тура албайт. Ал учурда нерсенин тыгыздыгы чексизге, ал эми объектинин радиусу нөлгө ум­тулат. Эйнштейндин салыштырмалуулук тео­риясына ылайык кара тешиктин борборунда мейкин­дик м-н убакыттын сингулярдуулугу (чексизди­ги, өзгөчөлүгү) орун алат. Кысылуудан жылдыз­дын бетиндеги гравитациялык талаа чоңоёт, бөлүкчөлөрдүн бөлүнүп чыгышы ж-а нурлануу кыйындайт. Бара-бара андай жылдыздар бир жактуу мембранага, башкача айтканда нурланууну ж-а бөлүк­чөнү ичин көздөй гана тартып, сыртка эч нерсе чыгарбоочу кара тешикке айланат. Аны мейкиндик м-н убакыттын касиеттеринин чукул өзгөрү­шүнөн байкоого болот ж-а ал Шварцшильд ра­диусу деп аталат. К. Шварцшильд 1916-жылы Эйн­штейн теңдемесинин айланбаган кара тешик үчүн так чыгарылышын тапкан ж-а анын ысмында ата­лып калган. 1963-жылы жаңы зеландиялык фи­зик Рой Керр айлануучу кара тешик үчүн Шварцшильд радиусун аныктаган, мисалы, 3 Күн массасындай кара тешик үчүн ал радиус болгону 9 км. Биздин гал­лактикада көптөгөн кара тешик бар. Зор кара тешиктер галлактиканын борборунда жайгашкан. Ал эми өлчөмү атомдукундай кара тешиктер Аалам эволюция­сынын алгачкы фазасында, жогорку тыгыздык­тагы абалда эле пайда болгон деп божомолдо­нот. Кара тешикке жакын келген космос нерселери, өлчөмүнө карабай талкаланып жок болот.