КАРА-КУМ: нускалардын айырмасы
vol4>KadyrM No edit summary |
No edit summary |
||
| (One intermediate revision by one other user not shown) | |||
| 1 сап: | 1 сап: | ||
<b type='title'>КАРА-КУМ</b> , Т ү р к м ө н К а р а - К у м у – | <b type='title'>КАРА-КУМ</b> , Т ү р к м ө н К а р а - К у м у – Борбордук Азиянын батышындагы кумдуу зор чөл. Негизинен Түркмөнстандын аймагында. Таби­гый чеги даана эмес; түндүк-батышынан ж-а түндүгүнөн Сары-Камыш ойдуңу, түндүк-чыгышы­нан Аму-Дарыянын өрөөнү, түштүгүнөн ж-а түштүк-чыгышынан Карабиль ж-а Бадхыз дөңсөө­лөрү, түштүгүнөн Копет-Дагдын этегиндеги түздүктөр, батышынан Батыш Узбойдун кургак нугу, Кичи Балкан тоолору м-н чектешет. Аян­ты 350 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Рельефинде Уңгуз Кара-Куму же Уңгуз платосу, Түзөң (түштүк) же Борбордук ж-а Түштүк- Чыгыш Кара-Кум (деңиз деңгээлинен бийиктиги 450 <i>м</i>ге че­йин) чөлдөрү өзгөчөлөнүп турат. Түзөң ж-а Уң­гуз Кара-Кум чөлдөрүнүн ортосунда Уңгуз оёңу жай­гашкан. Түштүк-Чыгыш Кара-Кум чөлүндө Келиф Уз­боюнун кургак нугу бар. Рельефинде кум жалда­ры басымдуу; жылаңач бархандар да бар. Ун­гуз Кара-Кумунун, айрыкча анын батыш бөлүгү­нүн рельефине бийик (75 <i>м</i>ге чейин) ж-а узун (20 <i>км</i>ге чейин) жалдар – кырлар мүнөздүү. Кум­дуу, түштүгүндө кум дөбөлүү чөлдөргө өтөт; та­кыр жерлердин тегерегинде эшилме кумдуу бар­хандар да кездешет. Кара-Кум чөлү негизинен Аму- Дарыянын алгачкы кумдуу чөгүндүлөрүнөн, түштүгү Тежен ж-а Мургаб дарыяларынын шиленди чөгүндүлөрүнөн түзүлгөн түздүк. Күкүрт (Дарва­за), газ (Дарваза-Зеагли, Очок, Байрам-Али), мунай кендери бар. Климаты кескин континент­тик, кургакчыл. Январдын орточо температурасы түн­дүгүндө –5°С, түштүгүндө 3°С, айрым жылдары–30<sup>0</sup>Сге чейин төмөндөйт; июлдуку 28–34°С. Аба­нын суткалык амплитудасы 50°Сге чейин. Жыл­дык жаан-чачыны 60–150 <i>мм</i>. Дарыялары (анын ичинде Тежен м-н Мургаб да) кумга сиңип кетет. Кыр­тыш сууларына бай. Өсүмдүк өскөн кумдарын­да бозомук-күрөң топурак, оёң жерлеринде шор баскан жерлер ж-а такырлар бар. Жазында бар­хандардан башка жерлерин эфемер ж-а эфеме­роид өсүмдүктөрү каптап калат. Кум өлөң чөбү, бадалдардан алтыгана, ак ж-а кара сөксөөл, кум акациясы, чекенде, төө куйрук, бархандарда кандым, черкез ж. б. өсөт. Чөл жайыт катары пайдаланылат. Калк көбүнчө оазистерде ж-а Аму-Дарыя, Тежен, Мургаб дарыяларынын өрөөндөрүндө отурукташкан. Түштүк бөлүгүнөн Кара-Кум кана­лы өтөт. Табигый ландшафтын коргоо макса­тында Репетек, Бадхыз коруктары уюшулган. | ||
Чыгыш | |||
(20 <i>км</i>ге чейин) жалдар – кырлар мүнөздүү. Кум­дуу, түштүгүндө кум дөбөлүү чөлдөргө өтөт; та­кыр жерлердин тегерегинде эшилме кумдуу бар­хандар да кездешет. | |||
чөгүндүлөрүнөн түзүлгөн түздүк. Күкүрт (Дарва­за), газ (Дарваза-Зеагли, Очок, Байрам-Али), мунай кендери бар. Климаты кескин континент­тик, кургакчыл. Январдын | |||
Тежен м-н Мургаб да) кумга сиңип кетет. Кыр­тыш сууларына бай. Өсүмдүк өскөн кумдарын­да бозомук-күрөң топурак, оёң жерлеринде шор баскан жерлер ж-а такырлар бар. Жазында бар­хандардан башка жерлерин эфемер ж-а эфеме­роид өсүмдүктөрү каптап калат. Кум өлөң чөбү, бадалдардан алтыгана, ак ж-а кара сөксөөл, кум акациясы, чекенде, төө куйрук, бархандарда кандым, черкез ж. б. өсөт. Чөл жайыт катары пайдаланылат. Калк көбүнчө оазистерде ж-а Аму-Дарыя, Тежен, Мургаб | |||
Ад.: <i>Федорович Б. А.</i> Лик пустыни. 3 изд. М., 1954; | Ад.: <i>Федорович Б. А.</i> Лик пустыни. 3 изд. М., 1954; Очерки природы Кара-Кумов. М., 1955; <i>Бабаев А. Г.</i> Пустыня Каракумы. Аш., 1963; Пустыни. М., 1986. | ||
Очерки природы Кара-Кумов. М., 1955; <i>Бабаев А. Г.</i> | |||
Пустыня Каракумы. Аш., 1963; Пустыни. М., 1986. | |||
<p align='right'><i type='author'>М. Мамбетова.</i></p> | <p align='right'><i type='author'>М. Мамбетова.</i></p> | ||
[[Категория:4-том, 101-153 бб]] | [[Категория:4-том, 101-153 бб]] | ||
09:50, 17 Ноябрь (Жетинин айы) 2025 -га соңку нускасы
КАРА-КУМ , Т ү р к м ө н К а р а - К у м у – Борбордук Азиянын батышындагы кумдуу зор чөл. Негизинен Түркмөнстандын аймагында. Табигый чеги даана эмес; түндүк-батышынан ж-а түндүгүнөн Сары-Камыш ойдуңу, түндүк-чыгышынан Аму-Дарыянын өрөөнү, түштүгүнөн ж-а түштүк-чыгышынан Карабиль ж-а Бадхыз дөңсөөлөрү, түштүгүнөн Копет-Дагдын этегиндеги түздүктөр, батышынан Батыш Узбойдун кургак нугу, Кичи Балкан тоолору м-н чектешет. Аянты 350 миң км2. Рельефинде Уңгуз Кара-Куму же Уңгуз платосу, Түзөң (түштүк) же Борбордук ж-а Түштүк- Чыгыш Кара-Кум (деңиз деңгээлинен бийиктиги 450 мге чейин) чөлдөрү өзгөчөлөнүп турат. Түзөң ж-а Уңгуз Кара-Кум чөлдөрүнүн ортосунда Уңгуз оёңу жайгашкан. Түштүк-Чыгыш Кара-Кум чөлүндө Келиф Узбоюнун кургак нугу бар. Рельефинде кум жалдары басымдуу; жылаңач бархандар да бар. Унгуз Кара-Кумунун, айрыкча анын батыш бөлүгүнүн рельефине бийик (75 мге чейин) ж-а узун (20 кмге чейин) жалдар – кырлар мүнөздүү. Кумдуу, түштүгүндө кум дөбөлүү чөлдөргө өтөт; такыр жерлердин тегерегинде эшилме кумдуу бархандар да кездешет. Кара-Кум чөлү негизинен Аму- Дарыянын алгачкы кумдуу чөгүндүлөрүнөн, түштүгү Тежен ж-а Мургаб дарыяларынын шиленди чөгүндүлөрүнөн түзүлгөн түздүк. Күкүрт (Дарваза), газ (Дарваза-Зеагли, Очок, Байрам-Али), мунай кендери бар. Климаты кескин континенттик, кургакчыл. Январдын орточо температурасы түндүгүндө –5°С, түштүгүндө 3°С, айрым жылдары–300Сге чейин төмөндөйт; июлдуку 28–34°С. Абанын суткалык амплитудасы 50°Сге чейин. Жылдык жаан-чачыны 60–150 мм. Дарыялары (анын ичинде Тежен м-н Мургаб да) кумга сиңип кетет. Кыртыш сууларына бай. Өсүмдүк өскөн кумдарында бозомук-күрөң топурак, оёң жерлеринде шор баскан жерлер ж-а такырлар бар. Жазында бархандардан башка жерлерин эфемер ж-а эфемероид өсүмдүктөрү каптап калат. Кум өлөң чөбү, бадалдардан алтыгана, ак ж-а кара сөксөөл, кум акациясы, чекенде, төө куйрук, бархандарда кандым, черкез ж. б. өсөт. Чөл жайыт катары пайдаланылат. Калк көбүнчө оазистерде ж-а Аму-Дарыя, Тежен, Мургаб дарыяларынын өрөөндөрүндө отурукташкан. Түштүк бөлүгүнөн Кара-Кум каналы өтөт. Табигый ландшафтын коргоо максатында Репетек, Бадхыз коруктары уюшулган.
Ад.: Федорович Б. А. Лик пустыни. 3 изд. М., 1954; Очерки природы Кара-Кумов. М., 1955; Бабаев А. Г. Пустыня Каракумы. Аш., 1963; Пустыни. М., 1986.
М. Мамбетова.