КАН-ТЕҢИР ТОО ТООМУ: нускалардын айырмасы
vol4>KadyrM No edit summary |
No edit summary |
||
| (One intermediate revision by one other user not shown) | |||
| 1 сап: | 1 сап: | ||
<b type='title'>КАН-ТЕҢИР ТОО ТООМУ</b> , М у з - Т о о | <b type='title'>КАН-ТЕҢИР ТОО ТООМУ</b> , М у з - Т о о Борбордук ж-а Чыгыш Теңир-Тоонун, негизги бөлүгү Кыргызстандын, чыгыш жагы ж-а түштүк капталдары Кытайдын, түндүк капталдары Казакстандын ай­магында. Батышынан Сары-Жаз, чыгышынан Музарт өрөөндөрү, түндүгүнөн Текес, түштүгүнөн Тарим ойдуңдары м-н чектешет. Узундугу 200 <i>км</i>, туу­расы 50–60 <i>км</i>, жалпы аянты 10 миң <i>км</i><sup>2</sup>ден ашык. Батышында Меридиан кырка тоосуна та­калат. Батыш тарабындагы негизги кырка тоо- | ||
ж-а Чыгыш Теңир-Тоонун, негизги бөлүгү | |||
ашык. Батышында Меридиан кырка тоосуна та­калат. Батыш тарабындагы негизги кырка тоо- | |||
[[File:КАН-ТЕҢИР ТОО ТООМУ24.png | thumb | Кан-Теңир тоосу.]] | [[File:КАН-ТЕҢИР ТОО ТООМУ24.png | thumb | Кан-Теңир тоосу.]] | ||
лор: <i>Тескей Ала-Тоо,</i> Адыр-Төр тоосу, <i>Сары-Жаз кырка тоосу, Теңир-Тоо, Эңилчек кырка тоосу,</i> Кайыңды кырка тоосу, Көйкап тоосу, Май-Баш тоосу, <i>Боз-Кыр кырка тоосу;</i> чыгышында: Ка­лык-Тоо, Сайкал ж. б. Мында Теңир-Тоонун эң | лор: <i>Тескей Ала-Тоо,</i> Адыр-Төр тоосу, <i>Сары-Жаз кырка тоосу, Теңир-Тоо, Эңилчек кырка тоосу,</i> Кайыңды кырка тоосу, Көйкап тоосу, Май-Баш тоосу, <i>Боз-Кыр кырка тоосу;</i> чыгышында: Ка­лык-Тоо, Сайкал ж. б. Мында Теңир-Тоонун эң бийик бөлүгү – <i>Жеңиш</i> (7439 <i>м</i>) ж-а <i>Кан-Тоо</i> (6995 <i>м</i>) чокулары жайгашкан. Эң жапыз жери 1687 <i>м</i> бийикте болгондуктан, бийиктик ампли­тудасы 5759 <i>м</i>ге жетет. Орточо бийиктиги 3500 <i>м</i>. Рельефтин жогорку ярусу басымдуулук кылат. Неогендин башталышынан азыркы мезгилге че­йинки кыймылдын негизги багыты – көтөрүлүү.<br>Неогенге чейинки түздүктөр азыр 3000–3500 <i>м</i> бийикте тектирленген түздүк түрүндө сакталган (сырт). Өрөөндөр негизги структураларга жара­ша кеңдик боюнча жайгашкан. Негизинен проте­розойдо ж-а төмөнкү палеозойдо пайда болгон мраморлошкон акиташ теги, кристаллдык ж-а чополуу сланец, мрамор ж-а аларды жиреп чык­кан гранит-диорит тектеринен турат. Чет-жак­тарында неогендин кызгылт тектери да кезде­шет. Климаты кескин континенттик, бийикте­ген сайын өзгөрөт. Жаан-чачын да ар жеринде ар кыл. Меридиан кырка тоосунун батыш кап­талында жылдык жаан-чачыны 1000 <i>мм</i>ге че­йин болсо, Эңилчек өрөөнүндө 250 <i>мм</i> гана жаайт. 3000 <i>км</i><sup>2 </sup>жери же жалпы аянтынын 30%и мөңгү м-н капталган. Ири мөңгүлөрү: Түштүк Эңилчек (узундугу 59 <i>км</i>, аянты 613 <i>км</i><sup>2</sup>); Түндүк Эңил­чек (39 <i>км</i>, 203 <i>км</i><sup>2</sup>), Кайыңды (26 <i>км</i>, 107 <i>км</i><sup>2</sup>), Адыр-Төр (20 <i>км</i>, 75 <i>км</i><sup>2</sup>), Семёнов (21 <i>км</i>, 74 <i>км</i><sup>2</sup>). Кытай тарабында Темир-Суу, Сайкал, Түндүк ж. б. мөңгүлөр бар. Сууларынын көбү Та­римдин алабына таандык; ирилери: Сары-Жаз, Түн. Текес, Түштүк Темир-Суу. Ландшафты би­йиктик зоналуулук боюнча өзгөрөт. Түштүк капталы­нын этектерине чөл ж-а жарым чөл, андан жо­гору кургак талаа ж-а талаа, ички өрөөндөрүндө ж-а түндүк капталында токой, андан бийик суб­альп, альп, шалбаа ж-а субнивалдык гляциал­дык-нивалдык суук ландшафттар жайгашкан. Жаныбарлары: тоо эчки, аркар, аюу, илбирс ж. б. Бул аймакты эзелтен кыргыздар мекен­дейт. Аты тоонун өтө бийиктигине байланыш­туу пайда болгон: «теңирдин (асмандын) каны (падышасы)»; «асман мелжиген тоо» маанисин­де. Экологиялык жактан Теңир-Тоонун эң таза жана рельефи татаал аймагы. | ||
бийик бөлүгү – <i>Жеңиш</i> (7439 <i>м</i>) ж-а <i>Кан-Тоо</i> | |||
(6995 <i>м</i>) чокулары жайгашкан. Эң жапыз жери 1687 <i>м</i> бийикте болгондуктан, бийиктик ампли­тудасы 5759 <i>м</i>ге жетет. | |||
Неогенге чейинки түздүктөр азыр 3000–3500 <i>м</i> | |||
бийикте тектирленген түздүк түрүндө сакталган (сырт). Өрөөндөр негизги структураларга жара­ша кеңдик | |||
чополуу сланец, мрамор ж-а аларды жиреп чык­кан гранит-диорит тектеринен турат. Чет-жак­тарында неогендин кызгылт тектери да кезде­шет. Климаты кескин континенттик, бийикте­ген сайын өзгөрөт. Жаан-чачын да ар жеринде ар кыл. Меридиан кырка тоосунун батыш кап­талында жылдык жаан-чачыны 1000 <i>мм</i>ге че­йин болсо, Эңилчек өрөөнүндө 250 <i>мм</i> гана жаайт. 3000 <i>км</i><sup>2 </sup>жери же жалпы аянтынын 30%и мөңгү м-н капталган. Ири мөңгүлөрү: | |||
Адыр-Төр (20 <i>км</i>, 75 <i>км</i><sup>2</sup>), Семёнов (21 <i>км</i>, 74 <i>км</i><sup>2</sup>). Кытай тарабында Темир-Суу, Сайкал, Түндүк ж. б. мөңгүлөр бар. Сууларынын көбү Та­римдин алабына таандык; ирилери: Сары-Жаз, Түн. Текес, | |||
[[Категория:4-том, 51-100 бб]] | [[Категория:4-том, 51-100 бб]] | ||
10:15, 30 Октябрь (Тогуздун айы) 2025 -га соңку нускасы
КАН-ТЕҢИР ТОО ТООМУ , М у з - Т о о Борбордук ж-а Чыгыш Теңир-Тоонун, негизги бөлүгү Кыргызстандын, чыгыш жагы ж-а түштүк капталдары Кытайдын, түндүк капталдары Казакстандын аймагында. Батышынан Сары-Жаз, чыгышынан Музарт өрөөндөрү, түндүгүнөн Текес, түштүгүнөн Тарим ойдуңдары м-н чектешет. Узундугу 200 км, туурасы 50–60 км, жалпы аянты 10 миң км2ден ашык. Батышында Меридиан кырка тоосуна такалат. Батыш тарабындагы негизги кырка тоо-
лор: Тескей Ала-Тоо, Адыр-Төр тоосу, Сары-Жаз кырка тоосу, Теңир-Тоо, Эңилчек кырка тоосу, Кайыңды кырка тоосу, Көйкап тоосу, Май-Баш тоосу, Боз-Кыр кырка тоосу; чыгышында: Калык-Тоо, Сайкал ж. б. Мында Теңир-Тоонун эң бийик бөлүгү – Жеңиш (7439 м) ж-а Кан-Тоо (6995 м) чокулары жайгашкан. Эң жапыз жери 1687 м бийикте болгондуктан, бийиктик амплитудасы 5759 мге жетет. Орточо бийиктиги 3500 м. Рельефтин жогорку ярусу басымдуулук кылат. Неогендин башталышынан азыркы мезгилге чейинки кыймылдын негизги багыты – көтөрүлүү.
Неогенге чейинки түздүктөр азыр 3000–3500 м бийикте тектирленген түздүк түрүндө сакталган (сырт). Өрөөндөр негизги структураларга жараша кеңдик боюнча жайгашкан. Негизинен протерозойдо ж-а төмөнкү палеозойдо пайда болгон мраморлошкон акиташ теги, кристаллдык ж-а чополуу сланец, мрамор ж-а аларды жиреп чыккан гранит-диорит тектеринен турат. Чет-жактарында неогендин кызгылт тектери да кездешет. Климаты кескин континенттик, бийиктеген сайын өзгөрөт. Жаан-чачын да ар жеринде ар кыл. Меридиан кырка тоосунун батыш капталында жылдык жаан-чачыны 1000 ммге чейин болсо, Эңилчек өрөөнүндө 250 мм гана жаайт. 3000 км2 жери же жалпы аянтынын 30%и мөңгү м-н капталган. Ири мөңгүлөрү: Түштүк Эңилчек (узундугу 59 км, аянты 613 км2); Түндүк Эңилчек (39 км, 203 км2), Кайыңды (26 км, 107 км2), Адыр-Төр (20 км, 75 км2), Семёнов (21 км, 74 км2). Кытай тарабында Темир-Суу, Сайкал, Түндүк ж. б. мөңгүлөр бар. Сууларынын көбү Таримдин алабына таандык; ирилери: Сары-Жаз, Түн. Текес, Түштүк Темир-Суу. Ландшафты бийиктик зоналуулук боюнча өзгөрөт. Түштүк капталынын этектерине чөл ж-а жарым чөл, андан жогору кургак талаа ж-а талаа, ички өрөөндөрүндө ж-а түндүк капталында токой, андан бийик субальп, альп, шалбаа ж-а субнивалдык гляциалдык-нивалдык суук ландшафттар жайгашкан. Жаныбарлары: тоо эчки, аркар, аюу, илбирс ж. б. Бул аймакты эзелтен кыргыздар мекендейт. Аты тоонун өтө бийиктигине байланыштуу пайда болгон: «теңирдин (асмандын) каны (падышасы)»; «асман мелжиген тоо» маанисинде. Экологиялык жактан Теңир-Тоонун эң таза жана рельефи татаал аймагы.