ИННОВАЦИЯЛЫК ИШМЕРДИКТИ ӨНҮКТҮРҮҮНҮН ДҮЙНӨЛҮК БАГЫТТАРЫ

ИННОВАЦИЯЛЫК ИШМЕРДИКТИ ӨНҮКТҮРҮҮНҮН ДҮЙНӨЛҮК БАГЫТТАРЫ . КРдин концептуалдык деңгээлдеги экономикалык стратегиясын­да дүйнөлүк чарбанын азыркы системасын ка­лыптандырууда басымдуу роль ойноочу эволю­циялык багыттар эске алынышы керек. Өнүгүп келе жаткан ар бир өлкөнүн алдында, атап айтканда Кыр­гызстандын алдында да өз ара байланыштуу эки милдет: бирдиктүү ички рынокту түзүү үчүн за­рыл өсүү баскычы катары импорт алмаштыруу­чу саясатты аны жаңыча түшүнүү көз карашын­да жүргүзүү ж-а бир эле мезгилде эмгекти эл ара­лык бөлүштүрүүгө катышуунун экспорттук – өнөр жайлык вариантын жүзөгө ашыруу турат. 21-кылымдын интеллектуалдык менчиктин жы­йынтыгы түрүндөгү товары калыптанып, тех­нологиялар м-н лицензиялардын рыногу өнүгүүдө. Өнөр жай менчигин коргоо системасы өнүккөн өлкөлөрдүн милдеттүү атрибуту болуп саналат ж-а муну м-н катар технологиялык саясат (мисалы, АКШныкы), ал төмөнкүлөргө багытталган:

• ишкердик чөйрөнү түзүүгө, анда инновация­лардын ж-а продукциянын атаандаштыкка жарамдуулугун жогорулатууга жеке сектордун ишмердигинин дүркүрөп өсүшүн шарттайт;

• технологияларды өнүктүрүүнү, коммерция­лаштырууну ж-а пайдаланууну колдоого;

• өнөр жайга көмөк көрсөтүү ж-а сооданы өнүк­түрүү максатында 21-кылымдын дүйнөлүк класстагы технологияларын инвестициялоого;

• аскердик ж-а жарандык милдеттерди на­тыйжалуу чечүүгө жарамдуу аскердик ж-а өнөр жай технологияларын интеграциялоого;

• тез өзгөрүп туруучу кырдаалда ж-а экономикалык билимдерге негизденип иштөөгө жөндөмдүү дүйнөлүк деңгээлдеги жумушчу күчүн калыптан­дырууга; • өлкөнүн экономикалык күч-кубаттуулугун түзүү мак­сатында технологияларды пайдаланууга багыт­талган улуттук технологиялык саясатты жеке сектор м-н өнөктөшүп иштеп чыгууга ж-а аны жак­тоого;

• өнөр жайына технологияларды, ченөө ж-а стан­дарттар системаларын өнүктүрүү боюнча көмөк көрсөтүүгө.
Дүйнөлүк экономика м-н өнөр жайынын өндүрүш­түк-технологиялык сектору, өзгөчө жогорку техноло­гиялар чөйрөсүндө, өзүнүн мазмуну боюнча глобал­дуу болуп баратат. Жогорку өндүрүмдүү ж-а энер­гия үнөмдөгүч технологияларды иштеп чыгуу; алардын негизинде жогорку технологиялык товарлар­ды өндүрүү ж-а кызмат көрсөтүүлөр, алар м-н дүйнөлүк рынокко чыгуу, ушул тармакта эл аралык интеграцияны кеңейтүү Батыш Европа­нын өнөр жайы өнүккөн көптөгөн өлкөлөрү үчүн, АКШ, Япония ж-а Түштүк-Чыгыш Азия өлкөлөрү үчүн экономикалык өнүгүүнүн стратегиясы болуп калды ж-а алар иш жүзүндө жаңы экономикалык үлгүнү калып­тандырышты. Анын негизи өнөр жайы өнүккөн өл­көлөрдүн улуттук инновациялык системалары (УИС) болуп калды.

21-кылымдын аягындагы дүйнөлүк экономикалык ишмер­диктин инновациялык чөйрөсүндөгү жалпы ба­гыттар:

• жаңы билимдерди табуучулардын (өндүрүү­чүлөрдүн) санынын өсүшү ж-а атаандаштыктын күчөшү:

• товар өндүрүүчүлөрдүн ж-а кызмат көрсө­түүчүлөрдүн жаңы билимдерди табуучуларга (өндүрүүчүлөргө) көз карандылыгынын өсүшү;

• УИСтин кыйла динамикалуу бөлүгү ката­ры кичи ишканалардын маанисинин жогору­лашы;

• жаңы билимдерди ж-а технологияларды жаратуучу жогорку квалификациялуу адистер­дин тартыштыгы ж-а акыркы продукцияны өндүрүүчүлөргө карата квалификациялык талап­тардын жогорулашы;

• эмгекти эл аралык бөлүштүрүүнүн ж-а то­вар өндүрүүчүлөр м-н кызмат көрсөтүүчүлөрдүн ж-а технологиянын ээлеринин ортосунда ко­шумча наркты кайрадан бөлүштүрүүнүн натый­жасы катары дүйнөлүк экономиканын илимий-өндүрүштүк секторун глобалдаштыруу.
КМШ өлкөлөрүнүн рыногун чет өлкөлүк то­варлар үчүн ачуу илим сыйымдуу улуттук про­дукцияга каратa суроо-талаптын төмөндөп ке­түүсүнө, анын ички рыноктон сүрүлүп чыгы­шына алып келди. Бир катар тармактарда арт­та калуулар калыбына келбес мүнөзгө айлануу­да, ал эми заманбап технологиялык деңгээлди өздөш­түрүүгө ж-а колдоого зарыл чыгымдар ушунча­лык көп болгондуктан, анын ордуна чет өлкөдөн даяр продукцияны импорттоо көп учурда пай­далуу боло баштады. Инновациялык продук­цияга суроо-талаптын төмөндөй баштаган шар­тында өндүрүштө техникалык жактан кыйла жөнөкөй, арзан продукция артыкчылыкка ээ болуп, илим сыйымдуу продукцияны өндүрүүнүн көлөмүн кескин кыскартууда. Технологиянын өзөгү электрондук өнөр жайы, эсептөө ж-а оптика-була техникасы, пpoграммалык камсыздоо, телекоммуникация, ро­бот куруу болуп саналган өндүрүштүн көлөмү төмөндөөдө.
Инновациялык процесстерди аткаруунун жо­лундагы башкы тоскоолдуктар:

• борборлошкон каржылоонун чектелгендиги;

• ишканалардын өз каражатарынын жетиш­сиздиги;

• ата мекендик банк капиталы, чет өлкөлүк инвесторлор тар, ошондой эле пайдаланылбай жаткан каражаты бар калк үчүн тобокелчилиги өтө жогору узак мөөнөттүү салымдарга жагымдуу­луктун жетишсиздиги;

• рыноктун товар өндүрүүчүлөрдүн талаптары­на жооп берген кеңири инфраструктурасынын жоктугу болуп саналат.
КМШ мамлекеттери 3–4 жылдан кийин өз өлкөлөрүнүн экономикасынын муктаждык­тарын өз күчү м-н улуттук илимий-технологиялык потенциал­дын жардамы м-н камсыз кылууга жөндөмсүздүк маселесине туш келүү кырдаалы келип чыга тургандыгы улам чындыкка айланып баратат. Бул KМШ мамлекеттерин өздөрүнүн ички көй­гөйлөрүн техниканы ж-а технологияны учуру м-н сатып алып туруунун эсебинен чечүүгө ки­риптер кылат ж-а муну м-н бирге алар cырткы булактарга көпкө чейин технологиялык көз каран­дылыкка кабылышат, бул болсо акыр аягында өлкөнүн улуттук коопсуздугунун начарлоосуна алып келет.
Ошондой болсо да КМШ өлкөлөрүндө эконо­миканын дүйнөлүк рынокто атаандаштыкка жарамдуу бир катар тармактар азырынча сак­талып калган. Бул колдо бар бир топ илимий-техникалык потенциалды натыйжалуу пайдалануунун не­гизинде мамлекеттер аралык инновациялык саясатты калыптандырууга ж-а жүзөгө ашыруу­га мүмкүндүк берет. 1995-жылы 3-ноябрда КМШ өлкөлөрүнүн каты­шуучуларынын жалпы илимий-техникалык мейкиндикти түзүү жөнүндөгү макулдашуусуна кол коюшуп, KMШ өкмөттөрүнүн (Түркмөнстандан бөлөктөрү) башчылары экономикалык кызматташуунун эң маанилүү артыкчылыгы катары илим ж-а технологиялар тармагындагы интеграцияны өнүктүрүүнү бел­гилешкен. Макулдашууну жүзөгө ашыруу өнөр жай менчигин коргоо маселелери боюнча мамлекеттер аралык координациялык кеңеш, Стандартташ­тыруу, метрология ж-а сертификация боюнча мам­лекеттер аралык кеңеш ж. б. тармактык кыз­матташуунун башка органдары м-н тыгыз байланышта төмөнкү багыттарда жүргүзүлүүдө: 1) жалпы илимий-технологиялык мейкиндиктин ченем­дик-укуктук базасынын негизин калыптанды­руу; 2) илимий-технологиялык чөйрөдөгү мамлекеттер ара­лык программалар м-н долбоорлорду даярдоо ж-а кабыл алуу үчүн шарт м-н камсыз кылуу; 3) жалпы илимий-технологиялык мейкиндиктин инфра­структурасын калыптандыруу боюнча шapт түзүү; 4) КМШ мамлекеттеринин аймагындагы бөтөнчө илимий объектилер м-н курулмаларды натыйжалуу пайдалануу жолдорун табуу; 5) жалпы илимий-техникалык мейкиндикти калыптандыруу үчүн шарт – на­тыйжалуу уюштуруу – экономикалык механизмди түзүү жүргүзүлөт.

Ш. Мусакожоев.