КАЛЬЦИЙ

КА́ЛЬЦИЙ (лат. Calcium), Са – элементтердин мезгилдик системасынын II тобунда жайгаш­кан химиялык элемент; атомдук номери 20, атомдук массасы 40,08; ты­гыздыгы 1,54 г/см³; эрүү t 851°С; кайноо t 1492°С. Табиятта туруктуу 6 изотобу бар: ⁴⁰Са, ⁴⁴Са, ⁴²Са, ⁴⁸Са, ⁴³Са ж-а ⁴⁶Са. Табигый бирикмелери: СаСО₃ – арагонит, CaMg(CO₃)₂ – доломит, CaF₂ – флюорит, CaSO₄–2H₂O – гипс; Са3(РО₄)₂ – фос­форит ж. б. Кальций – күмүш сымал ак, жеңил ме­талл. Металл түрүндөгү кальцийди 1808-жылы англиялык хи­мик Г. Дэви алган. Жер кыртышында массасы боюнча 2,96%ти ээлеп, O, Si, Al, Feден кийинки 5-орунда турат. Кальций ысытканда бардык металлдар­ды алардын оксиддеринен, сульфиддеринен ж-а галогениддеринен сүрүп чыгарат. Кадимки темпе­ратурада кальций кычкылтек м-н реакцияга оңой кирип, СаОну пайда кылат, СаО сууда эрип, күчтүү не­гизди Са(ОН)₂ берет. Кальций бардык кислота м-н реак­цияга оңой кирип, суутекти сүрүп чыгарат. Га­логендер м-н аракеттенип, тиешелүү туздарды, кургак суутек м-н аракеттенип гидриддерди, гра­фит м-н кошуп ысытканда, карбиддерди пайда кылат. Кальций эритилген СаСl₂ни электролиздөө ж-а алюминотермиялык жол м-н алынат: 6CaO+4Al=2Al₂O₃+6Ca. Таза кальций металлы цезий, рубидий, хром, цирконий, торий, ванадийдин бирикмелерин металлга чейин калыбына кел­тирүүдө ж-а болот иштетүүдө колдонулат. Тех­никада кальцийдин коргошун м-н куймасы, минерал­дары кеңири пайдаланылат. Мисалы, – курулуш материалдары өчүрүлгөн акиташ, цемент ж-а силикат кышын алууда, металлургияда, химия өнөр жайында кальций карбидин, соданы, хлордуу акиташ­ты, жер семирткичтерди алууда, кант, айнек өндүрүүдө колдонулат. Бор, мрамор, талаа шпа­ты, гипс, флюорит ж.б-дын турмушта мааниси өтө чоң.