КАЛЫГУЛ Бай уулу

КАЛЫГУЛ Бай уулу (1785, азыркы Ысык-Көл району, Кара-Ой айылы – 1860-жылдан кийин) – кыргыз элине кеңири белгилүү ойчул, нускоочу акын; «Замана» агымынын өкүлдөрүнүн бири.

Калыгул. Р. Исаков тарткан сүрөт.

Калыгулга Кара-Ой айлында тургузулган күмбөз. 1999.

Калыгулдун өмүр жолу, чыгармала­ры жөнүндө так маалыматтар аз. Октябрь революциясына чейин Калыгулдун мурастары эл арасын­да оозеки айтылып келген. Совет доорунун биринчи жылдарында анын чыгарма­лары аздап жыйнала башта­ган, илимий жактан изилденип, мектептерде жана педогогикалык институтта окутулуп келген. Бирок совет мезгилинде, айрыкча 1947- жылдан анын чыгармачылыгы реакциячыл деген жалаа менен катуу сынга алынган. Ал жөнүндө изилдөөлөр ток­тотулуп, чыгармаларын пайдаланууга тыюу са­лынган. Калыгул 6–7 жашынан айылындагы Сопу ата деген чоң молдодон таалим алган. Чыгармаларындагы маалыматтарга караганда Чыгыш эл­деринин адабиятынан, маданиятынан, тарыхынан ка­бардар болгон. Айрыкча Орто Азиянын Кулкожо Акмат (Кулкожоакмат), сопу Алдаяр (Сопол­даяр) сыяктуу белгилүү инсандардын чыгарма­лары, философиялык көз караштары, сопучулук (суфи­зим) түшүнүктөрү менен терең тааныштыгы бай­калат. Калыгул жаш кезинен эле эл оозуна алынып, кадыр-баркы артат. Калыгул өзү жашаган тарыхый доордун улуу өкүлү катары кыргыз жергесинде болуп жаткан орчундуу окуялардын дээрлик бардыгына катышып, көпчүлүк учурларда ак­тивдүү роль ойногон. Түндүк кыргыздар менен Кокон хандыгынын иш алакаларында элчи, кеңешчи катары өз уруусунун жана элинин тала­мын коргогон. Сарбагыш, бугу урууларынын, жалпы эле Көл чөлкөмүнүн Кокон хандыгына баш ийбей калышында Калыгулдун ролу чоң делет. Ал Ормондун хан шайланышына активдүү ка­тышат. Калыгул акылман, олуя катары кыргыз жер­гесин басып алууга умтулуп, каптап келе жат­кан орус падышачылыгынын баскынчылык са­ясатынын коркунучун алдын ала көрө билген. Ал коом, турмуш, жашоо, каада-салт, тиричи­ликтин түрдүү учурлары жөнүндө ой-пикирлерин, корутундуларын, кеп-кеңештерин «маселдер» деп атап, накыл сөз түрүндө, уйкаштыкка кел­тирип баяндаган. Ал башка акындардан айыр­маланып, чоң жыйындарда ырдабай, айтышка түшпөй, комуз чертпей, ырларын маселдетип, жорго, накыл сөз түрүндө куюлуштуруп, обон­суз айткан Калыгулдун масел сөздөрү ар кыл багыт­та, тематикада болуп, өз алдынчалыкка, жеке өзгөчөлүккө ээ. Акындардын айрымдары анын идеяларын улантышса, бир даары анын «Акыр заманынын» нугунда чыгармаларды түзгөн. Калыгулдун маселдери бир бүтүн чыгарма эмес, ар бир ыр түрмөгү кыска-кыска жыйынтыктуу, кору­тунду түрүндө кыска айтылып, ар башка маз­мундагы, багыттагы бир канча ойду өзүнө кам­тыйт. Аларда турмуштун ар кандай жактары­на ой чаптырылып, коом менен адамдардын жа­шоосундагы социалдык мааниси терең маселе­лер козголот. Ал жамандык-жакшылык, март­тык-сараңдык, өмүр-өлүм, айкөлдүк-пастык, жүрүм-турум адеби, үй-бүлөлүк жана тууганчы­лык мамиле, турмуш мыйзамы, сулуулук жана көркөмдүк, кооздук жана башка темада, ар башка ба­гытта терең ойлорду айткан. Калыгулдун чыгармачылыгын мүнөздөй турган, өзүнө гана таандык турмуш­тук, коомдук-социалдык көз караштары, философиялык ой толгоолору, жыйынтык-корутундулары бар. Анын чыгармалары мазмуну, багыты гана эмес, түрү жана түзүлүшү жагынан да төкмөлүк поэзия­дан айырмаланат. Муун өлчөмүндө, саптык түзүмүндө да ырчылар поэзиясындагы салттуу 7–8 муун өлчөмү ар дайым сактала бербейт; 4–5 муундук түзүлүш басымдуу. Калыгулдун чыгармала­рын мазмундук өзгөчөлүктөрүнө, идеялык ма­ңызына карап шарттуу түрдө эки топко бөлүүгө болот: 1) нукура элдик, салттуу поэзиянын ну­гунда түзүлгөн санат, терме ырлары. Акындын ырларында адамдын бийик жана асыл сапатта­ры даңазаланып, адамгерчиликке, боорукерлик­ке, кайраттуулукка, дос-тууганга кайрымдуу, жолдошчулукка туруктуу болууга үндөйт. Калыгул салттуу поэзиянын нугунда түзүлгөн санат ыр­ларында элдик көз караштын айрым жакта­рын өз байкоолору, ой тизмеги м-н толуктап, кеңейткен, калк тарабынан калыпка түшкөн ойлор менен катар акындын өз жекечелигин көр­сөткөн жагдайлар арбын; 2) Калыгулдун масел сөздөрү. Калыгул нускоочу акын болгондуктан, анын ойлору турмуш-тиричилик жагдайдын тегере­гинде гана болбостон, коом, замана, анын ке­лечеги, өлкөнү башкаруу иштери, рухий дүйнөгө кире турган өзгөрүүлөр сыяктуу социалдык курч маселелерге багытталган. Анын «Акыр зама­нында» («Масел сөздөрүндө») кыргыз коомунун келечек тагдыры тууралуу ой жүгүртүлөт. «Акыр заман» – маселдердин, накыл сөздөрдүн жыйындысын түзүп, бир мазмунга, бир бүтүн композициялык түзүлүшкө ээ эмес, уйкашты­гына караганда накыл сөзгө көбүрөөк жакын. Олуя акын кыргыз коомчулугунун келечек таг­дыры, адеп-ахлагы, социалдык өзгөрүүлөр жөнүндө алдын ала ой жүгүртүү деңгээлине көтө­рүлгөн. Калыгул өз учурундагы көчмөн кыргыз коо­мунда үстөмдүк кылган патриархалдык нарк­-насил, адат-салттын ыдыроо алдында турган­дыгын билген, келечекте анын социалдык ма­ңызында, адамдардын кулк-мүнөзүндө, жүрүм­-турумунда өзгөрүүлөр болорун туура баамдаган. Калыгулдун чыгармаларына Совет мезгилинде тыюу салынгандыктан, анын чыгармалары толук жазылып калган эмес, изилдөөлөр да жок. Анын чыгармалары кылдат текстологиялык талдоого муктаж, ага тиешелүү маалыматтар, чыгармалар тактоо­ну жана изилдөөнү талап кылат. Белгилүү маа­лыматтарга караганда, Калыгулдун чыгармаларынын айрым үлгүлөрү 1922-жылы Нарын уездинде К. Мифтаков тарабынан белгилүү манасчы С. Орозба­ковдун айтуусунда биринчи жолу кагаз бетине түшүрүлгөн. Айрым маселдери И. Арабаевдин 1925-жылы жарыкка чыккан «Сабатсыздыкты жоюу алиппеси» аттуу окуу китебинде «Калы­гул бийдин сөзү» деген тема менен берилген. Олуя­нын белгилүү чыгармалары жана ал жөнүндө, илимий пикирлер топтолуп, «Акылман Ка­лыгул» деген аталыштагы жыйнак 2000-жылы жарык көргөн. Калыгулдун чыгармачылыгы кыргыз адабиятытын­да, анын ичинде ырчылар поэзиясынын тарыхында зор из калтырган. 1999-жылы 30-октябрда туулуп-өскөн айылында күмбөзү орнотулган.

Ад.: Калыгул Бай уулу. Б., 1992; Калыгул. Казы­бек. Казалдар. Б., 1992.

Б. Кебекова, Ж. Медералиева.