КЕТ БУКА

КЕТ БУКА (өзүнүн аты Бука) – болжол менен 13-кылымдын 1-жарымында Чыңгызхандын жортуулу учурунда жашаган акын. Ысымы уламышка ай­ланган бул адам эл оозунда «өчкөн көңүлдү тол­куткан улуу ырчы», комузчу, чечен гана болбос­тон, эл бийлеген бий, кара кылды как жарган калыс, ар кандай чыр-чатактын түйүнүн чече билген даанышман катары мүнөздөлөт. Кыргыз­дын найман уруусунан чыккан. Ал жөнүндө санжыра, уламыш, күү, легенда жана тектеш элдер­дин (ногой, казак) фольклорунда да маалымат­тар сакталып калган. Чыңгызхандын улуу ба­ласы Жучунун (Жучи) өлгөнүн (ал 1227-жылы каза болот) табышмактуу ыр менен Кет Бука угузган де­лет. Ырдын алгачкы тексти 13-кылымда кыпчак талаасынан белгисиз перс автору тарабынан жа­зылып алынып, «Түрктөрдүн ата-теги» аттуу жыйнакка жана араб тарыхчысы Ибн-Аль-Асир­дин (1323-жылы каза болгон) жылнаамасына кир­ген. Перс авторунун берген маалыматына кара­ганда, Жучу Чыңгызхандын балдарынын эң улуусу болуп, атасы өтө жакшы көрүп, кадыр­лоочу экен. Анын өлгөндүгү жөнүндө ордого кабар келгенде эч ким даап айта албай, ырчыны ча­кыртып келишет. Ал табышмактатып отуруп, баласынын өлгөнүн атасына туюнтат. Уулу өлгөндөн алты айдан кийин Чыңгызхан каза болот. Угузуунун мазмунунан анын орду Дашт- Кыпчак талаасы экендиги ачык көрүнөт. Неги­зинен ушул чыгармадан башат алган вариант­тар казак, ногой фольклорунан да катталган. Бирок, угузуунун кыргыз фольклорунда айты­лышы ногой, казак нускаларынан кескин айыр­маланат. Кыргыз фольклорунда бул угузуу өз алдынча өнүккөн чыгарма болуп калган. Кара сөз түрүндө эки, ыр түрүндө төрт варианты бар, ар бири мазмуну, көркөмдүгү, стили жагынан такталып, калыптанып бүткөн чыгарма болуп саналат. Дээрлик бардык нускада угузган ырчы Кет Бука же Бука (ногойлордо Кет Бука) аталып, акындык дараметинин күчтүүлүгү, комуздун муңдуу ыргагы менен оор кайгыны айта билүү, туюндуруу устаттыгы, аткаруу чеберчилиги менен окуяны Чыңгызханга жеткирип, өз сөзүн өзүнө оодарып, хандын каарынан, өлүм жазасы­нан кутулуп кетет. Чыгарманын азыркы турпа­тында да 13-кылымда кагазга түшүрүлгөн түрк ыры менен генетикалык жалпылыгы бар ыр саптары­нан сакталып калган. Айрым ыр түрмөктөрү­нүн түрк ырына тутумдаш айтылгандыгына ка­рабастан, кыргыз варианттарында мааниси ке­ңейип, көркөмдүк-эстетикалык таасири арт­кан. Кет Буканын табышмагында, Чыңгызхандын чечмелешинде, кайталангыс салыштыруулар, терең ойлор орун алып, угузуу азыркы тур­патында да 13-кылымдагы түрк ырынан алда канча бийиктикке көтөрүлгөн. Бул чыгарманын эл ара­сында көп айтылып, такталып, мазмундук­ көркөмдүк жагынан калыптанып, өз алдынча өсүп-өнүккөнүн тастыктайт. Ушул окуяга байланыштуу «Кет-Бука» күүсү да бизге жет­кен ушул угузуунун сөздөрүнүн тереңдиги, об­раздуулугу Кет Буканын акындык кудуретин, көркөм сөздүн улуу чебери экендигин аныктап турат.

Ад.: Кыргыз эл ырчылары. Б., 1994. Мусаев С., Турдугулов А. Көркөм сөз өнөрү. Б., 1999.

Ы. Кадыров.