КАЛПАК

КАЛПАК , а к к а л п а к – эркектердин улут­тук баш кийими.

Ал алгач агыш (боз), кызгылт түстөгү кылчык, кийин ак уяң жүндөн уюту­луп, бышык басылган кийизден төбөсү бийик (шоңшогой), этеги тегерек бычылып, оймо-чий­ме түшүрүлбөй, төбөсүнө чок (чачык тагылбай, ичтелбей (астарланбай), бир гана тигиш менен бириктирилип жасалган. Тигиш жагы калпактын маңдайы болгон. XVIII кылымдын 2-жарымына чейин калпактын төбөсү жапызыраак, эки талаа болуп бычылган. Талаалардын кошулган жери тыбыт­тан ийрилген жип же өрүлгөн кыл менен милте­ленип, чети кыл, шоона менен кооздолуп саймаланган, төбөсүнө чок (чачык) тагылган. Эте­гин кайрып коюу үчүн калпактын эки жеринен ти­лик калтырылган. XIX кылымдын 2-жарымынан калпак мурдагыдан да жапыз, төрт талаа болуп бы­чылып, жээги 7–12 смдей кездеме (баркыт) менен көбөөлөнүп, төбөсүнө чок тагылып, жээктери­не жана талааларына сайма түшүрүлүп, ичтелген (астарланган). Калпактын төрт талаасы адам жашоо­сунун төрт башталмасын – от, суу, аба, жерди туюнтат. Төбөсүнө тагылган чок асмандан түш­көн нурдун адам акылына ыйгарылгандыгынын, түсүнүн актыгы аруулуктун символу, төбөсү Ала-Тоонун элеси деп эсептелет. Маңдайындагы «Манас» оюу – кыргыздын акылга баш ийген­диги. Бийиктигине жана тигилишине жараша калпактын тилик калпак, туюк (кыюуланган) калпак, айры (кыюуланбаган) калпак, ай калпак, шырыма калпак, уютма калпак, бакай калпак жана башка түрлөрү бар. Калпак кыргагынын түсү (балдар жашыл, бойдок жигиттер кызыл, орто жаштагылар ак, карылар кара) менен айыр­маланат. «Кыял» элдик көркөм кол өнөрчү­лөрүнүн бирикмесинде калпактын өркүндөтүлгөн за­манбап түрлөрү чыгарылат. Калпак көбүнчө ак ки­йизден жасалгандыктан, ак калпак деп да атал­ган.

Ы. Кадыров.