ИТАЛИЯ 2-бөлүк

ИТАЛИЯ 2-бөлүк

Анконе соода порту.

Тейлөө чөйрөсүндө ИДПнин 69,3%и жаралат (2006). Рекреациялык жактан тейлөө – Италиянын эл аралык адистешүүсүнүн маанилүү тармагы (дүйнөлүк туристтик сектордогу Италиянын үлүшү 6%). Туристтерди тейлөөдө 2 млндон ашык адам иштейт. Туризм индустриясынын өнүгүүсүнө – түрдүү маданий-тарыхый (музейлердин ж-а сүрөт галереяларынын, түрдүү замандагы архитектуралык ж-а тарыхый эстеликтердин көптүгү) ж-а табият ресурстары өбөлгө түзөт. Адатта алардын эң белгилүүлөрү: деңиз жээктериндеги курорттор (Генуя Ривьерасы, Адрия деңизинин жээгинде­ги кумдуу пляждар, Амальфитанын кооз жээк­тери), Альп тоолорундагы көлдөр (Лаго-Мажо­ре, Гарда), кооз жерлер, минералдуу булактар­дын тегереги, археологиялык эстеликтер зоналары, арал­дардагы курорттор. Италия чет элдик туристтердин саны боюнча дүйнөдө Франция, Испания, АКШ, Кытайдан кийинки 5-орунду ээлейт. 2006-жылы өл­көгө 42,1 млн турист келген. Мейманкананын саны (33,5 миң) боюнча Европада Германия, Улуу Британиядан кийинки 3-, андагы орундун саны (2,0 млн; кемпинг ж. б. эс алуу жайларын кош­кондо 4,2 млн) боюнча 1-орунду ээлейт. Италиянын фи­нансы системасына 87 банк тобу (793 банк, анын ичинде 245 акционердик, 474 кооперативдик банктар,

74 чет элдик банктардын бөлүмдөрү) ж-а 749 банк эмес финансы далдалчылыгы кирет. Италияда ири биржалар, камсыздоо компаниялары иш­тейт. Соода – тейлөө чөйрөсүнүн маанилүү сек­торлорунун бири. Чекене соодада 1,5 млндон ашык адам иштеп, 600 миңден ашык ишкана­сы бар. Соода ишканалары негизинен чакан, жекече же үй-бүлөлүк; басымдуу бөлүгү (айрык­ча кийим, азык-түлүк ж-а суусундук сатууга) адистешкен. Ошондой эле ири тармактуу соода ишка­налары да иштейт.
Италияда темир ж-а автомобиль жол тармактары жыш. Альп тоолорунун ашуулары (Симплон, Мон-Сени, Сен-Готард, Бреннер ж. б.) аркылуу тешкен тоолор (тоннелдер) м-н өткөн темир ж-а автомобиль жолдорунун эл аралык маани­си өтө зор. Жүргүнчүлөрдүн 90%тен, жүктүн 80%тен ашыгы автомобиль м-н ташылат. Ав­томобиль жолунун узундугу 484,7 миң км. Темир жолунун узундугу 19,46 миң км (анын 70%и электрлештирил­ген). Сырткы жүктөрдүн басымдуу бөлүгүн де­ңиз транспорту (импорттун 80–90%ин, экспорт­тун 60–70%ин) ташыйт. Италиянын соода флотун 1,5 миң кеме түзөт (жалпы тоннажы боюнча дүйнөдө 10-орунда). Башкы деңиз порттору: Торонто, Ге-

Генуя портунун көрүнүшү.

нуя, Триест, Аугуста, Венеция, Жоя-Тауро, Ра­венна, Неаполь, Мессина, Режо-ди-Калабрия, Капри ж. б. Деңиз парому аркылуу катташуу­нун да мааниси зор. Ички суу жолунун узундугу 2,4 миң км. Эл аралык маанидеги ири аэропортто­ру: Рим-Фьюмичино, Милан-Мальпенса, Милан- Линате, Венеция-Тессера, Рим-Чампино ж. б. Магистралдык нефть куурунун узундугу 1136 км, газ куурунуку 17 589 км. Италияга дүйнөлүк экспорттун 3,4%и, импорттун 3,4%и туура келет (2006). Экспортко негизинен машина куруу продукциялары, өнөр жай жабдуу-

Италия акчасы.

лары, транспорт каражаттары, химия ж-а нефть­ химия продукциялары, металл ж-а андан жа­салган буюмдар, азык-түлүк (ичимдик ж-а таме­ки кошо), текстиль ж-а кийим тигүү өнөр жай про­дукциялары, булгаары товарлары, эмерек, айыл чарба ж-а балыкчылык продукциялары. Сырттан нефть, көмүр, темир рудасын, түстүү ж-а кара металлдарды, пахта, машиналарды, жыгач, азык-түлүк сатып алат. Негизги сырткы соода шериктери: Германия, Франция, Испания, АКШ, Нидерланд, Кытай.

Маданияты. Италиянын билим берүү системасы мамлекеттин көзөмөлүндө турат. Алты жашка чейинки балдар мектепке чейинки мекемелерде тарбияланат. 6–14 жаштагы балдар сөзсүз ж-а акысыз билим алат. Мектепти аяктаган соң, жалпы билим берүүчү (академиялык) же техникалык окуу жайларга, башкача айтканда институттарда окуусун улантуу­га мүмкүнчүлүк берилет. Булардын бирин аяк­тагандан кийин каалоочулар университеттерде билим алууну улантышат. 1990-жылдардын башында Италияда 41 мамлекеттик университет болгон. Ири университеттер Рим, Неаполь, Милан, Болонья жана Падуя шаарында жай­гашкан. Булардан тышкары, Милан жана Ту­ринде политехникалык институттар, бир катар жеке мен­чик университеттер, анын ичинен ириси – Миландагы Католик университети, консерваториялар, көркөм институттар бар. XI кылымда негизделген Болонья университети орто кылымдар­дан эле белгилүү. Университеттердин көпчүлүк факультетте­ринде билим алуу төрт жыл, ал эми айрым хи­мия, инженер жана архитектура факультеттеринде беш, медици­на факультетинде алты жылга созулат.
Италиянын билим берүү министрлигине 200 ака­демия жана маданий мекемелер, Италиянын тарыхын изилдөөчү, ошондой эле илимий, адабий институттар жана коом­дор карайт. 1603-жылы негизделген улуттук Лин­чеи академиясынын негизги милдеттеринин бири – илимий, тарыхый жана филология жаатын­дагы ийгиликтерди дүйнөгө даңазалоо, таратуу болсо, Данте Алигьери улуттук коому италян тилин, маданиятын чет элдиктерге үйрөнүүгө жар­дам берүүгө умтулат. Булардан тышкары, адабият академиясы (1690), Болоньядагы илимдер академиясы, Виргилий илимдер академиясы жана башкалар белгилүү. Көпчүлүк европа жана америка өлкөлөрү Италияда өз академияларын ачышкан. Алардын эң белгилүүсү жана эзелкиси – Римдеги Француз академиясы (1666), мындан башка иск­усство жана археология жаатындагы чет өлкөлүк институттар Флоренция, Болонья, Неаполь, Рим, Турин, Милан шааоында жайгашкан. Италиянын бар­дык шаарларында китепканалар бар, анын ичинен ири­лери: Ватикан китепканасы, Сенат жана Депу­таттар китепканасы, Римдеги китепкана жана башкалар. Өлкөдө 150дөн ашуун музей бар. Ватикан му­зейинде дүйнөгө белгилүү антикалык жана искусст­во чыгармалары топтолгон. Капитолий музей­лери, Уффици, Боргезе жана башка галереялар, Рим улуттук музейи, Неаполь, Парма жана башка шаар­лардагы археологиялык жана башка музейлер иштейт.
Италияда жалпы тиражы 6 млн нуска 88 наамда­гы күндөлүк гезиттер жарык көрүп турат. Алар­дын ичинен Миландагы «Коррьере делла Сера», «Нотте», «Джорнале Нуово» жана «Джорно», Ту­риндеги «Стампа»; Римде «Мессаджеро», «Тем­по», «Репубблика», Болоньядагы «Ресто дель Карлино», Флоренциядагы «Национе», Венеция­дагы «Гадзеттино» эркин гезиттери белгилүү. Саясий партиялардын расмий органдары ката­ры «Пополо» (Христиан-демокр. партиясы), «Унита» (Солчул демокр. партия), «Аванти» (Со­циалистик партия) жана «Уманита» (Социал-де­мократиялык партия) гезиттери эсептелет. Мындан тыш­кары, «Эуропео», «Эпока», «Темпо», «Оджи», «Дженте», «Эспрессо» жана башка журналдар жума сайын жарык көрөт. Радио уктуруу 1924-жыл­дан, телекөрсөтүү 1954-жылдан иштейт.
Италиянын антикалык илими менен Европадагы орто кылым илиминин (V–VI кылымдар) өткөөл доорунда жашаган илимпоз А. Боэцийдин математика менен музыка теориясы боюнча эмгектери орто кылым­дык монастырь билимине негиз болсо, Кассио­дор өз заманынын табият илиминин энцикло­педиялык жыйнагын түзгөн. IX кылымда Салернодо түзүлгөн ак сөөктүк медициналык мектепте практикалык иштен тышкары рецепттер («Антидотарий») менен диагноз ыкмалары («Пассионарий») топто­луп, медицина боюнча арабча эмгектер которулган. XI–XIII кылымдарда туңгуч университеттер (XI кылымда Парма менен Болоньяда, 1222-жылы Падуяда, 1224-жылы Неапол­до) ачылган. Курулуш, механика, навигация, соода-сатык, кол өнөрчүлүк сыяктуу практика­лык билим топтоло баштаган. 1202-жылы кечил Леонардо Пизанский «Эсеп китеп» жазса, XIII кылым­да көз айнек ойлоп табылган. Деңиз аркылуу соода жүргүзүү XIII–XVI кылымдарда навигациялык кар­талардын түзүлүшүнө шарт түзүп, Марко Поло 1271–1295-жылдары Кытайга саякаттаган.
Кайра жаралуу доорундагы географиялык улуу ачы­лыштар бүтүндөй илимдин өнүгүшүнө өбөлгө түзгөн. Космограф П. Тосканеллинин Индияга Атлантика океаны аркылуу (Африканы айла­нып) жетүүгө болорун биринчи болуп айтышы Х. Колумбдун Американы ачышына себепкер болгон. Көрүнүктүү саякатчылар Америго Вес­пуччи, Себастьян Кабот да Италиядан чыккан. XVI к­ылымын ортосунда Ж. Рамузио саякаттар менен ачы­лыштарды «Саякат жыйнагы» деген үч том­дугуна топтогон. 1540-жылы колдонмо химия боюнча В. Бирингуччонун «Пиротехника жөнүндө», 1548-жылы Ч. Пиккольпассонун «Карапачылык өнөр жөнүндө үч китеп», 1558-жылы Ж. Делла Пор­танын «Нагыз сыйкырчылык» деген эмгектери пайда болгон. Р. Бомбелли «Алгебра» деген эм­гегинде (1572) комплекстүү сандардын жөнөкөй амалын биринчи болуп далилдеген. Кайра жа­ралуу доорунда геология илими пайда болуп, кен байлыктар суу менен кургактыктын алмашы­лышынан пайда болот деген Леонардо да Винчинин пикирин XVI кылымда Ж. Фракасторо, Ж. Кар­дано, А. Чезальпино жана башкалар ырастаган.

XVI кылымдын акырында геология Жер жөнүндөгү илим катары У. Альдровандинин эмгектеринде кездешет. Географиялык ачылыштар биология илиминин өнүгү­шүнө өбөлгө түздү: А. Чезальпино өсүмдүктөрдү илимий классификацияласа, Б. Палисси аларга минерал азыктын керектигин биринчи болуп айткан. XVI кылымдын акырынан Италия илими Европада ал­дыга чыгат. А. Коперниктин гелиоборбор окуу­сун өнүктүргөн Ж. Бруно схоластикага каршы күрөшсө, Г. Галилейдин эмгектери табият таа­нууда, айрыкча дүйнөнүн гелиоборбордук системасын аныктоодо зор роль ойногон. Ал кураган теле­скоп астрономияда жаңы доор ачты. Академия­дагы илимпоздор да (мисалы, дель Чименто акаде­миясында Ф. Реди «өмүр өзүнөн өзү жаралба­сын» далилдесе, А. Стено кристаллография менен геологияны негиздеген, Э. Торичелли атмосфе­ра басымын ачып, сымап барометрин ойлоп тапкан) илимге кыйла жаңылыктар киргизген. XVII кылымда биологияда ятро физика агымы калып­танып, С. Сантарио зат алмашуу менен дем алуу­ну изилдөөдө физикалык ыкманы кийирүүгө аракет жасаган. XVIII кылымдын биринчи жарымында Я. Риккати дифференциал теңдеме теориясы боюнча иштеп, кылымдын аяк ченинде Л. Галь­вани, А. Вольта электр боюнча классикалык эмгек­тер жаратышкан. А. Авогадро идеалдуу газ үчүн физика законун (1881) ачып, Л. Бруньятелли италян тилинде туңгуч химия боюнча журналдарды ба­сып чыгарган. С. Канниццаро (XIX кылым) молекула жөнүндө так түшүнүк берип, атом салмагына рефор­ма жүргүзгөн. Химик-органиктер – Р. Назини, Л. Кьоцца, Ч. Бертаньини, Р. Пирия, Г. Пелиц­цари жана башка; физиктер – Р. Феличи, А. Пачинот­ти, Г. Феррарис, А. Меуччи, Риги, Г. Маркони жана башка; зоологдор – О. жана А. Косталар, Б. Грас­си, Д. Роза, Ф. Пачини жана башкалардын эмгектери илимдин өнүгүшүнө өбөлгө түздү. XX кылымдын ба­шында нерв системасынын анатомиясы менен физиологиясы өрүш алып, 1906-жылы К. Гольжи негиздеген нейрон теориясы Нобель сыйлыгы­на арзыган.
Орто кылымдарда Италиядан чыккан Пётр Дамиа­ни, Ланфранк, Ансельм Кентерберийский, Фома Аквинский сыяктуу белгилүү философтор чет жерде эмгектенишкен. Италия улуттук филосо­фиясы XIII–XIV кылымдарда калыптана баштаган. Мын­да Болонья, Падуя университеттеринин ролу зор. Па­дуя аверроизмдин очогуна айланган. Кайра жаралуу мезгилинде жаңы моралдык жана сая­сий принциптердин калыптанышына Н. Макиа­веллинин «мамлекеттин зарылдыгы», «сокур» тагдырды жеңген адамдын идеалы жөнүндөгү пи­кири өбөлгө түзүп, анын идеясы жаңы доордо­гу социологиялык багыттарга да кыйла таасирин тий­гизген.
Италиянын адепки фольклору сакталган эмес, орто кылымдагы адабияты Рим империясы кыйраган­дан кийин (VI–XII кылымдарда латын тилинде) түзүлгөн. Адегенде диний ырлар, уламыштар жаралган. XIII кылымда Тоскана шаарындагы ич ара күрөш саясий лириканын (Гвиттоне д^,Ареццо, болжол менен 1230–1294) чыгышына себеп болгон. Бул мезгил­де махабат психологиясын таасын көрсөткөн философиялык поэзия (Г. Кавальканти, А. Данте жана башкалар) да пайда болгон. Бирдиктүү адабий тил түзгөн Дантенин «Жаңы турмуш» (1292) повестинде, «Ажайып комедия» (1321) поэмасында доордун көкөй кести маселелери козголгон жана анын чыгармалары дүйнөлүк адабият казынасына кир­ген. Кайра жаралуу доорунда акын Петрарка (1304–1375), Ж. Боккаччо (1313–1375), П. Браччоли­ни (1380–1459), Л. Альберти (1404–1472), Л. Вал­ланын (1407–1457) чыгармалары көрүнүктүү орун ээлеген. XVI кылымда Л. Ариосто (1474–1533), Н. Ма­киавелли (1469–1527), П. Аретино (1492–1556), философ Ж. Бруно (1548–1600) жана башкалар комедия жазышкан. Проза жанрында Б. Кастильоне (1478–1529), Б. Челлини (1500–1571) жана башкалар эмгек­тенишкен. Агартуучул идеялар Италияга XVIII кылымдын орто ченинен тарап, калктын улуттук аң-се­зимин ойготкон. К. Гольдони (1707–1793) жазган реалисттик комедиялар («Зөөкүр чалыштар», 1760), А. Альфьеринин трагедиялары («Саул») Италия драматургиясына зор салым кошкон. А. Манд­зони тарыхый роман жанрына негиз салган. 1848–1849-жылдардагы революциядан кийин гари­бальдичил акындар А. Алеарди (1821–1878), Л. Меркантини (1821–1872), романчылар И. Нье­во (1831–1861), Р. Жованьоли (1838–1915) жана башкалар кеңири таанылган. XIX кылымдын аягында Италия ад­абиятында романтикалык жана символисттик багыт­тар, 1909-жылы футуризм агымы жаралган. Кар­шылык көрсөтүү кыймылы (1943–1945) учурунда неореализм негизги багытка айланып, Р. Ви­ганонун «Анзьезе өлүмгө баратат» (1949) ро­манында, К. Кассоланын «Эски жолдоштор» (1953) повестинде партизандык күрөш сүрөттөл­гөн. 1970-жылдары М. Сольдатинин «Актёр» (1970) романы, Л. Орсининин «Анестезия» (1971) аңге­мелер жыйнагы коомдун социалдык мүчүлүш­түктөрүн көрсөткөн. Дино Будзати, Марио Сольдати, Оттиеро Оттиери, Беппе Фенольо жана Пьер Паоло Пазолини сыяктуу жазуучулар XX кылымдын 60–70-жылдары роман авторлору ка­тары таанылды жана ошол эле учурда журналис­тика жаатында да ийгиликтерди жаратышты. Италия жергесиндеги байыркы көркөм эстеликтер палеолит жана энеолит дооруна таандык. Буга Апулиядагы аскага тартылган сүрөттөр, Лигу­рия жана Эмилиядагы аялдардын таш статуяла­ры мисал. Байыркы грек, этрус жана башка элдердин салттуу көркөм өнөрү биздин заманга ччейинки V кылымдан биздин замандын V кылымы­на чейин Байыркы Рим искусствосунун өнүгүшүнө негиз болгон.

Рим кулап, христианчылык орногондон ки­йин, Италияда орто кылым искусствосу калыптана баш­таган. Италия искусствосуна Византия искусствосунун, вар­варлардын (гот, лангобард, франк жана башкалар) көркөм маданиятынын таасири тийген. IV–VI кылымдарда Рим (Сан- Жованни-ин-Латерано, 313–318-жылдар чен) жана башка шаарларда Сан-Витале базилика чиркөөлөрү, зыя­рат кылынчу имараттар салынган. VIII–X кылымдарда Ломбардия архитектурасы өнүгүп, базиликалардын кампанила деп аталган классикалык тиби пай­да болгон (мисалы, Миландагы Сант-Амброжо чиркөөсүнүн түштүк мунарасы, IX кылым). VIII–X кылымдарда буюм чегелөө, зергерчилик, көркөм шөкөт өнөрү өөрчүгөн. XI–XIII кылымдарда шаар куруу иши кулач жа­йып, Болонья, Сан-Жиминьяно өңдүү шаарларда чептер, мунаралуу таш үйлөр, Бергамо, Бреша сыяктуу шаарларда ратушалар, соборлор курул­ган. Эмилия менен Ломбардияда роман айкелчилиги өркүндөгөн. XIII кылымда икона тартуу өнөрү өөрчүп, Проторенессанс кыймылы башталган.

Римдеги колизей.

XIII кылымдын аягы – XIV кылымдын башында Италия архитектура­сында готика стили пайда болгон. Готика Сие­надагы Палаццо Публико (1297–1310), Флорен­циядагы Палаццо Веккьо (1298) сыяктуу куру­луштарды жасалгалуу азем, динамизм менен ба­йыткан. XV–XVI кылымдарда Кайра жаралуу искусствосу жо­гору өнүккөн. Бул доорлордун айкелчилери (Лоренцо Гиберти, Донателло) адам жана айба­нат статуяларында, монументтүү кооз айкелде ренессанстык баатыр идеалын, телегейи тегиз өнүккөн пендени чагылдырышкан.

Италия собору.

Палермодогу «Театро Массимо» имараты. 1875–1897. Архитектор Ж. Б. Базиле.

Мазач­чо, Андреа Мантенья, Сандро Боттичелли өңдүү белгилүү сүрөтчүлөр негизинен шаар турмушун, үй-тиричилигин чагылдырган чыгармаларды жаратышкан.
Жогорку Кайра жаралуу мезгилинин (XV кылым­дын аягы–XVI кылымдын 1-чейреги) искусствосунда жал­пы улуттук патриоттук идеялар көтөрүлгөн. Адам жогору өнүккөн жан катары бааланып, анын классикалык образы жаратылган. Бул учурдун залкар өкүлдөрү: Рафаэль, Жоржоне, Тициан, Леонардо да Винчи, Микеланжело, Тин­торенто, Тициан жана башкалар. XVI–XVII кылымдарда Италия искусствосунда барокко стили ка­лыптанып, XVII кылымдын 60-жылдарында дүркүрөп өнүккөн. Ал стилдин туундуларында адам менен анын чөйрөсүнүн драмалуу өзгөрүлмөлүүлүгү жана динамикалык биримдиги жөнүндөгү түшүнүктөр чагылдырылган. XVIII кылымда классицизмдин алгач­кы белгилери жарала баштаган. Бул мезгилде Венеция живописи көрүнүктүү орун ээлеп, шаар пейзажы – ведута (Ж. А. Каналеттонун жана Б. Беллоттонун полотнолору) пайда болгон. XIX кылымда классицизм кеңири тарап, Рим, Турин, Ми­лан шаарында көчөлөр, аянттар классицизм духун­да кайра курулган. Көркөм сүрөт өнөрүндө да алдыңкы орунга чыгып, чыгармалар жарандык маанисин төмөндөтүп, академиялык мүнөзгө өткөн.

С. Роза. «Урандылуу» гавань 1640–1643. Сүрөт өнөр музейи. Будапешт.

Улуттук-боштондук күрөштүн курчушу менен жи­вописте (Ф. Айестин портреттери жана тарыхый чыгармалары; бир тууган Индунолордун жанр­дык композициялары) романтикалык багыт түзүлгөн. XX кылымдын башында архитектурага модерн стилинин таасири тийген. Фашисттик дикта­туранын мезгилинде (1922–1943) неоклассицизм­дин белгилери (архитектор М. Пьячентини) пайда бол­гон. 1950–1960-жылдары Римдеги Термини вокза­лы (1950, архитекторлор тобу, жетекчиси Э. Монтуо­ри), Кичи спорт сарайы (Палаццетто) жана башкалар са­лынган. Айкелчилер Альберто Жакометти, Мирко Базальделла, Джакомо Манцу жана Ма­рино Марининин чыгармалары көпчүлүккө бел­гилүү. Архитектурада болсо Пьер Луиджи Нерви ста­дион, завод, ангарларды курууда жаңы инженердик прин­циптерди пайдалангандыгы менен айырмаланды. Италиянын музыка өнөрү Байыркы Рим маданияты­нан башталат. Азыркы нотанын негиздөөчүсү – музыкант-илимпоз Гвидо д Ареццо (990–1050) музыканын очогу Тосканада жашап, музыка­ны нотага түшүрүүгө көп эмгек жумшаган. Италия музыкасы Европа маданиятында көрүнүктүү орун ээлеп, дүйнөлүк музыка өнөрүнүн өнүгүшүнө да кыйла таасирин тийгизген.

О. Домье. «Италиянын ойгонуусу»

XVI кылымда Рим жана Венецияда полифониялык музыка мектептери (А. Вилларт, А. жана Ж. Габ­риелилер) калыптанып, көп үндүү вокалдык ­аспаптык стиль өнүккөн. XVI–XVII кылымдарда музыкада негизинен лирикалык ырлар – мадригалдар ба­сымдуулук кылган (А. Вилларт, К. Жезуальдо ди Веноза, Л. Маренцио, К. Монтеверди). Ж. Ка­риссими, А. Страделла, Я. Пери, Ж. Каччини­лер XVI–XVII кылымдарда опера, оратория, кантата, кан­цонанын үлгүлөрүн жаратышкан. 1597-жылы Фло­ренцияда биринчи ирет «Дафна» операсы (композитор Я. Пери, сөзү О. Ринуччиники) коюлган. XVII к­ылымда опера бүт Италияга тарап, 1637-жылы Венецияда «Сан-Кассиано» театры ачылган. XVII–XVIII кылымдарда Неаполь опера өнөрүнүн очогуна айланган. Бул мектепти А. Скарлатти жетектеген. XVIII кылымдын ортосунан Неаполдо жана Венецияда комедиялык жаңы жанр – буфф операсы пайда болгон. Анын алгачкы классикалык үлгүсү – Перголезинин «Кызматчы айым» операсы 1733-жылы коюлган. XVIII кылымда Неаполдо «Сан-Карло» (1737), Миланда «Ла Скала» (1778), Венецияда «Фениче» (1792) сыяктуу опералык жаңы театрлар ачылган. XVI–XVIII кылымдарда аспаптык музыка, айрыкча лютня (кыл аспап; Франческо да Милано, В. Галилей), орган (Ж. Фрескобальди), клавишалуу аспап (Д. Скар­латти) өнөрү дүркүрөп өнүгүп, кыл кыяктардын ичинен скрипка үчүн көп музыка жазылган. Скрипка жасоочу чеберлер Н. Амати, А. Стради­вари, А. Гварнеринин атагы чыккан. А. Корел­ли, А. Вивальди, Ж. Тартини өңдүү композитор-­аткаруучулар ансамбль жана жеке соната фор­маларына негиз салган. Симфония жазгандар­дын бири – Ж. Саммартини, ал эми симфония­лык жана камералык музыканын чебери виолен­челист жана композитор Л. Боккерени болгон. 1709–1711-жылдары Б. Кристофори фортепьяно жасаган. XVIII–XIX кылымдарда музыкалык романтизмди негиздөөчү Н. Пага­нини, классикалык фортепьяно сонатасын түзүүчү М. Клементинин ысымдары алыска та­раган. XIX кылымда көп композиторлор эркиндикке умтул­гандыкты чагылдырган, мисалы, Ж. Россининин «Вильгельм Телль» (1829, Париж) операсы. Опе­ра реализми Ж. Вердинин чыгармачылыгында жогор­ку деңгээлге жеткен. XVI кылымдын аягында Флорен­цияда опера, кантата, оратория жанрлары пай­да болгон. XVI кылымдын аягында алгачкы опера классиги, Венецияда иштеген – К. Монтевер­ди болгон. Неаполдо XVII–XVIII кылымдарда А. Скарлатти жана Италия Иоммелли опера-серианы («олуттуу опе­раны») негиздеген. XVIII кылымдын ортосунда ошол эле жерде жаңы жана чыныгы, башаты этик бол­гон – опера-буффа (комедиялуу опера) жанры пайда болгон (Ж. Б. Перголези, Ж. Паизиелло, Д. Гимароза, Б. Галуппи жана башкалар) Италия операсынын XIX кылымдагы өсүп-өркүндөшү Ж. Россини менен бай­ланыштуу. XX кылымдын башында ири опера театр­ларынын арасында Неаполдогу «Сан-Карло» (1737-жылы негизделген), Миландагы «Ла Скала» (1778), Венециядагы «Ла Фениче» (1792), Рим опера театры (1880) болгон. Р. Леонкавалло, П. Масканьи. У. Жордано жана Ж. Пуччининин чыгармаларында веризм кеңири тараган. XIX кылымдагы лирикалык ырлардын чеберлери: эже-­сиңди Гризи, Ж. Паста, Ж. Марио, Ж. Б. Руби­ни, А. Бозио, А. Патти жана башкалар. XX кылымда – А. Барби, А. Галли-Курчи, Т. Даль Монте, Т. Скипа, Титта Руффо жана башкалар. XX кылымдын башында инструмента­лизмдин кайрадан жандануусуна дирижёр жана композитор Ж. Мартуччи, пианист жана композитор Ж. Сгам­бати өбөлгө түзгөн.

С. С. Прокофьевдин «Ромео жана Жу­льетта» балетинен көрүнүш. Хореограф К. Макмиллан. «Ла Скала» театры.

Дирижёр А. Тосканини, пианист жана композитор Ф. Бузони дүйнөлүк маданиятка зор үлүш кошкон. Артуро Тосканини жана Вик­тор де Сабата сыяктуу дирижёрлор XX кылымдын би­ринчи жарымында дүйнөдөгү эң белдүү дирижёр­лордун катарына кошулган. 1992-жылы дүйнөдөгү алдыңкы беш дирижёрдун үчөө италиялык: Берлин филармониясынын Клаудио Аббадо, Амстердамдам филармония оркестриде Риккардо Кайли жана Филадельфия симфониялык оркест­ринин дирижёру Риккардо Мути. Италияда көптөгөн музыкалык фестивалдар жана кароо-сынактар, ошондой эле пиа­нисттердин Ф. Бузони атындагы, Паганини атындагы (1954-жылы) скрипкачылардын эл аралык конкурс­тары өтүп турат.
Италияда театр өнөрүнүн алгачкы элементтери эл­дик үрп-адаттар менен оюн-зооктордон башталган. XVI кылымдын ортосунан элдик театрдын негизинде импровизациялуу комедия – дель арте (бет кеп комедиясы) пайда болгон. XVIII кылымдан бет кеп ко­медиясы реалисттик образ менен алмашылган. Ве­неция менен Рим театр өнөрүнүн ири очогуна айла­нып, Милан, Неаполь, Генуя жана башка шаарларда театр труппалары иштеген. Куурчак театры, акроба­тика ярмаркасы жана карнавал оюндары кеңири тараган. XIX кылымдын акыры – XX кылымдын башында Э. Дузэ, Э. Цаккони, Э. Новелли жана башка актёрлор­дун атагы Европага тараган. Фашисттик дик­татура (1922–1943) мезгилинде Италия театры чоң кризиске учураган. Фашизм талкалангандан кийин прогрессчил театр өнөрүнүн өнүгүшүнө режиссёр Л. Висконтинин чыгармачылыгы, режиссёр, актёр жана драматург Э. Де Филиппо башкарган Неа­полдогу театр кыйла салым кошкон. Туруктуу драма труппалардын түзүлүшү (Миланда «Пик­коло-театро», 1947) улуттук театр тарыхында маанилүү роль ойногон. Белгилүү театр ишмер­лери: режиссёр Ж. Стрелер, Л. Скуарцина, Ж. Де Лулло; актёрлор: Р. Фальк, Ж. Альбертацци, Л. Бриньоне жана башкалар. Европа балет өнөрүнүн башаты Италияда Кайра жаралуу доорунан башталат. XIV–XV кылымдарда элдик бийлерди кайра иштеп чыгуунун негизинде түзүлгөн бал бийлерин бийлешкен. Италиялык ба­леттин негизинде Францияда түзүлгөн жаңы балет жанры бүткүл Европага тараган. XVII кылымдын аягында Милан, Рим, Неаполь, Венеция жана башка шаарларда балет спектаклдери коюлган калк театрлары болгон. XIX кылымдын аягында Италияда бий­дин виртуоздук стили иштелип чыккан. XX кылымда өз алдынча балет труппалары («Атербалет­то», 1977; «Балет Милана», «Балет Венеции») пайда болду. Римде Улуттук бий академиясы (1948) иштейт. Эл аралык балет фестивалдары («Флоренциянын музыкалуу майы», 1955-жыл­дан жана башкалар) өткөрүлүп турат.
Италияда кино 1904-жылы пайда болуп, биринчи дүй­нөлүк согуштун алдында Европада алдыңкы орунда турган («Помпейдин акыркы күндөрү», «Кабирия» жана башка тасмалар). Фашизмдин кый­рашы, каршылык көрсөтүү кыймылы жана өлкө­нүн бошотулушу менен Италия кинематографиясында неореализм багытында режиссёр Роберто Россели­нинин «Рим – ачык шаар» (1945), Витторио Де Сиканын «Шуша» (1946), «Велисипед уурдоочу­лар» (1948), «Умберто Д.» (1951), «Эки аял» (1961), Дино де Лаурентинин «Ачуу күрүч» (1950), Федерико Феллининин «Жол» (1954) ат­туу тасмалары тартылган. 1970-жылдарда тары­хый сюжеттеги кино тасмаларды тартууга көп көңүл бурула баштаган. Буга Бернардо Берто­луччинин «Конформист» (1970), Витторио де Си­канын «Финци-Контини багы» (1971), Лина Верт­мюллердин «Жети сулуу» (1976) тасмалары мисал боло алат. 1980–1990-жылдарда Микелан­джело Антонионинин «Аялды идентификациялоо» (1982), Франко Дзеффиреллинин «Травиа­та» (1983), «Отелло» (1984), Федерико Фелли­нинин «Кеме да келе жатат» (1983),

«Татар чөлү» тасмасынан кадр. Режиссёр В. Дзурли­ни. 1976.

«Джинд­жер и Фред» (1986), Жузеппе Торнаторенин «Кино бейиш» (1989), «Бардыгы үчүн ажайып» (1991) Жанни Амелионун «Ачык эшиктер» (1990) жана башка тасмалар тартылган. Венецияда (1932-жылдан), Римде (2006-жылдан) эл аралык кинофестивалдар өткөрүлүп турат.

Ад.: Булавский С. К. Италия. М., 1954; Биро П., Дреш Ж. Средиземноморье. М., 1960. Т. 1– 2; Персианва О. М. По городам Италии. Л.-М.,1960; История Италии. Т. 1–3. М., 1970–1971; Грацианский А. Н. Природа Средиземноморья. М., 1971; Галкина Т. А., Красновская Н. А. Италия. М., 1985; Рутенбург В. И. Италия и Европа накануне нового времени. Л., 1974; Добрынин Б. Ф. История литературы Италии. М., 2000. – Т. 1–2; Арган Дж. К. История итальян­ского искууства. М., 1990. Т. 1–2; Колодяжная В. С. Кино Италии. М., 1998; Богоявленский С. компози­торы Италии //Музыка ХХ в., 1890–1945. Очерки. М., 1984. Ч. 2. Кн. 4; Физическая география Западной Европы. М., 1988; Нестеров А. Г. Итальянская Социаль­ная Республика: история, идеология, внешняя политика. Екатеринбург, 2003; Деловая Италия. Экономика и связи с Россией. М., 2002–2004. Т. 1–3; Луцкер П. В., Сусидко И. П. Итальянская опера XVIII в. М., 1998, 2004. Ч. 1–2; Современная Италия. М., 2004; Большая Российская энциклопедия. М., 2008.

А. Молдомусаева, Ө. Бараталиев, А. Кубатова.