ЕФРЕМОВ

ЕФРЕ́МОВ Филипп Сергеевич (1750–1811-жылдан кийин) – 1763-жылдан орус армиясынын унтер-офицери; кыргыздар жөнүндө орустарга алгач маалымат берген саякатчы. Е. Пу­гачёвдун көтөрүлүшүн басууга жөнөтүлгөн. 1774-жылы анын кошууну пугачёвчулар тарабынан талкаланганда, Ефремов казактардын колуна түшүп, Бухаранын баш­каруучусу (1758–1785) Даниял аталыкка сатылат. Туткунда жүр­гөндө түрк, фарси тилдерин үйрөнүп, бухара ас­керинин курамында Самарканд, Мерв, Чаржоу, Хиванын алдында салгылашкан. Даниял аталыкка таандык туткундардын ар бир бешинчиси орус болгондуктан, Ефремовдун аскердик билимин жана шыгын баалап, гвардиясына жүз башы кылган. Бирок Ефремов өз жерине кайтуу оюнан эч качан жан­баган. Хивалыктар менен согушта жеӊишти ка­барлоо үчүн аны Бухарага жөнөткөндө, катчы­га акча берип, Коконго өтүүгө мүмкүндүк берүүчү элчиликтин грамотасын алып, жол тоскондор­го өзүн соодагер деп көрсөтүп, туулган жерине карай узак сапарга аттанган. Россияга түз ка­чуудан кооптонуп, адегенде Алай тоолорун ашып Кашкарга, ал жерден Мекеге ажылыкка баратам деп, Тибет жана Гималайды басып, Ин­дияга жеткен. Ошентип, ал ошол учурдагы ка­зак талааларын, Кара-Кум, Кызыл-Кум чөлдө­рүн, Персия (азыркы Иран), Бухара, Кыргызстанды, Кашкарды, Тибетти басып өткөн бирин-экин европалыктар­дын бирөө болуп калган. 1774–82-жылдар аралыгын­дагы саякатында Ефремов жергиликтүү тилдерди үйрөнүп, адат-салттарды өздөштүргөн. Индиядан кеме менен Англияга келип (1782), орус элчисинин жардамы аркылуу 1782-жылы 26-августта Санкт- Петербургга жеткен. Кийин ал фарси ж. б. азия тилдери боюнча тышкы иштер коллегиясына жу­мушка кирген. Ефремовдун жазган отчёту 1786-жылы «То­гуз жылга созулган сапар (толугу: Российского унтер-офицера Ефремова, ныне коллежского ассесора десятилетнее странствование и приключение в Бухарии, Хиве, Персии и Индии, и возвращение оттуда чрез Англию в Россию)» деген ат менен китеп болуп чыгып, россиялыктарга мурда белгисиз эл – кыргыздар жөнүндө кабар жеткен. Кыргыздар менен казактардын аталышында фо­нетикалык жактан айырма барын белгилеп, Россияда киргискайсактар деп аталган элди – казактар деп, ал эми кыргыздар өзүнчө эл экенин так көрсөтүп: «Ош (Уш) шаары тоодон агып чыккан дарыянын төмөн жагында. Андан ары Кукан ээлигинин чыгышында кичи Бухара жана андан ары Кашкар аймагы жатат; бул экөөнүн орто чениндеги тоолордо кыргыз-кайсактардан айырмасы бар кыргыздар жашайт. Кукан (азыр Кокания деп аталат) жапайы кыргыздардын жерине чектеш жерде, алар Коконго караштуу Уш шаары менен Кашкариянын ортосун мекендейт, Кукандын борборунан Маргалаң (Маргылян), Уш жана киргыздардын (Бухарада киргыз; къиргыз; киргиз-кайсактарды – казак дешет)  конушу аркылуу тоолор менен Кашкар шаарларына чейинки жол он күндүк; жолдо токой аз, бирок тоо суусу жана тоют чөп жолоочуларга жетиштүү; кыргыздарда каракчылык сейрек» кездешерин эскерткен. Ошондой эле кыргыздардын эч кимге көз каранды эместигин, жери Кокон менен чекте­шип жаткандыктан, ал жакка сатуу үчүн кой, мал, төөлөрдү айдап, бат-бат каттап турушарын белгилеген. Ефремов китебинин башында «Мен көргөн кордук, кыйынчылыктарым аркылуу өзүмдү даӊазала­гым келбейт. Көргөн, билгендеримди жазууга европалыктар билбеген жерлер, элдер бар экен­диги түрткү болду. Байыркы, жаӊы тарыхты окуп жатып, Кытай, Индия, Персия, Бухара, Хиванын аралыгында жашаган элдер жөнүндө эч нерсе билбейбиз», – деп жазган. Бул эмгек Ефремов тирүү кезинде эле 3 жолу басылган.

Ад.: Девятилетнее странствие, 5-е изд. / Под. ред. Э. Мурзаева. М., 1952.

В. Плоских.