ИНЬ ЖАНА ЯН

ИНЬ ЖАНА ЯН (кытайча сөзмө-сөз – «караң­гы» ж-а «жарык») – байыркы кытай филосо­фиясындагы негизги түшүнүктөр. Алгачкы жолу «И Цзин» («Өзгөрүүлөр китеби») аттуу байыр­кы жазма булакта карама-каршы башталмалар (караңгы ж-а жарык, жумшак ж-а катуу, ички ж-а тышкы, ургаачы ж-а эркек, пассивдүү ж-а активдүү ж. б.) катары чечмеленген. Алгачкы Инь (И.) тоонун тескей жаккы көлөкөлүү кап­талын түшүндүрсө, кийин жаратылыштагы ур­гаачы, караңгы башталыштын, ажалдын, жер­дин, айдын, жуп сандардын символуна айлан­ган. Ал эми Янь (Я.) жаратылыштагы эркек, күнгөй, жарык башталыш, өмүр, асман, күн, так сан маанисин алып жүрүүчү символ болуп эсептелет. Инь – караңгы ж-а пассивдүү башталыш. Ал жерди башкарат. Ян – бул жарык, активдүү ж-а эркек башталыш (рух). Ал асманды башка­рат. Инь ж. Яндын ортосундагы байланыш – дуа­листтик эмес, диалектикалык байланыш. Ант­кени Инь жана Ян өз алдынча эмес, өз аракетте­нишүүсү, өз күчтөрүн кошуу аркылуу гана кый­мыл-аракеттене алышат. Инь жана Яндын удаалаш кезектеши, орун которулушу, бардык нерселер м-н кубулуштар өткөн жол дао деп аталат. Дао тынымсыз кыймылда деп көрсөтүлөт. Алгачкы эфир Инь жана Яндагыдай жарык ж-а караңгы сыяк­туу эки башатка ажырагандан кийин адам жа­ралган делет. Ошондуктан адам караңгы ж-а жарык, эркек ж-а ургаачы, активдүү ж-а пас­сивдүү, катуу ж-а жумшак, тыным ж-а кыймыл, асман ж-а жер сыяктуу карама-каршы­лыктардын биримдиги катары каралат. Асман м-н жердин жуурулушу жаратылыштагы кубу­луштардын кульминациясы катары кабыл алы­нат. Ошентип, бүткүл дүйнөнүн гармониясы тууралуу түшүнүмдөр иштелип чыккан, бир эле топтогу шайкеш келбөөчүлүк дисгармонияга алып барат. Элементтер күч м-н аныкталган өз мүнөзүнө жараша алмашышат да, бири-бири­нин карама-каршылыктарын жеңишет, удаалаш алмаштырган элементтер тынымсыз кыймыл­да болуп, бирин бири жокко чыгарып турушат. Инь жана Ян концепциясы заманбап кытай меди­цинасында маанилүү роль ойноосун улантууда.