http://encyclopedia.edu.kg/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%92%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%A5%D0%90%D0%9D%D0%9E%D0%92 2026-04-19T06:58:07Z Уикидеги бул барактын өзгөртүү тарыхы MediaWiki 1.40.0 http://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%92%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%A5%D0%90%D0%9D%D0%9E%D0%92&diff=10901&oldid=prev 2024-08-06T08:26:37Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">08:26, 6 Август (Баш оона) 2024 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;&#039;ВАЛИХАНОВ &#039;&#039;&#039; &#039;&#039;&#039;Чокан&#039;&#039;&#039; (туурасы Шокан) &#039;&#039;&#039;Чыӊгызович&#039;&#039;&#039;, М у х а м м е д Х а н а ф и я (1835, азыркы Казакстан, Костанай облусу, Кушмурун кыштагы – 1865, азыркы Талды-Коргон облусу, Алтын-Эмел кыштагы) – казак&lt;br/&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;&#039;ВАЛИХАНОВ &#039;&#039;&#039; &#039;&#039;&#039;Чокан&#039;&#039;&#039; (туурасы Шокан) &#039;&#039;&#039;Чыӊгызович&#039;&#039;&#039;, М у х а м м е д Х а н а ф и я (1835, азыркы Казакстан, Костанай облусу, Кушмурун кыштагы – 1865, азыркы Талды-Коргон облусу, Алтын-Эмел кыштагы) – казак&lt;br/&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:ВАЛИХАНОВ19.png | thumb | none]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:ВАЛИХАНОВ19.png | thumb | none]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>элинин туӊгуч окумуштуусу, агартуучу, тарыхчы, этнограф, фольклорист жана саякатчы. Азан чакырып койгондогу аты – Мухаммед Ханафия (тынчы жок, шоктугунан эркелетип жүрүп, Чокан атыгып калыптыр). ''Абылай'' хандын чөбүрөсү. Атасы Чыӊгыз (казактарда кан аталган жана орус падышалыгы да жогорку мансап берип, 1834-жылы Аман-Карагай округуна султан болуп шайланган) Чоканды алгач өз айылындагы диний мектептен, анан шаарга алып барып, өзүнүн жакшы таанышы, бай көпөстүн үйүнө жаткырып, орус мектебинен окутат. Мектепти ийгиликтүү аяктаган Чокан <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1847–53</del>-жылдары Омскиде кадет корпусунда окуган. Аны бүтүргөн соӊ, Батыш Сибирь генерал-губернаторунун адъютанты болуп кызмат өтөгөн. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1860–61</del>-жылдары Санкт-Петербургда жашап, алдыӊкы орус интеллигенциясы менен тыгыз алакада болгон. Россия <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ИАнын </del>жана география коомунун иштерине активдүү катышкан. Валихановдун окумуштуу-агартуучу катары калыптанышына Г. Н. Потанин, И. Н. Березин, Ф. М. Достоевский <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. б. </del>көрүнүктүү маданият жана илим ишмерлеринин таасири чоӊ болгон. Анын илимий көз карашы көп кырдуулугу менен айырмаланып, тарых, этнография, география, лингвистика, археологияга кызыккан. Валиханов орус чыгыш таануу илимине зор салым кошкон. Орто Азия, Казакстан жана Батыш Кытай элдеринин тарыхы, табияты, маданияты боюнча баалуу илимий эмгектерди жараткан. Мисалы, «Жунгария очерктери» (1861), «Кыргыздар» (казактар жөнүндө; 1858-жылы жарык көргөн), «Аблай» (1861), «Сибирь ведомствосундагы кыргыздардын сот реформалары жөнүндө» (1904), «Кытай империясынын батыш чеги жана Кулжа шаары» (1958-жылы жарык көргөн), «Алты шаардын же Кытайдын Нан-лу провинциясынын чыгышындагы алты шаардын (Кичи Бухария) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1858–59</del>-жылдардагы абалы жөнүндө» <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. б. </del>Билимдүү, жергиликтүү элдердин үрп-адатын, тилин, жер шартын мыкты билген адис кеӊешчи, котормочу катары чалгындоо иштери менен байланышкан Орто Азияга жана Кытайга аскердик-илимий экспедицияларга катышкан. Ошондой экспедициялардын бири – М. М. Хоментовскийдин Ысык-Көл менен Күнгөй Ала-Тоого жасаган илимий-аскердик экспедициясынын курамында 1856-жылдын май, июнь айларында кыргыз жергесинде болгон. Валиханов ушул сапарында «Манас» эпосу менен таанышыптыр: «(майдын) 26сында менде ырчы, тоолук кыргыз болду. Ал «Манас» поэмасын билет экен». («Ысык-Көлгө баруунун күндөлүгү»). Валиханов Кокондун соодагер көпөсү катары Кашкарга жашыруун өтүп бара жатканда да кыргыз жергесинде болгон. Кыргыздын бугу, сарыбагыш, солто урууларында болуп, эл менен таанышкан. Ошол эле мезгилде атайын тапшырма менен Кулжада үч ай жүрүп, элчилик мамилелерди жандандырган. 1857-жылы кайрадан Ала-Тоодогу кыргыздарга саякат жасаган. Кыргыз элинин тарыхына да өзгөчө көӊүл буруп, кыргыздар Теӊир-Тоодо эзелтен бери жашагандыгын, Енисей жана Теӊир-Тоо кыргыздарынын тарыхый тамыры бир экендигин жазган. Кыргыздар Енисейден Теӊир-Тоого Чыӊгызхандын тушунда же ага чейин эле уйгурлар Орхондон журт которгон тушта бөлүнүп келишкен деп божомолдогон. Чокан Валихановдун казактардын, ошондой эле кыргыздардын тарыхы, каада-салты, үрп-адаты, маданияты, тили тууралуу баалуу илимий пикирлери окумуштуунун бүткөрө иштелбеген, тема коюлбаган, кыргыздар жөнүндөгү көлөмдүү «Ысык-Көлгө баруунун күндөлүгү» кол жазмасында жана 1860-жылы Санкт-Петербургда жазылган анын маанилүү эмгектеринин бири болгон «Жунгария очерктеринде», «Кыргыздагы шаман калдыгы», «Кыргыздардын байыркы учурдагы курал-жабдыктары», «Кыргыздардын көчүп-конгон жерлери» (1871) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. б. </del>илимий эмгектеринде чагылдырылган. Валиханов казактын туӊгуч сүрөтчүсү катары да белгилүү. Анын илимий иштери жана күндөлүктөрү көптөгөн портреттик, пейзаждык сүрөттөр («Сартай сарыбагыш уруусунан» <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. б.</del>) менен коштолгон. Ал өзү «Манас» эпосунун эӊ мыкты эпизоду деп эсептеген «Көкөтөйдүн ашын» кагаз бетине биринчи түшүрүп, анын бир бөлүмүн орус тилине которгон. Валиханов жазып алган тексттердин жалпы көлөмү – 3320 сап. Жазуу учурунда үлгүрбөй окуя үзүлүп калган жерлер көп. Андай учурлар ыр сабынан кийин көп чекит коюу менен белгиленген. Жазылган тексттердин мазмуну кийинки манасчылардын варианттарынан Сагымбай айткан үлгүгө көп жагынан жакын. Окумуштуунун көзү өткөн соӊ, бул тексттердин дареги белгисиз болуп жүрүп, аны 1960-жылдардын орто ченинде казак окумуштуусу академик А. Маргулан таап, факсимилесин кеӊири кириш сөз жана комментарийлери менен 1971-жылы Алматыда «Шокан жане “Манас”» деген аталышта жарыялаган. Чокан 1860-жылы өзү Санкт-Петербургда жүргөндө «Манастын» тексттерин орус тилине которуп жаткандыгын эскерет. Бирок, ооруп калганына байланыштуу, аягына чыкпай калган. Эпостун 910 сабы гана которулган. Котормонун деӊгээли окумуштуулар тарабынан жогору бааланган. Бул эмгек 1904-жылы Валихановдун башка тандалма эмгектеринин арасында Санкт-Петербургда жарык көргөн. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Валиханов </del>«Манас» эпосуна жогору баа берип: «Манас» – бир мезгилге келтирилген жана бир кишинин, Манас баатырдын тегерегине топтолгон бардык кыргыз жомокторунун, санжыраларынын жыйнагы. Бул – тоодо, талаада жашаган элдин «Илиадасы». Кыргыздардын жашоо шарты, үрп-адаттары, кулк-мүнөзү, географиялык, диний, медициналык түшүнүктөрү, алардын эл аралык байланышы бул зор эпопеядан орун алган», – деп белгилейт. Ал ооруп калганына байланыштуу Санкт-Петербургдан элине кайтып келип, 30 жаш курагында дүйнөдөн кайткан. &lt;br/&gt;Чыг.: Собр. соч. Т. 1–5. Алма-Ата, 1984–85.&lt;br/&gt;Ад.: ''Өмүрзаков С''. Тар жол, тайгак кечүү менен. Ф., 1963; ''Забелин И. М''. Чокан Валиханов. Ф., 1960; ''Маргулан А''. Шокан жане «Манас». А., 1971.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>элинин туӊгуч окумуштуусу, агартуучу, тарыхчы, этнограф, фольклорист жана саякатчы. Азан чакырып койгондогу аты – Мухаммед Ханафия (тынчы жок, шоктугунан эркелетип жүрүп, Чокан атыгып калыптыр). ''Абылай'' хандын чөбүрөсү. Атасы Чыӊгыз (казактарда кан аталган жана орус падышалыгы да жогорку мансап берип, 1834-жылы Аман-Карагай округуна султан болуп шайланган) Чоканды алгач өз айылындагы диний мектептен, анан шаарга алып барып, өзүнүн жакшы таанышы, бай көпөстүн үйүнө жаткырып, орус мектебинен окутат. Мектепти ийгиликтүү аяктаган Чокан <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1847–1853</ins>-жылдары Омскиде кадет корпусунда окуган. Аны бүтүргөн соӊ, Батыш Сибирь генерал-губернаторунун адъютанты болуп кызмат өтөгөн. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1860–1861</ins>-жылдары Санкт-Петербургда жашап, алдыӊкы орус интеллигенциясы менен тыгыз алакада болгон. Россия <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Илимдер академиясынын </ins>жана география коомунун иштерине активдүү катышкан. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Ч.&amp;nbsp;</ins>Валихановдун окумуштуу-агартуучу катары калыптанышына Г. Н. Потанин, И. Н. Березин, Ф. М. Достоевский <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана башка </ins>көрүнүктүү маданият жана илим ишмерлеринин таасири чоӊ болгон. Анын илимий көз карашы көп кырдуулугу менен айырмаланып, тарых, этнография, география, лингвистика, археологияга кызыккан. Валиханов орус чыгыш таануу илимине зор салым кошкон. Орто Азия, Казакстан жана Батыш Кытай элдеринин тарыхы, табияты, маданияты боюнча баалуу илимий эмгектерди жараткан. Мисалы, «Жунгария очерктери» (1861), «Кыргыздар» (казактар жөнүндө; 1858-жылы жарык көргөн), «Аблай» (1861), «Сибирь ведомствосундагы кыргыздардын сот реформалары жөнүндө» (1904), «Кытай империясынын батыш чеги жана Кулжа шаары» (1958-жылы жарык көргөн), «Алты шаардын же Кытайдын Нан-лу провинциясынын чыгышындагы алты шаардын (Кичи Бухария) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1858–1859</ins>-жылдардагы абалы жөнүндө» <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана башка </ins>Билимдүү, жергиликтүү элдердин үрп-адатын, тилин, жер шартын мыкты билген адис кеӊешчи, котормочу катары чалгындоо иштери менен байланышкан Орто Азияга жана Кытайга аскердик-илимий экспедицияларга катышкан. Ошондой экспедициялардын бири – М. М. Хоментовскийдин Ысык-Көл менен Күнгөй Ала-Тоого жасаган илимий-аскердик экспедициясынын курамында 1856-жылдын май, июнь айларында кыргыз жергесинде болгон. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Ч.&amp;nbsp;</ins>Валиханов ушул сапарында «Манас» эпосу менен таанышыптыр: «(майдын) 26сында менде ырчы, тоолук кыргыз болду. Ал «Манас» поэмасын билет экен». («Ысык-Көлгө баруунун күндөлүгү»). <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Чокан </ins>Валиханов Кокондун соодагер көпөсү катары Кашкарга жашыруун өтүп бара жатканда да кыргыз жергесинде болгон. Кыргыздын бугу, сарыбагыш, солто урууларында болуп, эл менен таанышкан. Ошол эле мезгилде атайын тапшырма менен Кулжада үч ай жүрүп, элчилик мамилелерди жандандырган. 1857-жылы кайрадан Ала-Тоодогу кыргыздарга саякат жасаган. Кыргыз элинин тарыхына да өзгөчө көӊүл буруп, кыргыздар Теӊир-Тоодо эзелтен бери жашагандыгын, Енисей жана Теӊир-Тоо кыргыздарынын тарыхый тамыры бир экендигин жазган. Кыргыздар Енисейден Теӊир-Тоого Чыӊгызхандын тушунда же ага чейин эле уйгурлар Орхондон журт которгон тушта бөлүнүп келишкен деп божомолдогон. Чокан Валихановдун казактардын, ошондой эле кыргыздардын тарыхы, каада-салты, үрп-адаты, маданияты, тили тууралуу баалуу илимий пикирлери окумуштуунун бүткөрө иштелбеген, тема коюлбаган, кыргыздар жөнүндөгү көлөмдүү «Ысык-Көлгө баруунун күндөлүгү» кол жазмасында жана 1860-жылы Санкт-Петербургда жазылган анын маанилүү эмгектеринин бири болгон «Жунгария очерктеринде», «Кыргыздагы шаман калдыгы», «Кыргыздардын байыркы учурдагы курал-жабдыктары», «Кыргыздардын көчүп-конгон жерлери» (1871) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана башка </ins>илимий эмгектеринде чагылдырылган. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Ч.&amp;nbsp;</ins>Валиханов казактын туӊгуч сүрөтчүсү катары да белгилүү. Анын илимий иштери жана күндөлүктөрү көптөгөн портреттик, пейзаждык сүрөттөр («Сартай сарыбагыш уруусунан» <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана башкалар</ins>) менен коштолгон. Ал өзү «Манас» эпосунун эӊ мыкты эпизоду деп эсептеген «Көкөтөйдүн ашын» кагаз бетине биринчи түшүрүп, анын бир бөлүмүн орус тилине которгон. Валиханов <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Чокан </ins>жазып алган тексттердин жалпы көлөмү – 3320 сап. Жазуу учурунда үлгүрбөй окуя үзүлүп калган жерлер көп. Андай учурлар ыр сабынан кийин көп чекит коюу менен белгиленген. Жазылган тексттердин мазмуну кийинки манасчылардын варианттарынан Сагымбай <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Орозбаков </ins>айткан үлгүгө көп жагынан жакын. Окумуштуунун көзү өткөн соӊ, бул тексттердин дареги белгисиз болуп жүрүп, аны 1960-жылдардын орто ченинде казак окумуштуусу академик А. Маргулан таап, факсимилесин кеӊири кириш сөз жана комментарийлери менен 1971-жылы Алматыда «Шокан жане “Манас”» деген аталышта жарыялаган. Чокан 1860-жылы өзү Санкт-Петербургда жүргөндө «Манастын» тексттерин орус тилине которуп жаткандыгын эскерет. Бирок, ооруп калганына байланыштуу, аягына чыкпай калган. Эпостун 910 сабы гана которулган. Котормонун деӊгээли окумуштуулар тарабынан жогору бааланган. Бул эмгек 1904-жылы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Ч.&amp;nbsp;</ins>Валихановдун башка тандалма эмгектеринин арасында Санкт-Петербургда жарык көргөн. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Ал </ins>«Манас» эпосуна жогору баа берип: «Манас» – бир мезгилге келтирилген жана бир кишинин, Манас баатырдын тегерегине топтолгон бардык кыргыз жомокторунун, санжыраларынын жыйнагы. Бул – тоодо, талаада жашаган элдин «Илиадасы». Кыргыздардын жашоо шарты, үрп-адаттары, кулк-мүнөзү, географиялык, диний, медициналык түшүнүктөрү, алардын эл аралык байланышы бул зор эпопеядан орун алган», – деп белгилейт. Ал ооруп калганына байланыштуу Санкт-Петербургдан элине кайтып келип, 30 жаш курагында дүйнөдөн кайткан. &lt;br/&gt;Чыг.: Собр. соч. Т. 1–5. Алма-Ата, 1984–85.&lt;br/&gt;Ад.: ''Өмүрзаков С''. Тар жол, тайгак кечүү менен. Ф., 1963; ''Забелин И. М''. Чокан Валиханов. Ф., 1960; ''Маргулан А''. Шокан жане «Манас». А., 1971.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&lt;br /&gt;&#039;&#039;С. Мусаев.&#039;&#039;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&lt;br /&gt;&#039;&#039;С. Мусаев.&#039;&#039;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category: 2-том]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category: 2-том]]</div></td></tr> </table>

Lera http://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%92%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%A5%D0%90%D0%9D%D0%9E%D0%92&diff=10269&oldid=prev 2024-05-22T11:08:06Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">11:08, 22 Май (Бугу) 2024 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''ВАЛИХАНОВ ''' Чокан (туурасы Шокан) Чыӊгызович, М у х а м м е д Х а н а ф и я (1835, азыркы Казакстан, Костанай <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">обл.</del>, Кушмурун <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кыш. </del>– 1865, азыркы Талды-Коргон <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">обл.</del>, Алтын-Эмел <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кыш.</del>) – казак</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''ВАЛИХАНОВ <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''' </ins>'''Чокан<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''' </ins>(туурасы Шокан) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''</ins>Чыӊгызович<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''</ins>, М у х а м м е д Х а н а ф и я (1835, азыркы Казакстан, Костанай <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">облусу</ins>, Кушмурун <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кыштагы </ins>– 1865, азыркы Талды-Коргон <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">облусу</ins>, Алтын-Эмел <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кыштагы</ins>) – казак&lt;br/&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&lt;br/&gt;</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:ВАЛИХАНОВ19.png | thumb | none]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:ВАЛИХАНОВ19.png | thumb | none]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>элинин туӊгуч окумуштуусу, агартуучу, тарыхчы, этнограф, фольклорист <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>саякатчы. Азан чакырып койгондогу аты – Мухаммед Ханафия (тынчы жок, шоктугунан эркелетип жүрүп, Чокан атыгып калыптыр). ''Абылай'' хандын чөбүрөсү. Атасы Чыӊгыз (казактарда кан аталган <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>орус падышалыгы да жогорку мансап берип, 1834-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>Аман-Карагай округуна султан болуп шайланган) Чоканды алгач өз айылындагы диний мектептен, анан шаарга алып барып, өзүнүн жакшы таанышы, бай көпөстүн үйүнө жаткырып, орус мектебинен окутат. Мектепти ийгиликтүү аяктаган Чокан 1847–53-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>Омскиде кадет корпусунда окуган. Аны бүтүргөн соӊ, Батыш Сибирь генерал-губернаторунун адъютанты болуп кызмат өтөгөн. 1860–61-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>Санкт-Петербургда жашап, алдыӊкы орус интеллигенциясы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>тыгыз алакада болгон. Россия ИАнын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а Геогр. </del>коомунун иштерине активдүү катышкан. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">В-дун </del>окумуштуу-агартуучу катары калыптанышына Г. Н. Потанин, И. Н. Березин, Ф. М. Достоевский ж. б. көрүнүктүү <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">мад-т ж-а </del>илим ишмерлеринин таасири чоӊ болгон. Анын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ил. </del>көз карашы көп кырдуулугу <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>айырмаланып, тарых, этнография, география, лингвистика, археологияга кызыккан. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">В. </del>орус чыгыш таануу илимине зор салым кошкон. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">О. </del>Азия, Казакстан <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>Батыш Кытай элдеринин тарыхы, табияты, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">мад-ты б-ча </del>баалуу <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ил. </del>эмгектерди жараткан. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Мис.</del>, «Жунгария очерктери» (1861), «Кыргыздар» (казактар <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-дө</del>; 1858-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. Жарык </del>көргөн), «Аблай» (1861), «Сибирь ведомствосундагы кыргыздардын сот реформалары жөнүндө» (1904), «Кытай империясынын батыш чеги жана Кулжа шаары» (1958-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>жарык көргөн), «Алты шаардын же Кытайдын Нан-лу провинциясынын чыгышындагы алты шаардын (Кичи Бухария) 1858–59-жылдардагы абалы жөнүндө» ж. б. Билимдүү, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жерг. </del>элдердин үрп-адатын, тилин, жер шартын мыкты билген адис кеӊешчи, котормочу катары чалгындоо иштери <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>байланышкан <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">О. </del>Азияга <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>Кытайга аскердик-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ил. </del>экспедицияларга катышкан. Ошондой экспедициялардын бири – М. М. Хоментовскийдин Ысык-Көл <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>Күнгөй Ала-Тоого жасаган <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ил.</del>-аскердик экспедициясынын курамында 1856-жылдын май, июнь айларында кыргыз жергесинде болгон. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">В. </del>ушул сапарында «Манас» эпосу <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>таанышыптыр: «(майдын) 26сында менде ырчы, тоолук кыргыз болду. Ал «Манас» поэмасын билет экен». («Ысык-Көлгө баруунун күндөлүгү»). <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">В. </del>Кокондун соодагер көпөсү катары Кашкарга жашыруун өтүп бара жатканда да кыргыз жергесинде болгон. Кыргыздын бугу, сарыбагыш, солто урууларында болуп, эл <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>таанышкан. Ошол эле мезгилде атайын тапшырма <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>Кулжада үч ай жүрүп, элчилик мамилелерди жандандырган.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>элинин туӊгуч окумуштуусу, агартуучу, тарыхчы, этнограф, фольклорист <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>саякатчы. Азан чакырып койгондогу аты – Мухаммед Ханафия (тынчы жок, шоктугунан эркелетип жүрүп, Чокан атыгып калыптыр). ''Абылай'' хандын чөбүрөсү. Атасы Чыӊгыз (казактарда кан аталган <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>орус падышалыгы да жогорку мансап берип, 1834-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы </ins>Аман-Карагай округуна султан болуп шайланган) Чоканды алгач өз айылындагы диний мектептен, анан шаарга алып барып, өзүнүн жакшы таанышы, бай көпөстүн үйүнө жаткырып, орус мектебинен окутат. Мектепти ийгиликтүү аяктаган Чокан 1847–53-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылдары </ins>Омскиде кадет корпусунда окуган. Аны бүтүргөн соӊ, Батыш Сибирь генерал-губернаторунун адъютанты болуп кызмат өтөгөн. 1860–61-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылдары </ins>Санкт-Петербургда жашап, алдыӊкы орус интеллигенциясы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>тыгыз алакада болгон. Россия ИАнын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана география </ins>коомунун иштерине активдүү катышкан. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Валихановдун </ins>окумуштуу-агартуучу катары калыптанышына Г. Н. Потанин, И. Н. Березин, Ф. М. Достоевский ж. б. көрүнүктүү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">маданият жана </ins>илим ишмерлеринин таасири чоӊ болгон. Анын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">илимий </ins>көз карашы көп кырдуулугу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>айырмаланып, тарых, этнография, география, лингвистика, археологияга кызыккан. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Валиханов </ins>орус чыгыш таануу илимине зор салым кошкон. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Орто </ins>Азия, Казакстан <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>Батыш Кытай элдеринин тарыхы, табияты, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">маданияты боюнча </ins>баалуу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">илимий </ins>эмгектерди жараткан. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Мисалы</ins>, «Жунгария очерктери» (1861), «Кыргыздар» (казактар <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жөнүндө</ins>; 1858-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы жарык </ins>көргөн), «Аблай» (1861), «Сибирь ведомствосундагы кыргыздардын сот реформалары жөнүндө» (1904), «Кытай империясынын батыш чеги жана Кулжа шаары» (1958-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы </ins>жарык көргөн), «Алты шаардын же Кытайдын Нан-лу провинциясынын чыгышындагы алты шаардын (Кичи Бухария) 1858–59-жылдардагы абалы жөнүндө» ж. б. Билимдүү, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жергиликтүү </ins>элдердин үрп-адатын, тилин, жер шартын мыкты билген адис кеӊешчи, котормочу катары чалгындоо иштери <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>байланышкан <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Орто </ins>Азияга <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>Кытайга аскердик-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">илимий </ins>экспедицияларга катышкан. Ошондой экспедициялардын бири – М. М. Хоментовскийдин Ысык-Көл <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>Күнгөй Ала-Тоого жасаган <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">илимий</ins>-аскердик экспедициясынын курамында 1856-жылдын май, июнь айларында кыргыз жергесинде болгон. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Валиханов </ins>ушул сапарында «Манас» эпосу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>таанышыптыр: «(майдын) 26сында менде ырчы, тоолук кыргыз болду. Ал «Манас» поэмасын билет экен». («Ысык-Көлгө баруунун күндөлүгү»). <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Валиханов </ins>Кокондун соодагер көпөсү катары Кашкарга жашыруун өтүп бара жатканда да кыргыз жергесинде болгон. Кыргыздын бугу, сарыбагыш, солто урууларында болуп, эл <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>таанышкан. Ошол эле мезгилде атайын тапшырма <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>Кулжада үч ай жүрүп, элчилик мамилелерди жандандырган. 1857-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы </ins>кайрадан Ала-Тоодогу кыргыздарга саякат жасаган. Кыргыз элинин тарыхына да өзгөчө көӊүл буруп, кыргыздар Теӊир-Тоодо эзелтен бери жашагандыгын, Енисей <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>Теӊир-Тоо кыргыздарынын тарыхый тамыры бир экендигин жазган. Кыргыздар Енисейден Теӊир-Тоого Чыӊгызхандын тушунда же ага чейин эле уйгурлар Орхондон журт которгон тушта бөлүнүп келишкен деп божомолдогон. Чокан <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Валихановдун </ins>казактардын, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ошондой </ins>эле кыргыздардын тарыхы, каада-салты, үрп-адаты, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">маданияты</ins>, тили тууралуу баалуу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">илимий </ins>пикирлери окумуштуунун бүткөрө иштелбеген, тема коюлбаган, кыргыздар <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жөнүндөгү </ins>көлөмдүү «Ысык-Көлгө баруунун күндөлүгү» кол жазмасында <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>1860-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы </ins>Санкт-Петербургда жазылган анын маанилүү эмгектеринин бири болгон «Жунгария очерктеринде», «Кыргыздагы шаман калдыгы», «Кыргыздардын байыркы учурдагы курал-жабдыктары», «Кыргыздардын көчүп-конгон жерлери» (1871) ж. б. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">илимий </ins>эмгектеринде чагылдырылган. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Валиханов </ins>казактын туӊгуч сүрөтчүсү катары да белгилүү. Анын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">илимий </ins>иштери <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>күндөлүктөрү көптөгөн портреттик, пейзаждык сүрөттөр («Сартай сарыбагыш уруусунан» ж. б.) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>коштолгон. Ал өзү «Манас» эпосунун эӊ мыкты эпизоду деп эсептеген «Көкөтөйдүн ашын» кагаз бетине биринчи түшүрүп, анын бир бөлүмүн орус тилине которгон. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Валиханов </ins>жазып алган тексттердин жалпы көлөмү – 3320 сап. Жазуу учурунда үлгүрбөй окуя үзүлүп калган жерлер көп. Андай учурлар ыр сабынан кийин көп чекит коюу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>белгиленген. Жазылган тексттердин мазмуну кийинки манасчылардын варианттарынан Сагымбай айткан үлгүгө көп жагынан жакын. Окумуштуунун көзү өткөн соӊ, бул тексттердин дареги белгисиз болуп жүрүп, аны 1960-жылдардын орто ченинде казак окумуштуусу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">академик </ins>А. Маргулан таап, факсимилесин кеӊири кириш сөз <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>комментарийлери <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>1971-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы </ins>Алматыда «Шокан жане “Манас”» деген аталышта жарыялаган. Чокан 1860-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы </ins>өзү Санкт-Петербургда жүргөндө «Манастын» тексттерин орус тилине которуп жаткандыгын эскерет. Бирок, ооруп калганына байланыштуу, аягына чыкпай калган. Эпостун 910 сабы гана которулган. Котормонун деӊгээли окумуштуулар тарабынан жогору бааланган. Бул эмгек 1904-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы Валихановдун </ins>башка тандалма эмгектеринин арасында Санкт-Петербургда жарык көргөн. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Валиханов </ins>«Манас» эпосуна жогору баа берип: «Манас» – бир мезгилге келтирилген <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>бир кишинин, Манас баатырдын тегерегине топтолгон бардык кыргыз жомокторунун, санжыраларынын жыйнагы. Бул – тоодо, талаада жашаган элдин «Илиадасы». Кыргыздардын жашоо шарты, үрп-адаттары, кулк-мүнөзү, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">географиялык</ins>, диний, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">медициналык </ins>түшүнүктөрү, алардын эл аралык байланышы бул зор эпопеядан орун алган», – деп белгилейт. Ал ооруп калганына байланыштуу Санкт-Петербургдан элине кайтып келип, 30 жаш курагында дүйнөдөн кайткан. &lt;br/&gt;Чыг.: Собр. соч. Т. 1–5. Алма-Ата, 1984–85.&lt;br/&gt;Ад.: ''Өмүрзаков С''. Тар жол, тайгак кечүү менен. Ф., 1963; ''Забелин И. М''. Чокан Валиханов. Ф., 1960; ''Маргулан А''. Шокан жане «Манас». А., 1971.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;br/&gt;</del>1857-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>кайрадан Ала-Тоодогу кыргыздарга саякат жасаган. Кыргыз элинин тарыхына да өзгөчө көӊүл буруп, кыргыздар Теӊир-Тоодо эзелтен бери жашагандыгын, Енисей <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>Теӊир-Тоо кыргыздарынын тарыхый тамыры бир экендигин жазган. Кыргыздар Енисейден Теӊир-Тоого Чыӊгызхандын тушунда же ага чейин эле уйгурлар Орхондон журт которгон тушта бөлүнүп келишкен деп божомолдогон. Чокан <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">В-дун </del>казактардын, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">о. </del>эле кыргыздардын</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;br/&gt;</del>тарыхы, каада-салты, үрп-адаты, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">мад-ты</del>, тили тууралуу баалуу <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ил. </del>пикирлери окумуштуунун бүткөрө иштелбеген, тема коюлбаган, кыргыздар <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-дөгү </del>көлөмдүү «Ысык-Көлгө баруунун күндөлүгү» кол жазмасында <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>1860-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>Санкт-Петербургда жазылган анын маанилүү эмгектеринин бири болгон «Жунгария очерктеринде», «Кыргыздагы шаман калдыгы», «Кыргыздардын байыркы учурдагы курал-жабдыктары», «Кыргыздардын көчүп-конгон жерлери» (1871) ж. б. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ил. </del>эмгектеринде чагылдырылган. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">В. </del>казактын туӊгуч сүрөтчүсү катары да белгилүү. Анын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ил. </del>иштери <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>күндөлүктөрү көптөгөн портреттик, пейзаждык сүрөттөр («Сартай сарыбагыш уруусунан» ж. б.) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>коштолгон. Ал өзү «Манас» эпосунун эӊ мыкты эпизоду деп эсептеген «Көкөтөйдүн ашын» кагаз бетине биринчи түшүрүп, анын бир бөлүмүн орус тилине которгон. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">В. </del>жазып алган тексттердин жалпы көлөмү – 3320 сап. Жазуу учурунда үлгүрбөй окуя үзүлүп калган жерлер көп. Андай учурлар ыр сабынан кийин көп чекит коюу <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>белгиленген. Жазылган тексттердин мазмуну кийинки манасчылардын варианттарынан Сагымбай айткан үлгүгө көп жагынан жакын. Окумуштуунун көзү өткөн соӊ, бул тексттердин дареги белгисиз болуп жүрүп, аны 1960-жылдардын орто ченинде казак окумуштуусу <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">акад. </del>А. Маргулан таап, факсимилесин кеӊири кириш сөз <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>комментарийлери <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>1971-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>Алматыда «Шокан жане “Манас”» деген аталышта жарыялаган. Чокан 1860-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>өзү Санкт-Петербургда жүргөндө «Манастын» тексттерин орус тилине которуп жаткандыгын эскерет. Бирок, ооруп калганына байланыштуу, аягына чыкпай калган. Эпостун 910 сабы гана которулган. Котормонун деӊгээли окумуштуулар тарабынан жогору бааланган. Бул эмгек 1904-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. В-дун </del>башка тандалма эмгектеринин арасында Санкт-Петербургда жарык көргөн. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">В. </del>«Манас» эпосуна жогору баа берип: «Манас» – бир мезгилге келтирилген <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>бир кишинин, Манас баатырдын тегерегине топтолгон бардык кыргыз жомокторунун, санжыраларынын жыйнагы. Бул – тоодо, талаада жашаган элдин «Илиадасы». Кыргыздардын жашоо шарты, үрп-адаттары, кулк-мүнөзү, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">геогр.</del>, диний, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">мед. </del>түшүнүктөрү, алардын эл аралык байланышы бул зор эпопеядан орун алган», – деп белгилейт. Ал ооруп калганына байланыштуу Санкт-Петербургдан элине кайтып келип, 30 жаш курагында дүйнөдөн кайткан.  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&lt;br /&gt;''С. Мусаев.''</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&lt;br/&gt;Чыг.: Собр. соч. Т. 1–5. Алма-Ата, 1984–85.</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&lt;br/&gt;Ад.: ''Өмүрзаков С''. Тар жол, тайгак кечүү менен. Ф., 1963; ''Забелин И. М''. Чокан Валиханов. Ф., 1960; ''Маргулан А''. Шокан жане «Манас». А., 1971.</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&lt;br/&gt;''С. Мусаев.''</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category: 2-том]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category: 2-том]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> </table>

Temirkan http://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%92%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%A5%D0%90%D0%9D%D0%9E%D0%92&diff=4447&oldid=prev 2024-03-25T09:38:59Z

<p>1 версия</p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">09:38, 25 Март (Жалган куран) 2024 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div> </td></tr></table>

Kadyrm http://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%92%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%A5%D0%90%D0%9D%D0%9E%D0%92&diff=4446&oldid=prev 2024-03-25T02:40:40Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">02:40, 25 Март (Жалган куран) 2024 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>Чокан (туурасы Шокан) Чыӊгызович, М у х а м м е д Х а н а ф и я (1835, азыркы Казакстан, Костанай обл., Кушмурун кыш. – 1865, азыркы Талды-Коргон обл., Алтын-Эмел кыш.) – казак</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''ВАЛИХАНОВ ''' </ins>Чокан (туурасы Шокан) Чыӊгызович, М у х а м м е д Х а н а ф и я (1835, азыркы Казакстан, Костанай обл., Кушмурун кыш. – 1865, азыркы Талды-Коргон обл., Алтын-Эмел кыш.) – казак</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;br/&gt;</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[File:ВАЛИХАНОВ19.png | thumb | none]]</ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>элинин туӊгуч окумуштуусу, агартуучу, тарыхчы, этнограф, фольклорист ж-а саякатчы. Азан чакырып койгондогу аты – Мухаммед Ханафия (тынчы жок, шоктугунан эркелетип жүрүп, Чокан атыгып калыптыр). &#039;&#039;Абылай&#039;&#039; хандын чөбүрөсү. Атасы Чыӊгыз (казактарда кан аталган ж-а орус падышалыгы да жогорку мансап берип, 1834-ж. Аман-Карагай округуна султан болуп шайланган) Чоканды алгач өз айылындагы диний мектептен, анан шаарга алып барып, өзүнүн жакшы таанышы, бай көпөстүн үйүнө жаткырып, орус мектебинен окутат. Мектепти ийгиликтүү аяктаган Чокан 1847–53-ж. Омскиде кадет корпусунда окуган. Аны бүтүргөн соӊ, Батыш Сибирь генерал-губернаторунун адъютанты болуп кызмат өтөгөн. 1860–61-ж. Санкт-Петербургда жашап, алдыӊкы орус интеллигенциясы м-н тыгыз алакада болгон. Россия ИАнын ж-а Геогр. коомунун иштерине активдүү катышкан. В-дун окумуштуу-агартуучу катары калыптанышына Г. Н. Потанин, И. Н. Березин, Ф. М. Достоевский ж. б. көрүнүктүү мад-т ж-а илим ишмерлеринин таасири чоӊ болгон. Анын ил. көз карашы көп кырдуулугу м-н айырмаланып, тарых, этнография, география, лингвистика, археологияга кызыккан. В. орус чыгыш таануу илимине зор салым кошкон. О. Азия, Казакстан ж-а Батыш Кытай элдеринин тарыхы, табияты, мад-ты б-ча баалуу ил. эмгектерди жараткан. Мис., «Жунгария очерктери» (1861), «Кыргыздар» (казактар ж-дө; 1858-ж. Жарык көргөн), «Аблай» (1861), «Сибирь ведомствосундагы кыргыздардын сот реформалары жөнүндө» (1904), «Кытай империясынын батыш чеги жана Кулжа шаары» (1958-ж. жарык көргөн), «Алты шаардын же Кытайдын Нан-лу провинциясынын чыгышындагы алты шаардын (Кичи Бухария) 1858–59-жылдардагы абалы жөнүндө» ж. б. Билимдүү, жерг. элдердин үрп-адатын, тилин, жер шартын мыкты билген адис кеӊешчи, котормочу катары чалгындоо иштери м-н байланышкан О. Азияга ж-а Кытайга аскердик-ил. экспедицияларга катышкан. Ошондой экспедициялардын бири – М. М. Хоментовскийдин Ысык-Көл м-н Күнгөй Ала-Тоого жасаган ил.-аскердик экспедициясынын курамында 1856-жылдын май, июнь айларында кыргыз жергесинде болгон. В. ушул сапарында «Манас» эпосу м-н таанышыптыр: «(майдын) 26сында менде ырчы, тоолук кыргыз болду. Ал «Манас» поэмасын билет экен». («Ысык-Көлгө баруунун күндөлүгү»). В. Кокондун соодагер көпөсү катары Кашкарга жашыруун өтүп бара жатканда да кыргыз жергесинде болгон. Кыргыздын бугу, сарыбагыш, солто урууларында болуп, эл м-н таанышкан. Ошол эле мезгилде атайын тапшырма м-н Кулжада үч ай жүрүп, элчилик мамилелерди жандандырган.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>элинин туӊгуч окумуштуусу, агартуучу, тарыхчы, этнограф, фольклорист ж-а саякатчы. Азан чакырып койгондогу аты – Мухаммед Ханафия (тынчы жок, шоктугунан эркелетип жүрүп, Чокан атыгып калыптыр). &#039;&#039;Абылай&#039;&#039; хандын чөбүрөсү. Атасы Чыӊгыз (казактарда кан аталган ж-а орус падышалыгы да жогорку мансап берип, 1834-ж. Аман-Карагай округуна султан болуп шайланган) Чоканды алгач өз айылындагы диний мектептен, анан шаарга алып барып, өзүнүн жакшы таанышы, бай көпөстүн үйүнө жаткырып, орус мектебинен окутат. Мектепти ийгиликтүү аяктаган Чокан 1847–53-ж. Омскиде кадет корпусунда окуган. Аны бүтүргөн соӊ, Батыш Сибирь генерал-губернаторунун адъютанты болуп кызмат өтөгөн. 1860–61-ж. Санкт-Петербургда жашап, алдыӊкы орус интеллигенциясы м-н тыгыз алакада болгон. Россия ИАнын ж-а Геогр. коомунун иштерине активдүү катышкан. В-дун окумуштуу-агартуучу катары калыптанышына Г. Н. Потанин, И. Н. Березин, Ф. М. Достоевский ж. б. көрүнүктүү мад-т ж-а илим ишмерлеринин таасири чоӊ болгон. Анын ил. көз карашы көп кырдуулугу м-н айырмаланып, тарых, этнография, география, лингвистика, археологияга кызыккан. В. орус чыгыш таануу илимине зор салым кошкон. О. Азия, Казакстан ж-а Батыш Кытай элдеринин тарыхы, табияты, мад-ты б-ча баалуу ил. эмгектерди жараткан. Мис., «Жунгария очерктери» (1861), «Кыргыздар» (казактар ж-дө; 1858-ж. Жарык көргөн), «Аблай» (1861), «Сибирь ведомствосундагы кыргыздардын сот реформалары жөнүндө» (1904), «Кытай империясынын батыш чеги жана Кулжа шаары» (1958-ж. жарык көргөн), «Алты шаардын же Кытайдын Нан-лу провинциясынын чыгышындагы алты шаардын (Кичи Бухария) 1858–59-жылдардагы абалы жөнүндө» ж. б. Билимдүү, жерг. элдердин үрп-адатын, тилин, жер шартын мыкты билген адис кеӊешчи, котормочу катары чалгындоо иштери м-н байланышкан О. Азияга ж-а Кытайга аскердик-ил. экспедицияларга катышкан. Ошондой экспедициялардын бири – М. М. Хоментовскийдин Ысык-Көл м-н Күнгөй Ала-Тоого жасаган ил.-аскердик экспедициясынын курамында 1856-жылдын май, июнь айларында кыргыз жергесинде болгон. В. ушул сапарында «Манас» эпосу м-н таанышыптыр: «(майдын) 26сында менде ырчы, тоолук кыргыз болду. Ал «Манас» поэмасын билет экен». («Ысык-Көлгө баруунун күндөлүгү»). В. Кокондун соодагер көпөсү катары Кашкарга жашыруун өтүп бара жатканда да кыргыз жергесинде болгон. Кыргыздын бугу, сарыбагыш, солто урууларында болуп, эл м-н таанышкан. Ошол эле мезгилде атайын тапшырма м-н Кулжада үч ай жүрүп, элчилик мамилелерди жандандырган.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>1857-ж. кайрадан Ала-Тоодогу кыргыздарга саякат жасаган. Кыргыз элинин тарыхына да өзгөчө көӊүл буруп, кыргыздар Теӊир-Тоодо эзелтен бери жашагандыгын, Енисей ж-а Теӊир-Тоо кыргыздарынын тарыхый тамыры бир экендигин жазган. Кыргыздар Енисейден Теӊир-Тоого Чыӊгызхандын тушунда же ага чейин эле уйгурлар Орхондон журт которгон тушта бөлүнүп келишкен деп божомолдогон. Чокан В-дун казактардын, о. эле кыргыздардын</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;br/&gt;</ins>1857-ж. кайрадан Ала-Тоодогу кыргыздарга саякат жасаган. Кыргыз элинин тарыхына да өзгөчө көӊүл буруп, кыргыздар Теӊир-Тоодо эзелтен бери жашагандыгын, Енисей ж-а Теӊир-Тоо кыргыздарынын тарыхый тамыры бир экендигин жазган. Кыргыздар Енисейден Теӊир-Тоого Чыӊгызхандын тушунда же ага чейин эле уйгурлар Орхондон журт которгон тушта бөлүнүп келишкен деп божомолдогон. Чокан В-дун казактардын, о. эле кыргыздардын</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>тарыхы, каада-салты, үрп-адаты, мад-ты, тили тууралуу баалуу ил. пикирлери окумуштуунун бүткөрө иштелбеген, тема коюлбаган, кыргыздар ж-дөгү көлөмдүү «Ысык-Көлгө баруунун күндөлүгү» кол жазмасында ж-а 1860-ж. Санкт-Петербургда жазылган анын маанилүү эмгектеринин бири болгон «Жунгария очерктеринде», «Кыргыздагы шаман калдыгы», «Кыргыздардын байыркы учурдагы курал-жабдыктары», «Кыргыздардын көчүп-конгон жерлери» (1871) ж. б. ил. эмгектеринде чагылдырылган. В. казактын туӊгуч сүрөтчүсү катары да белгилүү. Анын ил. иштери ж-а күндөлүктөрү көптөгөн портреттик, пейзаждык сүрөттөр («Сартай сарыбагыш уруусунан» ж. б.) м-н коштолгон. Ал өзү «Манас» эпосунун эӊ мыкты эпизоду деп эсептеген «Көкөтөйдүн ашын» кагаз бетине биринчи түшүрүп, анын бир бөлүмүн орус тилине которгон. В. жазып алган тексттердин жалпы көлөмү – 3320 сап. Жазуу учурунда үлгүрбөй окуя үзүлүп калган жерлер көп. Андай учурлар ыр сабынан кийин көп чекит коюу м-н белгиленген. Жазылган тексттердин мазмуну кийинки манасчылардын варианттарынан Сагымбай айткан үлгүгө көп жагынан жакын. Окумуштуунун көзү өткөн соӊ, бул тексттердин дареги белгисиз болуп жүрүп, аны 1960-жылдардын орто ченинде казак окумуштуусу акад. А. Маргулан таап, факсимилесин кеӊири кириш сөз ж-а комментарийлери м-н 1971-ж. Алматыда «Шокан жане “Манас”» деген аталышта жарыялаган. Чокан 1860-ж. өзү Санкт-Петербургда жүргөндө «Манастын» тексттерин орус тилине которуп жаткандыгын эскерет. Бирок, ооруп калганына байланыштуу, аягына чыкпай калган. Эпостун 910 сабы гана которулган. Котормонун деӊгээли окумуштуулар тарабынан жогору бааланган. Бул эмгек 1904-ж. В-дун башка тандалма эмгектеринин арасында Санкт-Петербургда жарык көргөн. В. «Манас» эпосуна жогору баа берип: «Манас» – бир мезгилге келтирилген ж-а бир кишинин, Манас баатырдын тегерегине топтолгон бардык кыргыз жомокторунун, санжыраларынын жыйнагы. Бул – тоодо, талаада жашаган элдин «Илиадасы». Кыргыздардын жашоо шарты, үрп-адаттары, кулк-мүнөзү, геогр., диний, мед. түшүнүктөрү, алардын эл аралык байланышы бул зор эпопеядан орун алган», – деп белгилейт. Ал ооруп калганына байланыштуу Санкт-Петербургдан элине кайтып келип, 30 жаш курагында дүйнөдөн кайткан.  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;br/&gt;</ins>тарыхы, каада-салты, үрп-адаты, мад-ты, тили тууралуу баалуу ил. пикирлери окумуштуунун бүткөрө иштелбеген, тема коюлбаган, кыргыздар ж-дөгү көлөмдүү «Ысык-Көлгө баруунун күндөлүгү» кол жазмасында ж-а 1860-ж. Санкт-Петербургда жазылган анын маанилүү эмгектеринин бири болгон «Жунгария очерктеринде», «Кыргыздагы шаман калдыгы», «Кыргыздардын байыркы учурдагы курал-жабдыктары», «Кыргыздардын көчүп-конгон жерлери» (1871) ж. б. ил. эмгектеринде чагылдырылган. В. казактын туӊгуч сүрөтчүсү катары да белгилүү. Анын ил. иштери ж-а күндөлүктөрү көптөгөн портреттик, пейзаждык сүрөттөр («Сартай сарыбагыш уруусунан» ж. б.) м-н коштолгон. Ал өзү «Манас» эпосунун эӊ мыкты эпизоду деп эсептеген «Көкөтөйдүн ашын» кагаз бетине биринчи түшүрүп, анын бир бөлүмүн орус тилине которгон. В. жазып алган тексттердин жалпы көлөмү – 3320 сап. Жазуу учурунда үлгүрбөй окуя үзүлүп калган жерлер көп. Андай учурлар ыр сабынан кийин көп чекит коюу м-н белгиленген. Жазылган тексттердин мазмуну кийинки манасчылардын варианттарынан Сагымбай айткан үлгүгө көп жагынан жакын. Окумуштуунун көзү өткөн соӊ, бул тексттердин дареги белгисиз болуп жүрүп, аны 1960-жылдардын орто ченинде казак окумуштуусу акад. А. Маргулан таап, факсимилесин кеӊири кириш сөз ж-а комментарийлери м-н 1971-ж. Алматыда «Шокан жане “Манас”» деген аталышта жарыялаган. Чокан 1860-ж. өзү Санкт-Петербургда жүргөндө «Манастын» тексттерин орус тилине которуп жаткандыгын эскерет. Бирок, ооруп калганына байланыштуу, аягына чыкпай калган. Эпостун 910 сабы гана которулган. Котормонун деӊгээли окумуштуулар тарабынан жогору бааланган. Бул эмгек 1904-ж. В-дун башка тандалма эмгектеринин арасында Санкт-Петербургда жарык көргөн. В. «Манас» эпосуна жогору баа берип: «Манас» – бир мезгилге келтирилген ж-а бир кишинин, Манас баатырдын тегерегине топтолгон бардык кыргыз жомокторунун, санжыраларынын жыйнагы. Бул – тоодо, талаада жашаган элдин «Илиадасы». Кыргыздардын жашоо шарты, үрп-адаттары, кулк-мүнөзү, геогр., диний, мед. түшүнүктөрү, алардын эл аралык байланышы бул зор эпопеядан орун алган», – деп белгилейт. Ал ооруп калганына байланыштуу Санкт-Петербургдан элине кайтып келип, 30 жаш курагында дүйнөдөн кайткан.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Чыг.: Собр. соч. Т. 1–5. Алма-Ата, 1984–85.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;br/&gt;</ins>Чыг.: Собр. соч. Т. 1–5. Алма-Ата, 1984–85.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: ''Өмүрзаков С''. Тар жол, тайгак кечүү менен. Ф., 1963; ''Забелин И. М''. Чокан Валиханов. Ф., 1960; ''Маргулан А''. Шокан жане «Манас». А., 1971.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;br/&gt;</ins>Ад.: ''Өмүрзаков С''. Тар жол, тайгак кечүү менен. Ф., 1963; ''Забелин И. М''. Чокан Валиханов. Ф., 1960; ''Маргулан А''. Шокан жане «Манас». А., 1971.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>''С. Мусаев.''</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;br/&gt;</ins>''С. Мусаев.''</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category: 2-том]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category: 2-том]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> </table>

vol2_>KadyrM http://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%92%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%A5%D0%90%D0%9D%D0%9E%D0%92&diff=734&oldid=prev 2024-01-18T11:58:54Z

<p>1 версия</p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">11:58, 18 Январь (Үчтүн айы) 2024 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div> </td></tr></table>

Kadyrm http://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%92%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%A5%D0%90%D0%9D%D0%9E%D0%92&diff=733&oldid=prev 2024-01-18T03:32:27Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">03:32, 18 Январь (Үчтүн айы) 2024 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div> </td></tr></table>

2-tom>KadyrM http://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%92%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%A5%D0%90%D0%9D%D0%9E%D0%92&diff=117&oldid=prev 2024-01-17T11:41:49Z

<p>1 версия</p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">11:41, 17 Январь (Үчтүн айы) 2024 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div> </td></tr></table>

Kadyrm http://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%92%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%A5%D0%90%D0%9D%D0%9E%D0%92&diff=116&oldid=prev 2024-01-17T10:29:14Z

<p></p> <p><b>Жаңы барак</b></p><div> Чокан (туурасы Шокан) Чыӊгызович, М у х а м м е д Х а н а ф и я (1835, азыркы Казакстан, Костанай обл., Кушмурун кыш. – 1865, азыркы Талды-Коргон обл., Алтын-Эмел кыш.) – казак<br /> <br /> элинин туӊгуч окумуштуусу, агартуучу, тарыхчы, этнограф, фольклорист ж-а саякатчы. Азан чакырып койгондогу аты – Мухаммед Ханафия (тынчы жок, шоктугунан эркелетип жүрүп, Чокан атыгып калыптыр). &#039;&#039;Абылай&#039;&#039; хандын чөбүрөсү. Атасы Чыӊгыз (казактарда кан аталган ж-а орус падышалыгы да жогорку мансап берип, 1834-ж. Аман-Карагай округуна султан болуп шайланган) Чоканды алгач өз айылындагы диний мектептен, анан шаарга алып барып, өзүнүн жакшы таанышы, бай көпөстүн үйүнө жаткырып, орус мектебинен окутат. Мектепти ийгиликтүү аяктаган Чокан 1847–53-ж. Омскиде кадет корпусунда окуган. Аны бүтүргөн соӊ, Батыш Сибирь генерал-губернаторунун адъютанты болуп кызмат өтөгөн. 1860–61-ж. Санкт-Петербургда жашап, алдыӊкы орус интеллигенциясы м-н тыгыз алакада болгон. Россия ИАнын ж-а Геогр. коомунун иштерине активдүү катышкан. В-дун окумуштуу-агартуучу катары калыптанышына Г. Н. Потанин, И. Н. Березин, Ф. М. Достоевский ж. б. көрүнүктүү мад-т ж-а илим ишмерлеринин таасири чоӊ болгон. Анын ил. көз карашы көп кырдуулугу м-н айырмаланып, тарых, этнография, география, лингвистика, археологияга кызыккан. В. орус чыгыш таануу илимине зор салым кошкон. О. Азия, Казакстан ж-а Батыш Кытай элдеринин тарыхы, табияты, мад-ты б-ча баалуу ил. эмгектерди жараткан. Мис., «Жунгария очерктери» (1861), «Кыргыздар» (казактар ж-дө; 1858-ж. Жарык көргөн), «Аблай» (1861), «Сибирь ведомствосундагы кыргыздардын сот реформалары жөнүндө» (1904), «Кытай империясынын батыш чеги жана Кулжа шаары» (1958-ж. жарык көргөн), «Алты шаардын же Кытайдын Нан-лу провинциясынын чыгышындагы алты шаардын (Кичи Бухария) 1858–59-жылдардагы абалы жөнүндө» ж. б. Билимдүү, жерг. элдердин үрп-адатын, тилин, жер шартын мыкты билген адис кеӊешчи, котормочу катары чалгындоо иштери м-н байланышкан О. Азияга ж-а Кытайга аскердик-ил. экспедицияларга катышкан. Ошондой экспедициялардын бири – М. М. Хоментовскийдин Ысык-Көл м-н Күнгөй Ала-Тоого жасаган ил.-аскердик экспедициясынын курамында 1856-жылдын май, июнь айларында кыргыз жергесинде болгон. В. ушул сапарында «Манас» эпосу м-н таанышыптыр: «(майдын) 26сында менде ырчы, тоолук кыргыз болду. Ал «Манас» поэмасын билет экен». («Ысык-Көлгө баруунун күндөлүгү»). В. Кокондун соодагер көпөсү катары Кашкарга жашыруун өтүп бара жатканда да кыргыз жергесинде болгон. Кыргыздын бугу, сарыбагыш, солто урууларында болуп, эл м-н таанышкан. Ошол эле мезгилде атайын тапшырма м-н Кулжада үч ай жүрүп, элчилик мамилелерди жандандырган.<br /> 1857-ж. кайрадан Ала-Тоодогу кыргыздарга саякат жасаган. Кыргыз элинин тарыхына да өзгөчө көӊүл буруп, кыргыздар Теӊир-Тоодо эзелтен бери жашагандыгын, Енисей ж-а Теӊир-Тоо кыргыздарынын тарыхый тамыры бир экендигин жазган. Кыргыздар Енисейден Теӊир-Тоого Чыӊгызхандын тушунда же ага чейин эле уйгурлар Орхондон журт которгон тушта бөлүнүп келишкен деп божомолдогон. Чокан В-дун казактардын, о. эле кыргыздардын<br /> тарыхы, каада-салты, үрп-адаты, мад-ты, тили тууралуу баалуу ил. пикирлери окумуштуунун бүткөрө иштелбеген, тема коюлбаган, кыргыздар ж-дөгү көлөмдүү «Ысык-Көлгө баруунун күндөлүгү» кол жазмасында ж-а 1860-ж. Санкт-Петербургда жазылган анын маанилүү эмгектеринин бири болгон «Жунгария очерктеринде», «Кыргыздагы шаман калдыгы», «Кыргыздардын байыркы учурдагы курал-жабдыктары», «Кыргыздардын көчүп-конгон жерлери» (1871) ж. б. ил. эмгектеринде чагылдырылган. В. казактын туӊгуч сүрөтчүсү катары да белгилүү. Анын ил. иштери ж-а күндөлүктөрү көптөгөн портреттик, пейзаждык сүрөттөр («Сартай сарыбагыш уруусунан» ж. б.) м-н коштолгон. Ал өзү «Манас» эпосунун эӊ мыкты эпизоду деп эсептеген «Көкөтөйдүн ашын» кагаз бетине биринчи түшүрүп, анын бир бөлүмүн орус тилине которгон. В. жазып алган тексттердин жалпы көлөмү – 3320 сап. Жазуу учурунда үлгүрбөй окуя үзүлүп калган жерлер көп. Андай учурлар ыр сабынан кийин көп чекит коюу м-н белгиленген. Жазылган тексттердин мазмуну кийинки манасчылардын варианттарынан Сагымбай айткан үлгүгө көп жагынан жакын. Окумуштуунун көзү өткөн соӊ, бул тексттердин дареги белгисиз болуп жүрүп, аны 1960-жылдардын орто ченинде казак окумуштуусу акад. А. Маргулан таап, факсимилесин кеӊири кириш сөз ж-а комментарийлери м-н 1971-ж. Алматыда «Шокан жане “Манас”» деген аталышта жарыялаган. Чокан 1860-ж. өзү Санкт-Петербургда жүргөндө «Манастын» тексттерин орус тилине которуп жаткандыгын эскерет. Бирок, ооруп калганына байланыштуу, аягына чыкпай калган. Эпостун 910 сабы гана которулган. Котормонун деӊгээли окумуштуулар тарабынан жогору бааланган. Бул эмгек 1904-ж. В-дун башка тандалма эмгектеринин арасында Санкт-Петербургда жарык көргөн. В. «Манас» эпосуна жогору баа берип: «Манас» – бир мезгилге келтирилген ж-а бир кишинин, Манас баатырдын тегерегине топтолгон бардык кыргыз жомокторунун, санжыраларынын жыйнагы. Бул – тоодо, талаада жашаган элдин «Илиадасы». Кыргыздардын жашоо шарты, үрп-адаттары, кулк-мүнөзү, геогр., диний, мед. түшүнүктөрү, алардын эл аралык байланышы бул зор эпопеядан орун алган», – деп белгилейт. Ал ооруп калганына байланыштуу Санкт-Петербургдан элине кайтып келип, 30 жаш курагында дүйнөдөн кайткан. <br /> Чыг.: Собр. соч. Т. 1–5. Алма-Ата, 1984–85.<br /> Ад.: &#039;&#039;Өмүрзаков С&#039;&#039;. Тар жол, тайгак кечүү менен. Ф., 1963; &#039;&#039;Забелин И. М&#039;&#039;. Чокан Валиханов. Ф., 1960; &#039;&#039;Маргулан А&#039;&#039;. Шокан жане «Манас». А., 1971.<br /> &#039;&#039;С. Мусаев.&#039;&#039;<br /> [[Category: 2-том]]<br /> </div>

2-tom>KadyrM