http://encyclopedia.edu.kg/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%91%D0%9E%D0%A0%D0%91%D0%9E%D0%A0%D0%94%D0%A3%D0%9A_%D0%A2%D0%95%D3%89%D0%98%D0%A0-%D0%A2%D0%9E%D0%9EБОРБОРДУК ТЕӉИР-ТОО - Түзөтүүлөр тарыхы2026-04-18T11:17:36ZУикидеги бул барактын өзгөртүү тарыхыMediaWiki 1.40.0http://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%91%D0%9E%D0%A0%D0%91%D0%9E%D0%A0%D0%94%D0%A3%D0%9A_%D0%A2%D0%95%D3%89%D0%98%D0%A0-%D0%A2%D0%9E%D0%9E&diff=9512&oldid=prevTemirkan, 05:30, 29 Апрель (Чын куран) 2024 карата2024-04-29T05:30:06Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">05:30, 29 Апрель (Чын куран) 2024 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''БОРБОРДУК ТЕӉИР-ТОО ''' – <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Кырг-н </del>аймагындагы ири <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">физ.</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">геогр. </del>аймак (провинция). <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Физ.</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">геогр. </del>райондоштуруу <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б-ча </del>(С. Өмүрзаков, 1983) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Борб. </del>Азия бийик тоолуу өлкөсүнүн Ички <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">а Б. Т.-Т-луу </del>сырт <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">обл-на </del>кирет. Орографиялык жактан туюк, тоо-өрөөндүү табигый комплекс. Түштүгүнөн Какшаал тоо тизмеги, түндүгүнөн Тескей Ала-Тоо, батышынан Ак-Шыйрак, чыгышынан Меридиан кырка тоолору <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>чектешет. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б. Т.</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Т. </del>– Кыргыз <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Респ-нын ж-а </del>Теӊир-Тоонун эӊ бийик бөлүгү; чыгышында Кан-Тоо (6995 ''м'') <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>Жеӊиш (7439 ''м'') чокулары жайгашкан; эӊ жапыз жери (2000 ''м'') – Кытайдын чек арасына жакын, Сары-Жаз <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">д-нын </del>өрөөнүндө. Провинция <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б. Т. </del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Т. </del>орографиялык аймагына туура келип, бүт аймагы Сары-Жаз <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">д-нын </del>алабында жатат. Аянты 12 900 ''км''<sup>2</sup>. Аймак өтө тилмеленип, кеӊдикке жакын багытта созулган кырка тоолор системасынан турат. Ал тоолор Кан-Теӊир тоо тоомунан <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түш.</del>-батышка салааланып тарайт. Алардын ичинде <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бийикт. </del>5000–6000 ''м'' келген Сары-Жаз, Эӊилчек, Кайыӊды, Көөлү, Теректи ж. б. кырка тоолор бар. Бардык кырка тоолор бири-биринен кууш, тереӊ тилмеленген, узата кеткен өрөөндөр <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>бөлүнөт. Бүткүл <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б. Т.</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Т-ну </del>Сары-Жаз <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">д. </del>түндүктөн түштүктү карай каньон (шаӊшаар) сымал капчыгай аркылуу кесип өтөт да, аны кескин айырмаланган эки бөлүккө бөлөт: батыш (Көөлү – Ак-Шыйрак) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>чыгыш (Сары-Жаз). Жалпысынан провинцияга эрозиялык тереӊ капчыгайлар, тепши сымал <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>туурасынан кеткен өрөөндөр, өтө тилмеленген бийик тоо рельефи, арсак-терсек кырлар, учтуу чокулар, төрлөр ж. б. мөӊгүнүн таасиринен пайда болгон рельеф формалары мүнөздүү. Мында башка денудациялык түздүктөр сейрек кездешет. Морфоструктуралык түзүлүшүндө палеозойдун (ордовиктен карбонго чейинки) чөкмө <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>метаморфизмделген тектери негизги орунду ээлейт. Провинциянын Ортонку Теӊир-Тоого кирген <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түн. </del>бөлүгүндө протерозойдо <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>палеозойдун башталышы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>аягында пайда болгон метаморфизмделген чөкмө тектер басымдуу. Аларды интрузия тектери жиреп чыккан. Карбонаттуу тоо тектер – акиташ тектүү сланец, акиташ теги, мрамор, доломит ж. б. кеӊири таралган. Чуӊкурчактар <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>өрөөндөр палеоген-неоген мезгилдеринде пайда болгон борпоӊ континенттик чөкмөлөрдөн (конгломераттын, кумдуктун, чопонун, аргиллиттин кызыл түстүү катмарлары) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>антропогендин мөӊгү, аллювий чөкмөлөрүнөн турат. Провинциянын климаты кескин континенттик, катаал. Ага <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">темп-ранын </del>жылдык <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>суткалык амплитудасынын чоӊдугу, абанын кургактыгы, өтө ургаалдуу күн радиациясы (жылына 3000 саатка жакын күн тиет, бул Ысык-Көлдүн курорт зонасындагыдан кыйла көптүк кылат) мүнөздүү. Жылдык жаан-чачыны өрөөндөрдө 200–300 ''мм'', тоо капталдарында 300–400 ''мм'', гляциалдык-нивалдык зонада 900–1000 ''мм''. Алардын 90%ке жакыны жылдын жылуу мезгилине туура келет. Буулануунун 2800 ''м'' бийиктиктеги өлчөмү жаан-чачындыкынан 3–5 эсе көп. Июлдун <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">орт. темп-расы </del>4–11°С, январдыкы –13°... –17°С. Кар аз жаагандыктан, кышкы жайыт катары пайдаланууга ыӊгайлуу. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б. Т.</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Т. </del>– азыркы кездеги муз каптоонун ири аймагы, андагы мөӊгүнүн аянты 2608 ''км''<sup>2 </sup>(Сары-Жаздын алабынын аянтынын 24%ин ээлейт). Бул жерде Теӊир-Тоодогу эӊ ири <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Түш. </del>Эӊилчек мөӊгүсү жайгашкан, анын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">уз. </del>59 ''км'', аянты 613 ''км''<sup>2</sup>. Мөӊгүлүү жерлери: Кан-Теӊир тоо тоому, Ак-Шыйрак тоо массиви <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>Тескей Ала-Тоонун <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түш. </del>капталы. Кар чеги 4000 ''м''ден жогору (4200–4450 ''м''ге чейин) жатат. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б. Т.</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Т. </del>суу тармактарына бай, алар <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">респ-дагы </del>эӊ ири дарыялардын бири – Сары-Жаздын алабына кирет. Суусунун молдугу (140 ''м''<sup>3</sup>/''сек'') <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б-ча </del>ал <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">респ-да </del>2-орунда (Нарындан кийин). Дарыялары мөӊгү-кар <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>кар-мөӊгү сууларынан куралат. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''БОРБОРДУК ТЕӉИР-ТОО ''' – <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Кыргызстан </ins>аймагындагы ири <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">физикалык</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">географиялык </ins>аймак (провинция). <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Физикалык</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">географиялык </ins>райондоштуруу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">боюнча </ins>(С. Өмүрзаков, 1983) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Борбордук </ins>Азия бийик тоолуу өлкөсүнүн Ички <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана Борбордук Теңир</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Тоолуу </ins>сырт <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">облусуна </ins>кирет. Орографиялык жактан туюк, тоо-өрөөндүү табигый комплекс. Түштүгүнөн Какшаал тоо тизмеги, түндүгүнөн Тескей Ала-Тоо, батышынан Ак-Шыйрак, чыгышынан Меридиан кырка тоолору <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>чектешет. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Борбордук Теңир</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Тоо </ins>– Кыргыз <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Республикасынын жана </ins>Теӊир-Тоонун эӊ бийик бөлүгү; чыгышында Кан-Тоо (6995 ''м'') <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>Жеӊиш (7439 ''м'') чокулары жайгашкан; эӊ жапыз жери (2000 ''м'') – Кытайдын чек арасына жакын, Сары-Жаз <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">дарыясынын </ins>өрөөнүндө. Провинция <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Борбордук Теңир</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Тоо </ins>орографиялык аймагына туура келип, бүт аймагы Сары-Жаз <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">дарыясынын </ins>алабында жатат. Аянты 12 900 ''км''<sup>2</sup>. Аймак өтө тилмеленип, кеӊдикке жакын багытта созулган кырка тоолор системасынан турат. Ал тоолор Кан-Теӊир тоо тоомунан <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түштүк</ins>-батышка салааланып тарайт. Алардын ичинде <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бийиктиги </ins>5000–6000 ''м'' келген Сары-Жаз, Эӊилчек, Кайыӊды, Көөлү, Теректи ж. б. кырка тоолор бар. Бардык кырка тоолор бири-биринен кууш, тереӊ тилмеленген, узата кеткен өрөөндөр <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>бөлүнөт. Бүткүл <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Борбордук Теңир</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Тоону </ins>Сары-Жаз <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">дарыясы </ins>түндүктөн түштүктү карай каньон (шаӊшаар) сымал капчыгай аркылуу кесип өтөт да, аны кескин айырмаланган эки бөлүккө бөлөт: батыш (Көөлү – Ак-Шыйрак) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>чыгыш (Сары-Жаз). Жалпысынан провинцияга эрозиялык тереӊ капчыгайлар, тепши сымал <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>туурасынан кеткен өрөөндөр, өтө тилмеленген бийик тоо рельефи, арсак-терсек кырлар, учтуу чокулар, төрлөр ж. б. мөӊгүнүн таасиринен пайда болгон рельеф формалары мүнөздүү. Мында башка денудациялык түздүктөр сейрек кездешет. Морфоструктуралык түзүлүшүндө палеозойдун (ордовиктен карбонго чейинки) чөкмө <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>метаморфизмделген тектери негизги орунду ээлейт. Провинциянын Ортонку Теӊир-Тоого кирген <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түндүк </ins>бөлүгүндө протерозойдо <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>палеозойдун башталышы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>аягында пайда болгон метаморфизмделген чөкмө тектер басымдуу. Аларды интрузия тектери жиреп чыккан. Карбонаттуу тоо тектер – акиташ тектүү сланец, акиташ теги, мрамор, доломит ж. б. кеӊири таралган. Чуӊкурчактар <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>өрөөндөр палеоген-неоген мезгилдеринде пайда болгон борпоӊ континенттик чөкмөлөрдөн (конгломераттын, кумдуктун, чопонун, аргиллиттин кызыл түстүү катмарлары) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>антропогендин мөӊгү, аллювий чөкмөлөрүнөн турат. Провинциянын климаты кескин континенттик, катаал. Ага <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">темппературанын </ins>жылдык <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>суткалык амплитудасынын чоӊдугу, абанын кургактыгы, өтө ургаалдуу күн радиациясы (жылына 3000 саатка жакын күн тиет, бул Ысык-Көлдүн курорт зонасындагыдан кыйла көптүк кылат) мүнөздүү. Жылдык жаан-чачыны өрөөндөрдө 200–300 ''мм'', тоо капталдарында 300–400 ''мм'', гляциалдык-нивалдык зонада 900–1000 ''мм''. Алардын 90%ке жакыны жылдын жылуу мезгилине туура келет. Буулануунун 2800 ''м'' бийиктиктеги өлчөмү жаан-чачындыкынан 3–5 эсе көп. Июлдун <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">орточо темппературасы </ins>4–11°С, январдыкы –13°... –17°С. Кар аз жаагандыктан, кышкы жайыт катары пайдаланууга ыӊгайлуу. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Борбордук Теңир</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Тоо </ins>– азыркы кездеги муз каптоонун ири аймагы, андагы мөӊгүнүн аянты 2608 ''км''<sup>2 </sup>(Сары-Жаздын алабынын аянтынын 24%ин ээлейт). Бул жерде Теӊир-Тоодогу эӊ ири <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Түштүк </ins>Эӊилчек мөӊгүсү жайгашкан, анын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">узундугу </ins>59 ''км'', аянты 613 ''км''<sup>2</sup>. Мөӊгүлүү жерлери: Кан-Теӊир тоо тоому, Ак-Шыйрак тоо массиви <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>Тескей Ала-Тоонун <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түштүк </ins>капталы. Кар чеги 4000 ''м''ден жогору (4200–4450 ''м''ге чейин) жатат. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Борбордук Теңир</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Тоо </ins>суу тармактарына бай, алар <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">республикадагы </ins>эӊ ири дарыялардын бири – Сары-Жаздын алабына кирет. Суусунун молдугу (140 ''м''<sup>3</sup>/''сек'') <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">боюнча </ins>ал <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">республикада </ins>2-орунда (Нарындан кийин). Дарыялары мөӊгү-кар <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>кар-мөӊгү сууларынан куралат. <br/><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Борбордук Теңир</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Тоонун </ins>ландшафты Ак-Сай – Жогорку Нарын провинциясынын ландшафтына караганда ар түрдүүрөөк. Бийиктик алкактуулук структурасы даана байкалат. Төмөндөн жогору карай чөл, кургак талаа, талаа, токой, шалбаалуу талаа, субальп, альп, тундра, гляциалдык-нивалдык ландшафт алкактарына ажырайт. Тоолуу күрөӊ чөл топурактуу тектирлерди, конус шилендилерин <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>тоо капталдарынын төмөнкү бөлүктөрүн (2000–3000 ''м'') шыбак, баялыштуу чөл ээлейт. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Борбордук </ins>Азия тибиндеги талаа (бетеге-птилагростистүү) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>кургак талаа (дан өсүмдүк-шыбактуу, дан өсүмдүктүү) көп кездешет. Токой-шалбаалуу талаа тилкеси 2700–3200 ''м'' бийикте жайгашкан, бирок аймак <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">боюнча </ins>анча көп таралган эмес. Токойдо ийне жалбырактуулардан – шренк карагайы, жазы жалбырактуулардан – кайыӊ (сейрек) өсөт. Аймактын кургакчылыгына байланыштуу, андагы карагайлуу токой ксерофиттик мүнөздө. Талаа, шалбаалуу талаа, субальп, альп ландшафттары малга жайыт катары пайдаланылат. Кенге <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>суу ресурстарына бай. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Борбордук Теңир</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Тоо </ins>Көөлү – Ак-Шыйрак, Сары-Жаз <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">физикалык</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">географиялык </ins>округдарына бөлүнөт.<br/>Ад.: ''Чупахин В. М.'' Физическая география ТяньШаня. А.-А., 1964; Почвенное районирование Киргизии. Ф., 1961; Физико-географическое районирование СССР, М., 1968; Кыргызстан географиясы. Б., 2004.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><br/><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б. Т.</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Тнун </del>ландшафты Ак-Сай – Жогорку Нарын провинциясынын ландшафтына караганда ар түрдүүрөөк. Бийиктик алкактуулук структурасы даана байкалат. Төмөндөн жогору карай чөл, кургак талаа, талаа, токой, шалбаалуу талаа, субальп, альп, тундра, гляциалдык-нивалдык ландшафт алкактарына ажырайт. Тоолуу күрөӊ чөл топурактуу тектирлерди, конус шилендилерин <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>тоо капталдарынын төмөнкү бөлүктөрүн (2000–3000 ''м'') шыбак, баялыштуу чөл ээлейт. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Борб. </del>Азия тибиндеги талаа (бетеге-птилагростистүү) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>кургак талаа (дан өсүмдүк-шыбактуу, дан өсүмдүктүү) көп кездешет. Токой-шалбаалуу талаа тилкеси 2700–3200 ''м'' бийикте жайгашкан, бирок аймак <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б-ча </del>анча көп таралган эмес. Токойдо ийне жалбырактуулардан – шренк карагайы, жазы жалбырактуулардан – кайыӊ (сейрек) өсөт. Аймактын кургакчылыгына байланыштуу, андагы карагайлуу токой ксерофиттик мүнөздө. Талаа, шалбаалуу талаа, субальп, альп ландшафттары малга жайыт катары пайдаланылат. Кенге <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>суу ресурстарына бай. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б. Т.</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Т. </del>Көөлү – Ак-Шыйрак, Сары-Жаз <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">физ.</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">геогр. </del>округдарына бөлүнөт.</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><br/>Ад.: ''Чупахин В. М.'' Физическая география ТяньШаня. А.-А., 1964; Почвенное районирование Киргизии. Ф., 1961; Физико-географическое районирование СССР, М., 1968; Кыргызстан географиясы. Б., 2004.</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category: 2-том]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category: 2-том]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
</table>Temirkanhttp://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%91%D0%9E%D0%A0%D0%91%D0%9E%D0%A0%D0%94%D0%A3%D0%9A_%D0%A2%D0%95%D3%89%D0%98%D0%A0-%D0%A2%D0%9E%D0%9E&diff=6863&oldid=prevvol2_>KadyrM, 09:03, 28 Март (Жалган куран) 2024 карата2024-03-28T09:03:28Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">09:03, 28 Март (Жалган куран) 2024 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>vol2_>KadyrMhttp://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%91%D0%9E%D0%A0%D0%91%D0%9E%D0%A0%D0%94%D0%A3%D0%9A_%D0%A2%D0%95%D3%89%D0%98%D0%A0-%D0%A2%D0%9E%D0%9E&diff=6864&oldid=prevKadyrm: 1 версия2024-03-28T04:57:02Z<p>1 версия</p>
<p><b>Жаңы барак</b></p><div>'''БОРБОРДУК ТЕӉИР-ТОО ''' – Кырг-н аймагындагы ири физ.-геогр. аймак (провинция). Физ.-геогр. райондоштуруу б-ча (С. Өмүрзаков, 1983) Борб. Азия бийик тоолуу өлкөсүнүн Ички ж-а Б. Т.-Т-луу сырт обл-на кирет. Орографиялык жактан туюк, тоо-өрөөндүү табигый комплекс. Түштүгүнөн Какшаал тоо тизмеги, түндүгүнөн Тескей Ала-Тоо, батышынан Ак-Шыйрак, чыгышынан Меридиан кырка тоолору м-н чектешет. Б. Т.-Т. – Кыргыз Респ-нын ж-а Теӊир-Тоонун эӊ бийик бөлүгү; чыгышында Кан-Тоо (6995 ''м'') ж-а Жеӊиш (7439 ''м'') чокулары жайгашкан; эӊ жапыз жери (2000 ''м'') – Кытайдын чек арасына жакын, Сары-Жаз д-нын өрөөнүндө. Провинция Б. Т. -Т. орографиялык аймагына туура келип, бүт аймагы Сары-Жаз д-нын алабында жатат. Аянты 12 900 ''км''<sup>2</sup>. Аймак өтө тилмеленип, кеӊдикке жакын багытта созулган кырка тоолор системасынан турат. Ал тоолор Кан-Теӊир тоо тоомунан түш.-батышка салааланып тарайт. Алардын ичинде бийикт. 5000–6000 ''м'' келген Сары-Жаз, Эӊилчек, Кайыӊды, Көөлү, Теректи ж. б. кырка тоолор бар. Бардык кырка тоолор бири-биринен кууш, тереӊ тилмеленген, узата кеткен өрөөндөр м-н бөлүнөт. Бүткүл Б. Т.-Т-ну Сары-Жаз д. түндүктөн түштүктү карай каньон (шаӊшаар) сымал капчыгай аркылуу кесип өтөт да, аны кескин айырмаланган эки бөлүккө бөлөт: батыш (Көөлү – Ак-Шыйрак) ж-а чыгыш (Сары-Жаз). Жалпысынан провинцияга эрозиялык тереӊ капчыгайлар, тепши сымал ж-а туурасынан кеткен өрөөндөр, өтө тилмеленген бийик тоо рельефи, арсак-терсек кырлар, учтуу чокулар, төрлөр ж. б. мөӊгүнүн таасиринен пайда болгон рельеф формалары мүнөздүү. Мында башка денудациялык түздүктөр сейрек кездешет. Морфоструктуралык түзүлүшүндө палеозойдун (ордовиктен карбонго чейинки) чөкмө ж-а метаморфизмделген тектери негизги орунду ээлейт. Провинциянын Ортонку Теӊир-Тоого кирген түн. бөлүгүндө протерозойдо ж-а палеозойдун башталышы м-н аягында пайда болгон метаморфизмделген чөкмө тектер басымдуу. Аларды интрузия тектери жиреп чыккан. Карбонаттуу тоо тектер – акиташ тектүү сланец, акиташ теги, мрамор, доломит ж. б. кеӊири таралган. Чуӊкурчактар м-н өрөөндөр палеоген-неоген мезгилдеринде пайда болгон борпоӊ континенттик чөкмөлөрдөн (конгломераттын, кумдуктун, чопонун, аргиллиттин кызыл түстүү катмарлары) ж-а антропогендин мөӊгү, аллювий чөкмөлөрүнөн турат. Провинциянын климаты кескин континенттик, катаал. Ага темп-ранын жылдык ж-а суткалык амплитудасынын чоӊдугу, абанын кургактыгы, өтө ургаалдуу күн радиациясы (жылына 3000 саатка жакын күн тиет, бул Ысык-Көлдүн курорт зонасындагыдан кыйла көптүк кылат) мүнөздүү. Жылдык жаан-чачыны өрөөндөрдө 200–300 ''мм'', тоо капталдарында 300–400 ''мм'', гляциалдык-нивалдык зонада 900–1000 ''мм''. Алардын 90%ке жакыны жылдын жылуу мезгилине туура келет. Буулануунун 2800 ''м'' бийиктиктеги өлчөмү жаан-чачындыкынан 3–5 эсе көп. Июлдун орт. темп-расы 4–11°С, январдыкы –13°... –17°С. Кар аз жаагандыктан, кышкы жайыт катары пайдаланууга ыӊгайлуу. Б. Т.-Т. – азыркы кездеги муз каптоонун ири аймагы, андагы мөӊгүнүн аянты 2608 ''км''<sup>2 </sup>(Сары-Жаздын алабынын аянтынын 24%ин ээлейт). Бул жерде Теӊир-Тоодогу эӊ ири Түш. Эӊилчек мөӊгүсү жайгашкан, анын уз. 59 ''км'', аянты 613 ''км''<sup>2</sup>. Мөӊгүлүү жерлери: Кан-Теӊир тоо тоому, Ак-Шыйрак тоо массиви ж-а Тескей Ала-Тоонун түш. капталы. Кар чеги 4000 ''м''ден жогору (4200–4450 ''м''ге чейин) жатат. Б. Т.-Т. суу тармактарына бай, алар респ-дагы эӊ ири дарыялардын бири – Сары-Жаздын алабына кирет. Суусунун молдугу (140 ''м''<sup>3</sup>/''сек'') б-ча ал респ-да 2-орунда (Нарындан кийин). Дарыялары мөӊгү-кар ж-а кар-мөӊгү сууларынан куралат. <br />
<br/>Б. Т.-Тнун ландшафты Ак-Сай – Жогорку Нарын провинциясынын ландшафтына караганда ар түрдүүрөөк. Бийиктик алкактуулук структурасы даана байкалат. Төмөндөн жогору карай чөл, кургак талаа, талаа, токой, шалбаалуу талаа, субальп, альп, тундра, гляциалдык-нивалдык ландшафт алкактарына ажырайт. Тоолуу күрөӊ чөл топурактуу тектирлерди, конус шилендилерин ж-а тоо капталдарынын төмөнкү бөлүктөрүн (2000–3000 ''м'') шыбак, баялыштуу чөл ээлейт. Борб. Азия тибиндеги талаа (бетеге-птилагростистүү) ж-а кургак талаа (дан өсүмдүк-шыбактуу, дан өсүмдүктүү) көп кездешет. Токой-шалбаалуу талаа тилкеси 2700–3200 ''м'' бийикте жайгашкан, бирок аймак б-ча анча көп таралган эмес. Токойдо ийне жалбырактуулардан – шренк карагайы, жазы жалбырактуулардан – кайыӊ (сейрек) өсөт. Аймактын кургакчылыгына байланыштуу, андагы карагайлуу токой ксерофиттик мүнөздө. Талаа, шалбаалуу талаа, субальп, альп ландшафттары малга жайыт катары пайдаланылат. Кенге ж-а суу ресурстарына бай. Б. Т.-Т. Көөлү – Ак-Шыйрак, Сары-Жаз физ.-геогр. округдарына бөлүнөт.<br />
<br/>Ад.: ''Чупахин В. М.'' Физическая география ТяньШаня. А.-А., 1964; Почвенное районирование Киргизии. Ф., 1961; Физико-географическое районирование СССР, М., 1968; Кыргызстан географиясы. Б., 2004.<br />
[[Category: 2-том]]<br />
</div>Kadyrm