http://encyclopedia.edu.kg/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%90%D0%9B%D0%90%D0%99_%D3%A8%D0%A0%D3%A8%D3%A8%D0%9D%D2%AE 2026-04-21T04:10:14Z Уикидеги бул барактын өзгөртүү тарыхы MediaWiki 1.40.0 http://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%9B%D0%90%D0%99_%D3%A8%D0%A0%D3%A8%D3%A8%D0%9D%D2%AE&diff=57887&oldid=prev 2024-09-12T03:11:55Z

<p><span dir="auto"><span class="autocomment">top: </span> категория кошуу</span></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">03:11, 12 Сентябрь (Аяк оона) 2024 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l2">2 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">2 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АЛАЙ ӨРӨӨНү23.png | thumb|none]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АЛАЙ ӨРӨӨНү23.png | thumb|none]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>өрөөнүнүн калыӊдыгы 700‒800 &#039;&#039;м&#039;&#039;ге жеткен байыркы &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; азыркы аллювий-пролювий &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; гляциалдык тектерге толгон. Өрөөндүн түштүк капталдары мезозой &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; кайнозой тектеринин калыӊ катмарынан, айрым жерлери бор &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; неогендин кызыл, кызгылт-күрөӊ түстөгү кум-шагылдуу конгломераттарынан, дарыя өрөөндөрү палеоген (кум, мергель, чополуу сланец) &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; неогендин (кызыл түстүү кумдук, конгломерат) тектеринен турат. Өрөөндүн түндүк капталдары палеозойдогу бүктөлүүгө дуушарланган деӊиз чөкмөлөрүнөн, силурдун кумдук, сланец; девондун акиташ теги, сланец, кумдук; карбондун конгломерат тектеринен түзүлгөн. Кен байлыктары: көмүр, күйүүчү сланец, таш туз, курулуш материалдары ж. б. Климаты Орто Азия аба массасынын циркуляциясы &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; тыгыз байланышта. Өрөөндү курчаган бийик тоолор аба массаларынын эркин өтүшүнө тоскоол болуп тургандыктан түндүк, түндүк-батыштан соккон муздак аба массасы жаз, жай айларында Чоӊ Алай кырка тоосунун түндүк капталдарына, түштүгүнөн сейрек соккон жылуу аба кышында Алай кырка тоосунун түштүк-батыш капталдарына арбын жаан-чачын алып келет. Өрөөндүн этек бөлүктөрү кургакчыл. Жалпысынан Алай өрөөнүнүн климаты континенттик. Январдын орточо температурасы өрөөндүн чыгышында ‒17,5°С, батышында ‒14,4°С, июлдуку чыгышында 9,2°С, батышында 15,3°С. Жаан-чачыны чыгышында 346 &#039;&#039;мм, &#039;&#039;батышында 271 &#039;&#039;мм&#039;&#039;. Өрөөн аркылуу чыгыштан батышка Кызыл-Суу дарыясы агып өтөт. Байыркы мореналардын арасындагы чуӊкурларда майда көлдөр көп (Орто-Чукур, Боока-Чукур, Корумду-Чукур). Өрөөн жер астындагы сууларга да бай. Агыш күрөӊ, коӊур каралжын, тоо шалбаа, чымдак, аллювий топурагы басымдуу. Физикалык географиялык шартына жараша (түштүк тарабынан тоолор  &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; курчалып, деӊиз деӊгээлинин бийик абалы, Памир &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; Теӊир-Тоонун чегинде жатышы) Алайдын өсүмдүктөрү да айланасындагы аймактардан өзгөчөлөнүп турат. Өрөөндүн таманынын чөл өсүмдүктөрү батыштан чыгышты карай талаа, шалбаалуу талаа &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; алмашат. Тоо капталдарына субальп &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; альп талаасы, шалбаалуу талаа &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; дүӊгөлүү шалбаалуу талаа мүнөздүү. Батыш четинде сейрек арча токою, суу жайылмаларында тал, бака терек, бадал өсүмдүктөрү өсөт. Кыртыш суулары жер бетине жакын жайгашкан аймактарды шалбаалуу саздар ээлейт. Алай өрөөнүнүн мал чарбасында мааниси чоӊ. Анда жайкысын Ош, Баткен облустарынын малдары багылат. Чабынды жерлери да кеӊейүүдө. Өрөөн аркылуу Ош ‒ Хорог автомобиль жолу өтөт. Дароот-Коргон кыштагында 18‒19-кылымдарга таандык чеп (сокмодубал) коргондор, Алтын-Дарадагы мазарларда араб (16-кылым) жазуулары сакталган.&lt;br&gt;&#039;&#039;К. Матикеев.&#039;&#039;&lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>өрөөнүнүн калыӊдыгы 700‒800 &#039;&#039;м&#039;&#039;ге жеткен байыркы &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; азыркы аллювий-пролювий &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; гляциалдык тектерге толгон. Өрөөндүн түштүк капталдары мезозой &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; кайнозой тектеринин калыӊ катмарынан, айрым жерлери бор &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; неогендин кызыл, кызгылт-күрөӊ түстөгү кум-шагылдуу конгломераттарынан, дарыя өрөөндөрү палеоген (кум, мергель, чополуу сланец) &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; неогендин (кызыл түстүү кумдук, конгломерат) тектеринен турат. Өрөөндүн түндүк капталдары палеозойдогу бүктөлүүгө дуушарланган деӊиз чөкмөлөрүнөн, силурдун кумдук, сланец; девондун акиташ теги, сланец, кумдук; карбондун конгломерат тектеринен түзүлгөн. Кен байлыктары: көмүр, күйүүчү сланец, таш туз, курулуш материалдары ж. б. Климаты Орто Азия аба массасынын циркуляциясы &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; тыгыз байланышта. Өрөөндү курчаган бийик тоолор аба массаларынын эркин өтүшүнө тоскоол болуп тургандыктан түндүк, түндүк-батыштан соккон муздак аба массасы жаз, жай айларында Чоӊ Алай кырка тоосунун түндүк капталдарына, түштүгүнөн сейрек соккон жылуу аба кышында Алай кырка тоосунун түштүк-батыш капталдарына арбын жаан-чачын алып келет. Өрөөндүн этек бөлүктөрү кургакчыл. Жалпысынан Алай өрөөнүнүн климаты континенттик. Январдын орточо температурасы өрөөндүн чыгышында ‒17,5°С, батышында ‒14,4°С, июлдуку чыгышында 9,2°С, батышында 15,3°С. Жаан-чачыны чыгышында 346 &#039;&#039;мм, &#039;&#039;батышында 271 &#039;&#039;мм&#039;&#039;. Өрөөн аркылуу чыгыштан батышка Кызыл-Суу дарыясы агып өтөт. Байыркы мореналардын арасындагы чуӊкурларда майда көлдөр көп (Орто-Чукур, Боока-Чукур, Корумду-Чукур). Өрөөн жер астындагы сууларга да бай. Агыш күрөӊ, коӊур каралжын, тоо шалбаа, чымдак, аллювий топурагы басымдуу. Физикалык географиялык шартына жараша (түштүк тарабынан тоолор  &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; курчалып, деӊиз деӊгээлинин бийик абалы, Памир &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; Теӊир-Тоонун чегинде жатышы) Алайдын өсүмдүктөрү да айланасындагы аймактардан өзгөчөлөнүп турат. Өрөөндүн таманынын чөл өсүмдүктөрү батыштан чыгышты карай талаа, шалбаалуу талаа &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; алмашат. Тоо капталдарына субальп &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; альп талаасы, шалбаалуу талаа &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; дүӊгөлүү шалбаалуу талаа мүнөздүү. Батыш четинде сейрек арча токою, суу жайылмаларында тал, бака терек, бадал өсүмдүктөрү өсөт. Кыртыш суулары жер бетине жакын жайгашкан аймактарды шалбаалуу саздар ээлейт. Алай өрөөнүнүн мал чарбасында мааниси чоӊ. Анда жайкысын Ош, Баткен облустарынын малдары багылат. Чабынды жерлери да кеӊейүүдө. Өрөөн аркылуу Ош ‒ Хорог автомобиль жолу өтөт. Дароот-Коргон кыштагында 18‒19-кылымдарга таандык чеп (сокмодубал) коргондор, Алтын-Дарадагы мазарларда араб (16-кылым) жазуулары сакталган.&lt;br&gt;&#039;&#039;К. Матикеев.&#039;&#039;&lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[Категория:1-Том]]</ins></div></td></tr> </table>

imported>Kadyrm http://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%9B%D0%90%D0%99_%D3%A8%D0%A0%D3%A8%D3%A8%D0%9D%D2%AE&diff=57886&oldid=prev 2023-09-13T04:11:09Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">04:11, 13 Сентябрь (Аяк оона) 2023 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АЛАЙ ӨРӨӨНҮ''' Кыргызстандын түштүгүндө. Кеӊдик багытында созулуп жатат. Түндүгүнөн ''Алай'', түштүгүнөн ''Чоӊ Алай кырка тоолору'' , чыгышынан Көк-Суу, батышынан Алай кырка тоосунун тармактары &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н</del>&lt;/span&gt; чектешет. Аянты 8,4 миӊ ''км''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Уз. </del>174 ''км, ''туурасы чыгыш бөлүгүндө 27 ''км, ''батышында 3‒7 ''км, ''ортонку бөлүгүндө 40 ''км. ''Деӊиз <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">деӊг. орт. бийикт. </del>3000 ''м, ''эӊ бийик жери чыгышында 3536 ''м ''(Тоо-Мурун ашуусу), эӊ жапыз жери батышында 2440 ''м. ''<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">А. ө-нүн </del>рельефинин азыркы турпаты неотектоникалык кыймылдардан &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж- а</del>&lt;/span&gt; тышкы күчтөрдөн (төртүнчүлүк мезгилдеги муз каптоо, эрозия, үбөлөнүү ж. б.) пайда болгон. Жалпысынан <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">А. ө. </del>батышты карай акырындап жантайган түздүк; ага тектирлүү жайылмалуу өрөөн, тоо этегиндеги шиленди түздүктөр, мореналык дөбө-дөӊсөөлөр («төө карындар»), чуӊкурчактар мүнөздүү. Өрөөндү караган Чоӊ Алай кырка тоосунун <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түн. </del>капталынын жазылыгы 25 ''км, ''жантаюусу 23‒25°; <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">орт. бийикт. </del>6000 ''м, ''эӊ бийик жери 7134 ''м ''(Ленин <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">атн. </del>чоку). Капталдарында тереӊ, тепши сымал мөӊгүлүү өрөөндөр көп. Ал эми өрөөндү түндүгүнөн чектеген Алай кырка тоосу Чоӊ Алайга караганда 1500‒2000 ''км''ге жапыз; өрөөндүн таманынан салыштырмалуу <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бийикт. </del>1200‒2000 ''м; ''өрөөндү караган <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түш. </del>капталы кыска</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АЛАЙ ӨРӨӨНҮ''' Кыргызстандын түштүгүндө. Кеӊдик багытында созулуп жатат. Түндүгүнөн ''Алай'', түштүгүнөн ''Чоӊ Алай кырка тоолору'', чыгышынан Көк-Суу, батышынан Алай кырка тоосунун тармактары &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен</ins>&lt;/span&gt; чектешет. Аянты 8,4 миӊ ''км''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Узундугу </ins>174 ''км, ''туурасы чыгыш бөлүгүндө 27 ''км, ''батышында 3‒7 ''км, ''ортонку бөлүгүндө 40 ''км. ''Деӊиз <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">деӊгээлинен орточо бийиктиги </ins>3000 ''м, ''эӊ бийик жери чыгышында 3536 ''м ''(Тоо-Мурун ашуусу), эӊ жапыз жери батышында 2440 ''м. ''<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Алай өрөөнүнүн </ins>рельефинин азыркы турпаты неотектоникалык кыймылдардан &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана</ins>&lt;/span&gt; тышкы күчтөрдөн (төртүнчүлүк мезгилдеги муз каптоо, эрозия, үбөлөнүү ж. б.) пайда болгон. Жалпысынан <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Алай өрөөнү </ins>батышты карай акырындап жантайган түздүк; ага тектирлүү жайылмалуу өрөөн, тоо этегиндеги шиленди түздүктөр, мореналык дөбө-дөӊсөөлөр («төө карындар»), чуӊкурчактар мүнөздүү. Өрөөндү караган Чоӊ Алай кырка тоосунун <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түндүк </ins>капталынын жазылыгы 25 ''км, ''жантаюусу 23‒25°; <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">орточо бийиктиги </ins>6000 ''м, ''эӊ бийик жери 7134 ''м ''(Ленин <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">атындагы </ins>чоку). Капталдарында тереӊ, тепши сымал мөӊгүлүү өрөөндөр көп. Ал эми өрөөндү түндүгүнөн чектеген Алай кырка тоосу Чоӊ Алайга караганда 1500‒2000 ''км''ге жапыз; өрөөндүн таманынан салыштырмалуу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бийиктиги </ins>1200‒2000 ''м; ''өрөөндү караган <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түштүк </ins>капталы кыска <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">(4‒15 ''км) ''&lt;span cat="ж.кыск" oldv="ж-а"&gt;жана&lt;/span&gt; тик. Алай </ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АЛАЙ ӨРӨӨНү23.png | thumb|none]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АЛАЙ ӨРӨӨНү23.png | thumb|none]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">(4‒15 ''км) ''&lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;ж-а&lt;/span&gt; тик. А. ө. </del>калыӊдыгы 700‒800 ''м''ге жеткен байыркы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а</del>&lt;/span&gt; азыркы аллювий-пролювий &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а</del>&lt;/span&gt; гляциалдык тектерге толгон. Өрөөндүн <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түш. </del>капталдары мезозой &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н</del>&lt;/span&gt; кайнозой тектеринин калыӊ катмарынан, айрым жерлери бор &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а</del>&lt;/span&gt; неогендин кызыл, кызгылт-күрөӊ түстөгү кум-шагылдуу конгломераттарынан, дарыя өрөөндөрү палеоген (кум, мергель, чополуу сланец) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н</del>&lt;/span&gt; неогендин (кызыл түстүү кумдук, конгломерат) тектеринен турат. Өрөөндүн <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түн. </del>капталдары палеозойдогу бүктөлүүгө дуушарланган деӊиз чөкмөлөрүнөн, силурдун кумдук, сланец; девондун акиташ теги, сланец, кумдук; карбондун конгломерат тектеринен түзүлгөн. Кен байлыктары: көмүр, күйүүчү сланец, таш туз, курулуш материалдары ж. б. Климаты <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">О. </del>Азия аба массасынын циркуляциясы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н</del>&lt;/span&gt; тыгыз байланышта. Өрөөндү курчаган бийик тоолор аба массаларынын эркин өтүшүнө тоскоол болуп тургандыктан <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түн.</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түн.</del>-батыштан соккон муздак аба массасы жаз, жай айларында Чоӊ Алай кырка тоосунун <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түн. </del>капталдарына, түштүгүнөн сейрек соккон жылуу аба кышында Алай кырка тоосунун <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түш.</del>-батыш капталдарына арбын жаан-чачын алып келет. Өрөөндүн этек бөлүктөрү кургакчыл. Жалпысынан <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">А. ө-нүн </del>климаты континенттик. Январдын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">орт. темп-расы </del>өрөөндүн чыгышында ‒17,5°С, батышында ‒14,4°С, июлдуку чыгышында 9,2°С, батышында 15,3°С. Жаан-чачыны чыгышында 346 ''мм, ''батышында 271 ''мм''. Өрөөн аркылуу чыгыштан батышка Кызыл-Суу <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">д. </del>агып өтөт. Байыркы мореналардын арасындагы чуӊкурларда майда көлдөр көп (Орто-Чукур, Боока-Чукур, Корумду-Чукур). Өрөөн жер астындагы сууларга да бай. Агыш күрөӊ, коӊур каралжын, тоо шалбаа, чымдак, аллювий топурагы басымдуу. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Физ. геогр. </del>шартына жараша (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түш. </del>тарабынан тоолор  &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н</del>&lt;/span&gt; курчалып, деӊиз <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">деӊг. </del>бийик абалы, Памир &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н</del>&lt;/span&gt; Теӊир-Тоонун чегинде жатышы) Алайдын өсүмдүктөрү да айланасындагы аймактардан өзгөчөлөнүп турат. Өрөөндүн таманынын чөл өсүмдүктөрү батыштан чыгышты карай талаа, шалбаалуу талаа &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; алмашат. Тоо капталдарына субальп &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; альп талаасы, шалбаалуу талаа &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; дүӊгөлүү шалбаалуу талаа мүнөздүү. Батыш четинде сейрек арча токою, суу жайылмаларында тал, бака терек, бадал өсүмдүктөрү өсөт. Кыртыш суулары жер бетине жакын жайгашкан аймактарды шалбаалуу саздар ээлейт. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">А. ө-нүн </del>мал чарбасында мааниси чоӊ. Анда жайкысын Ош, Баткен <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">обл-нун </del>малдары багылат. Чабынды жерлери да кеӊейүүдө. Өрөөн аркылуу <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Ош‒Хорог </del>автомобиль жолу өтөт. Дароот-Коргон <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кыш-нда </del>18‒19-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к-га </del>таандык чеп (сокмодубал) коргондор, Алтын-Дарадагы мазарларда араб (16-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к.</del>) жазуулары сакталган.&lt;br&gt;''К. Матикеев.''&lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">өрөөнүнүн </ins>калыӊдыгы 700‒800 ''м''ге жеткен байыркы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана</ins>&lt;/span&gt; азыркы аллювий-пролювий &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана</ins>&lt;/span&gt; гляциалдык тектерге толгон. Өрөөндүн <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түштүк </ins>капталдары мезозой &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен</ins>&lt;/span&gt; кайнозой тектеринин калыӊ катмарынан, айрым жерлери бор &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана</ins>&lt;/span&gt; неогендин кызыл, кызгылт-күрөӊ түстөгү кум-шагылдуу конгломераттарынан, дарыя өрөөндөрү палеоген (кум, мергель, чополуу сланец) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен</ins>&lt;/span&gt; неогендин (кызыл түстүү кумдук, конгломерат) тектеринен турат. Өрөөндүн <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түндүк </ins>капталдары палеозойдогу бүктөлүүгө дуушарланган деӊиз чөкмөлөрүнөн, силурдун кумдук, сланец; девондун акиташ теги, сланец, кумдук; карбондун конгломерат тектеринен түзүлгөн. Кен байлыктары: көмүр, күйүүчү сланец, таш туз, курулуш материалдары ж. б. Климаты <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Орто </ins>Азия аба массасынын циркуляциясы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен</ins>&lt;/span&gt; тыгыз байланышта. Өрөөндү курчаган бийик тоолор аба массаларынын эркин өтүшүнө тоскоол болуп тургандыктан <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түндүк</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түндүк</ins>-батыштан соккон муздак аба массасы жаз, жай айларында Чоӊ Алай кырка тоосунун <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түндүк </ins>капталдарына, түштүгүнөн сейрек соккон жылуу аба кышында Алай кырка тоосунун <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түштүк</ins>-батыш капталдарына арбын жаан-чачын алып келет. Өрөөндүн этек бөлүктөрү кургакчыл. Жалпысынан <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Алай өрөөнүнүн </ins>климаты континенттик. Январдын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">орточо температурасы </ins>өрөөндүн чыгышында ‒17,5°С, батышында ‒14,4°С, июлдуку чыгышында 9,2°С, батышында 15,3°С. Жаан-чачыны чыгышында 346 ''мм, ''батышында 271 ''мм''. Өрөөн аркылуу чыгыштан батышка Кызыл-Суу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">дарыясы </ins>агып өтөт. Байыркы мореналардын арасындагы чуӊкурларда майда көлдөр көп (Орто-Чукур, Боока-Чукур, Корумду-Чукур). Өрөөн жер астындагы сууларга да бай. Агыш күрөӊ, коӊур каралжын, тоо шалбаа, чымдак, аллювий топурагы басымдуу. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Физикалык географиялык </ins>шартына жараша (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түштүк </ins>тарабынан тоолор  &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен</ins>&lt;/span&gt; курчалып, деӊиз <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">деӊгээлинин </ins>бийик абалы, Памир &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен</ins>&lt;/span&gt; Теӊир-Тоонун чегинде жатышы) Алайдын өсүмдүктөрү да айланасындагы аймактардан өзгөчөлөнүп турат. Өрөөндүн таманынын чөл өсүмдүктөрү батыштан чыгышты карай талаа, шалбаалуу талаа &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; алмашат. Тоо капталдарына субальп &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; альп талаасы, шалбаалуу талаа &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; дүӊгөлүү шалбаалуу талаа мүнөздүү. Батыш четинде сейрек арча токою, суу жайылмаларында тал, бака терек, бадал өсүмдүктөрү өсөт. Кыртыш суулары жер бетине жакын жайгашкан аймактарды шалбаалуу саздар ээлейт. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Алай өрөөнүнүн </ins>мал чарбасында мааниси чоӊ. Анда жайкысын Ош, Баткен <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">облустарынын </ins>малдары багылат. Чабынды жерлери да кеӊейүүдө. Өрөөн аркылуу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Ош ‒ Хорог </ins>автомобиль жолу өтөт. Дароот-Коргон <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кыштагында </ins>18‒19-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кылымдарга </ins>таандык чеп (сокмодубал) коргондор, Алтын-Дарадагы мазарларда араб (16-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кылым</ins>) жазуулары сакталган.&lt;br&gt;''К. Матикеев.''&lt;br&gt;</div></td></tr> </table>

imported>Begay http://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%9B%D0%90%D0%99_%D3%A8%D0%A0%D3%A8%D3%A8%D0%9D%D2%AE&diff=57885&oldid=prev 2022-12-26T04:00:16Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">04:00, 26 Декабрь (Бештин айы) 2022 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АЛАЙ ӨРӨӨНҮ''' Кыргызстандын түштүгүндө. Кеӊдик багытында созулуп жатат. Түндүгүнөн ''Алай'', түштүгүнөн ''Чоӊ Алай кырка тоолору'' , чыгышынан Көк-Суу, батышынан Алай кырка тоосунун тармактары &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;м-н&lt;/span&gt; чектешет. Аянты 8,4 миӊ ''км''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Уз. 174 ''км, ''туурасы чыгыш бөлүгүндө 27 ''км, ''батышында 3‒7 ''км, ''ортонку бөлүгүндө 40 ''км. ''Деӊиз деӊг. орт. бийикт. 3000 ''м, ''эӊ бийик жери чыгышында 3536 ''м ''(Тоо-Мурун ашуусу), эӊ жапыз жери батышында 2440 ''м. ''А. ө-нүн рельефинин азыркы турпаты неотектоникалык кыймылдардан &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;ж- а&lt;/span&gt; тышкы күчтөрдөн (төртүнчүлүк мезгилдеги муз каптоо, эрозия, үбөлөнүү ж. б.) пайда болгон. Жалпысынан А. ө. батышты карай акырындап жантайган түздүк; ага тектирлүү жайылмалуу өрөөн, тоо этегиндеги шиленди түздүктөр, мореналык дөбө-дөӊсөөлөр («төө карындар»), чуӊкурчактар мүнөздүү. Өрөөндү караган Чоӊ Алай кырка тоосунун түн. капталынын жазылыгы 25 ''км, ''жантаюусу 23‒25°; орт. бийикт. 6000 ''м, ''эӊ бийик жери 7134 ''м ''(Ленин атн. чоку). Капталдарында тереӊ, тепши сымал мөӊгүлүү өрөөндөр көп. Ал эми өрөөндү түндүгүнөн чектеген Алай кырка тоосу Чоӊ Алайга караганда 1500‒2000 ''км''ге жапыз; өрөөндүн таманынан салыштырмалуу бийикт. 1200‒2000 ''м; ''өрөөндү караган түш. капталы кыска<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">.</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АЛАЙ ӨРӨӨНҮ''' Кыргызстандын түштүгүндө. Кеӊдик багытында созулуп жатат. Түндүгүнөн ''Алай'', түштүгүнөн ''Чоӊ Алай кырка тоолору'' , чыгышынан Көк-Суу, батышынан Алай кырка тоосунун тармактары &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;м-н&lt;/span&gt; чектешет. Аянты 8,4 миӊ ''км''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Уз. 174 ''км, ''туурасы чыгыш бөлүгүндө 27 ''км, ''батышында 3‒7 ''км, ''ортонку бөлүгүндө 40 ''км. ''Деӊиз деӊг. орт. бийикт. 3000 ''м, ''эӊ бийик жери чыгышында 3536 ''м ''(Тоо-Мурун ашуусу), эӊ жапыз жери батышында 2440 ''м. ''А. ө-нүн рельефинин азыркы турпаты неотектоникалык кыймылдардан &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;ж- а&lt;/span&gt; тышкы күчтөрдөн (төртүнчүлүк мезгилдеги муз каптоо, эрозия, үбөлөнүү ж. б.) пайда болгон. Жалпысынан А. ө. батышты карай акырындап жантайган түздүк; ага тектирлүү жайылмалуу өрөөн, тоо этегиндеги шиленди түздүктөр, мореналык дөбө-дөӊсөөлөр («төө карындар»), чуӊкурчактар мүнөздүү. Өрөөндү караган Чоӊ Алай кырка тоосунун түн. капталынын жазылыгы 25 ''км, ''жантаюусу 23‒25°; орт. бийикт. 6000 ''м, ''эӊ бийик жери 7134 ''м ''(Ленин атн. чоку). Капталдарында тереӊ, тепши сымал мөӊгүлүү өрөөндөр көп. Ал эми өрөөндү түндүгүнөн чектеген Алай кырка тоосу Чоӊ Алайга караганда 1500‒2000 ''км''ге жапыз; өрөөндүн таманынан салыштырмалуу бийикт. 1200‒2000 ''м; ''өрөөндү караган түш. капталы кыска</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АЛАЙ ӨРӨӨНү23.png | thumb|none]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АЛАЙ ӨРӨӨНү23.png | thumb|none]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>(4‒15 ''км) ''&lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;ж-а&lt;/span&gt; тик. А. ө. калыӊдыгы 700‒800 ''м''ге жеткен байыркы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;ж-а&lt;/span&gt; азыркы аллювий-пролювий &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;ж-а&lt;/span&gt; гляциалдык тектерге толгон. Өрөөндүн түш. капталдары мезозой &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;м-н&lt;/span&gt; кайнозой тектеринин калыӊ катмарынан, айрым жерлери бор &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;ж-а&lt;/span&gt; неогендин кызыл, кызгылт-күрөӊ түстөгү кум-шагылдуу конгломераттарынан, дарыя өрөөндөрү палеоген (кум, мергель, чополуу сланец) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;м-н&lt;/span&gt; неогендин (кызыл түстүү кумдук, конгломерат) тектеринен турат. Өрөөндүн түн. капталдары палеозойдогу бүктөлүүгө дуушарланган деӊиз чөкмөлөрүнөн, силурдун кумдук, сланец; девондун акиташ теги, сланец, кумдук; карбондун конгломерат тектеринен түзүлгөн. Кен байлыктары: көмүр, күйүүчү сланец, таш туз, курулуш материалдары ж. б. Климаты О. Азия аба массасынын циркуляциясы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;м-н&lt;/span&gt; тыгыз байланышта. Өрөөндү курчаган бийик тоолор аба массаларынын эркин өтүшүнө тоскоол болуп тургандыктан түн., түн.-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">батыш тан </del>соккон муздак аба массасы жаз, жай айларында Чоӊ Алай кырка тоосунун түн. капталдарына, түштүгүнөн сейрек соккон жылуу аба кышында Алай кырка тоосунун түш.-батыш капталдарына арбын жаан-чачын алып келет. Өрөөндүн этек бөлүктөрү кургакчыл. Жалпысынан А. ө-нүн климаты континенттик. Январдын орт. темп-расы өрөөндүн чыгышында ‒17,5°С, батышында ‒14,4°С, июлдуку чыгышында 9,2°С, батышында 15,3°С. Жаан-чачыны чыгышында 346 ''мм, ''батышында 271 ''мм''. Өрөөн аркылуу чыгыштан батышка Кызыл-Суу д. агып өтөт. Байыркы мореналардын арасындагы чуӊкурларда майда көлдөр көп (Орто-Чукур, Боока-Чукур, Корумду-Чукур). Өрөөн жер астындагы сууларга да бай. Агыш күрөӊ, коӊур каралжын, тоо шалбаа, чымдак, аллювий топурагы басымдуу. Физ. геогр. шартына жараша (түш. тарабынан тоолор  &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;м-н&lt;/span&gt; курчалып, деӊиз деӊг. бийик абалы, Памир &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;м-н&lt;/span&gt; Теӊир-Тоонун чегинде жатышы) Алайдын өсүмдүктөрү да айланасындагы аймактардан өзгөчөлөнүп турат. Өрөөндүн таманынын чөл өсүмдүктөрү батыштан чыгышты карай <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">та</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>(4‒15 ''км) ''&lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;ж-а&lt;/span&gt; тик. А. ө. калыӊдыгы 700‒800 ''м''ге жеткен байыркы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;ж-а&lt;/span&gt; азыркы аллювий-пролювий &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;ж-а&lt;/span&gt; гляциалдык тектерге толгон. Өрөөндүн түш. капталдары мезозой &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;м-н&lt;/span&gt; кайнозой тектеринин калыӊ катмарынан, айрым жерлери бор &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;ж-а&lt;/span&gt; неогендин кызыл, кызгылт-күрөӊ түстөгү кум-шагылдуу конгломераттарынан, дарыя өрөөндөрү палеоген (кум, мергель, чополуу сланец) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;м-н&lt;/span&gt; неогендин (кызыл түстүү кумдук, конгломерат) тектеринен турат. Өрөөндүн түн. капталдары палеозойдогу бүктөлүүгө дуушарланган деӊиз чөкмөлөрүнөн, силурдун кумдук, сланец; девондун акиташ теги, сланец, кумдук; карбондун конгломерат тектеринен түзүлгөн. Кен байлыктары: көмүр, күйүүчү сланец, таш туз, курулуш материалдары ж. б. Климаты О. Азия аба массасынын циркуляциясы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;м-н&lt;/span&gt; тыгыз байланышта. Өрөөндү курчаган бийик тоолор аба массаларынын эркин өтүшүнө тоскоол болуп тургандыктан түн., түн.-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">батыштан </ins>соккон муздак аба массасы жаз, жай айларында Чоӊ Алай кырка тоосунун түн. капталдарына, түштүгүнөн сейрек соккон жылуу аба кышында Алай кырка тоосунун түш.-батыш капталдарына арбын жаан-чачын алып келет. Өрөөндүн этек бөлүктөрү кургакчыл. Жалпысынан А. ө-нүн климаты континенттик. Январдын орт. темп-расы өрөөндүн чыгышында ‒17,5°С, батышында ‒14,4°С, июлдуку чыгышында 9,2°С, батышында 15,3°С. Жаан-чачыны чыгышында 346 ''мм, ''батышында 271 ''мм''. Өрөөн аркылуу чыгыштан батышка Кызыл-Суу д. агып өтөт. Байыркы мореналардын арасындагы чуӊкурларда майда көлдөр көп (Орто-Чукур, Боока-Чукур, Корумду-Чукур). Өрөөн жер астындагы сууларга да бай. Агыш күрөӊ, коӊур каралжын, тоо шалбаа, чымдак, аллювий топурагы басымдуу. Физ. геогр. шартына жараша (түш. тарабынан тоолор  &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;м-н&lt;/span&gt; курчалып, деӊиз деӊг. бийик абалы, Памир &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;м-н&lt;/span&gt; Теӊир-Тоонун чегинде жатышы) Алайдын өсүмдүктөрү да айланасындагы аймактардан өзгөчөлөнүп турат. Өрөөндүн таманынын чөл өсүмдүктөрү батыштан чыгышты карай <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">талаа</ins>, шалбаалуу талаа &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; алмашат. Тоо капталдарына субальп &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; альп талаасы, шалбаалуу талаа &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; дүӊгөлүү шалбаалуу талаа мүнөздүү. Батыш четинде сейрек арча токою, суу жайылмаларында тал, бака терек, бадал өсүмдүктөрү өсөт. Кыртыш суулары жер бетине жакын жайгашкан аймактарды шалбаалуу саздар ээлейт. А. ө-нүн мал чарбасында мааниси чоӊ. Анда жайкысын Ош, Баткен обл-нун малдары багылат. Чабынды жерлери да кеӊейүүдө. Өрөөн аркылуу Ош‒Хорог автомобиль жолу өтөт. Дароот-Коргон кыш-нда 18‒19-к-га таандык чеп (сокмодубал) коргондор, Алтын-Дарадагы мазарларда араб (16-к.) жазуулары сакталган.&lt;br&gt;''К. Матикеев.''&lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">лаа</del>, шалбаалуу талаа &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; алмашат. Тоо капталдарына субальп &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; альп талаасы, шалбаалуу талаа &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; дүӊгөлүү шалбаалуу талаа мүнөздүү. Батыш четинде сейрек арча токою, суу жайылмаларында тал, бака терек, бадал өсүмдүктөрү өсөт. Кыртыш суулары жер бетине жакын жайгашкан аймактарды шалбаалуу саздар ээлейт. А. ө-нүн мал чарбасында мааниси чоӊ. Анда жайкысын Ош, Баткен обл-нун малдары багылат. Чабынды жерлери да кеӊейүүдө. Өрөөн аркылуу Ош‒Хорог автомобиль жолу өтөт. Дароот-Коргон кыш-нда 18‒19-к-га таандык чеп (сокмодубал) коргондор, Алтын-Дарадагы мазарларда араб (16-к.) жазуулары сакталган.&lt;br&gt;</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>''К. Матикеев.''&lt;br&gt;</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> </table>

imported>Temirkan http://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%9B%D0%90%D0%99_%D3%A8%D0%A0%D3%A8%D3%A8%D0%9D%D2%AE&diff=57884&oldid=prev 2022-12-06T10:46:14Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">10:46, 6 Декабрь (Бештин айы) 2022 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АЛАЙ ӨРӨӨНҮ''' <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Кырг-ндын </del>түштүгүндө. Кеӊдик багытында созулуп жатат. Түндүгүнөн ''Алай'', түштүгүнөн ''Чоӊ Алай кырка тоолору'' , чыгышынан Көк-Суу, батышынан Алай кырка тоосунун тармактары &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен</del>&lt;/span&gt; чектешет. Аянты 8,4 миӊ ''км''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Уз. 174 ''км, ''туурасы чыгыш бөлүгүндө 27 ''км, ''батышында 3‒7 ''км, ''ортонку бөлүгүндө 40 ''км. ''Деӊиз деӊг. орт. бийикт. 3000 ''м, ''эӊ бийик жери чыгышында 3536 ''м ''(Тоо-Мурун ашуусу), эӊ жапыз жери батышында 2440 ''м. ''А. ө-нүн рельефинин азыркы турпаты неотектоникалык кыймылдардан &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана</del>&lt;/span&gt; тышкы күчтөрдөн (төртүнчүлүк мезгилдеги муз каптоо, эрозия, үбөлөнүү ж. б.) пайда болгон. Жалпысынан А. ө. батышты карай акырындап жантайган түздүк; ага тектирлүү жайылмалуу өрөөн, тоо этегиндеги шиленди түздүктөр, мореналык дөбө-дөӊсөөлөр («төө карындар»), чуӊкурчактар мүнөздүү. Өрөөндү караган Чоӊ Алай кырка тоосунун түн. капталынын жазылыгы 25 ''км, ''жантаюусу 23‒25°; орт. бийикт. 6000 ''м, ''эӊ бийик жери 7134 ''м ''(Ленин атн. чоку). Капталдарында тереӊ, тепши сымал мөӊгүлүү өрөөндөр көп. Ал эми өрөөндү түндүгүнөн чектеген Алай кырка тоосу Чоӊ Алайга караганда 1500‒2000 ''км''ге жапыз; өрөөндүн таманынан салыштырмалуу бийикт. 1200‒2000 ''м; ''өрөөндү караган түш. капталы кыска.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АЛАЙ ӨРӨӨНҮ''' <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Кыргызстандын </ins>түштүгүндө. Кеӊдик багытында созулуп жатат. Түндүгүнөн ''Алай'', түштүгүнөн ''Чоӊ Алай кырка тоолору'' , чыгышынан Көк-Суу, батышынан Алай кырка тоосунун тармактары &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н</ins>&lt;/span&gt; чектешет. Аянты 8,4 миӊ ''км''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Уз. 174 ''км, ''туурасы чыгыш бөлүгүндө 27 ''км, ''батышында 3‒7 ''км, ''ортонку бөлүгүндө 40 ''км. ''Деӊиз деӊг. орт. бийикт. 3000 ''м, ''эӊ бийик жери чыгышында 3536 ''м ''(Тоо-Мурун ашуусу), эӊ жапыз жери батышында 2440 ''м. ''А. ө-нүн рельефинин азыркы турпаты неотектоникалык кыймылдардан &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж- а</ins>&lt;/span&gt; тышкы күчтөрдөн (төртүнчүлүк мезгилдеги муз каптоо, эрозия, үбөлөнүү ж. б.) пайда болгон. Жалпысынан А. ө. батышты карай акырындап жантайган түздүк; ага тектирлүү жайылмалуу өрөөн, тоо этегиндеги шиленди түздүктөр, мореналык дөбө-дөӊсөөлөр («төө карындар»), чуӊкурчактар мүнөздүү. Өрөөндү караган Чоӊ Алай кырка тоосунун түн. капталынын жазылыгы 25 ''км, ''жантаюусу 23‒25°; орт. бийикт. 6000 ''м, ''эӊ бийик жери 7134 ''м ''(Ленин атн. чоку). Капталдарында тереӊ, тепши сымал мөӊгүлүү өрөөндөр көп. Ал эми өрөөндү түндүгүнөн чектеген Алай кырка тоосу Чоӊ Алайга караганда 1500‒2000 ''км''ге жапыз; өрөөндүн таманынан салыштырмалуу бийикт. 1200‒2000 ''м; ''өрөөндү караган түш. капталы кыска.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АЛАЙ ӨРӨӨНү23.png | thumb|none]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АЛАЙ ӨРӨӨНү23.png | thumb|none]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>(4‒15 ''км) ''&lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана</del>&lt;/span&gt; тик. А. ө. калыӊдыгы 700‒800''м''ге жеткен байыркы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана</del>&lt;/span&gt; азыркы аллювий-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">про лювий </del>&lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана</del>&lt;/span&gt; гляциалдык тектерге толгон. Өрөөндүн түш. капталдары мезозой &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен</del>&lt;/span&gt; кайнозой тектеринин калыӊ катмарынан, айрым жерлери бор &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана</del>&lt;/span&gt; неогендин кызыл, кызгылт-күрөӊ түстөгү кум-шагылдуу конгломераттарынан, дарыя өрөөндөрү палеоген (кум, мергель, чополуу сланец) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен</del>&lt;/span&gt; неогендин (кызыл түстүү кумдук, конгломерат) тектеринен турат. Өрөөндүн түн. капталдары палеозойдогу бүктөлүүгө дуушарланган деӊиз чөкмөлөрүнөн, силурдун кумдук, сланец; девондун акиташ теги, сланец, кумдук; карбондун конгломерат тектеринен түзүлгөн. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Кенбайлыктары</del>: көмүр, күйүүчү сланец, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">таштуз</del>, курулуш материалдары ж. б. Климаты О. Азия аба массасынын циркуляциясы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен</del>&lt;/span&gt; тыгыз байланышта. Өрөөндү курчаган бийик тоолор аба массаларынын эркин өтүшүнө тоскоол болуп тургандыктан түн., түн.-батыш тан соккон муздак аба массасы жаз, жай айларында Чоӊ Алай кырка тоосунун түн. капталдарына, түштүгүнөн сейрек соккон жылуу аба кышында Алай кырка тоосунун түш.-батыш капталдарына арбын жаан-чачын алып келет. Өрөөндүн этек бөлүктөрү кургакчыл. Жалпысынан А. ө-нүн климаты континенттик. Январдын орт. темп-расы өрөөндүн чыгышында ‒17,5°С, батышында ‒14,4°С, июлдуку чыгышында 9,2°С, батышында 15,3°С. Жаан-чачыны чыгышында 346 ''мм, ''батышында 271 ''мм''. Өрөөн аркылуу чыгыштан батышка Кызыл-Суу д. агып өтөт. Байыркы мореналардын арасындагы чуӊкурларда майда көлдөр көп (Орто-Чукур, Боока-Чукур, Корумду-Чукур). Өрөөн жер астындагы сууларга да бай. Агыш күрөӊ, коӊур каралжын, тоо шалбаа, чымдак, аллювий топурагы басымдуу. Физ. геогр. шартына жараша (түш. тарабынан тоолор &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен</del>&lt;/span&gt; курчалып, деӊиз деӊг. бийик абалы, Памир &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен</del>&lt;/span&gt; Теӊир-Тоонун чегинде жатышы) Алайдын өсүмдүктөрү да айланасындагы аймактардан өзгөчөлөнүп турат. Өрөөндүн таманынын чөл өсүмдүктөрү батыштан чыгышты карай та</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>(4‒15 ''км) ''&lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а</ins>&lt;/span&gt; тик. А. ө. калыӊдыгы 700‒800 ''м''ге жеткен байыркы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а</ins>&lt;/span&gt; азыркы аллювий-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">пролювий </ins>&lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а</ins>&lt;/span&gt; гляциалдык тектерге толгон. Өрөөндүн түш. капталдары мезозой &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н</ins>&lt;/span&gt; кайнозой тектеринин калыӊ катмарынан, айрым жерлери бор &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а</ins>&lt;/span&gt; неогендин кызыл, кызгылт-күрөӊ түстөгү кум-шагылдуу конгломераттарынан, дарыя өрөөндөрү палеоген (кум, мергель, чополуу сланец) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н</ins>&lt;/span&gt; неогендин (кызыл түстүү кумдук, конгломерат) тектеринен турат. Өрөөндүн түн. капталдары палеозойдогу бүктөлүүгө дуушарланган деӊиз чөкмөлөрүнөн, силурдун кумдук, сланец; девондун акиташ теги, сланец, кумдук; карбондун конгломерат тектеринен түзүлгөн. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Кен байлыктары</ins>: көмүр, күйүүчү сланец, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">таш туз</ins>, курулуш материалдары ж. б. Климаты О. Азия аба массасынын циркуляциясы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н</ins>&lt;/span&gt; тыгыз байланышта. Өрөөндү курчаган бийик тоолор аба массаларынын эркин өтүшүнө тоскоол болуп тургандыктан түн., түн.-батыш тан соккон муздак аба массасы жаз, жай айларында Чоӊ Алай кырка тоосунун түн. капталдарына, түштүгүнөн сейрек соккон жылуу аба кышында Алай кырка тоосунун түш.-батыш капталдарына арбын жаан-чачын алып келет. Өрөөндүн этек бөлүктөрү кургакчыл. Жалпысынан А. ө-нүн климаты континенттик. Январдын орт. темп-расы өрөөндүн чыгышында ‒17,5°С, батышында ‒14,4°С, июлдуку чыгышында 9,2°С, батышында 15,3°С. Жаан-чачыны чыгышында 346 ''мм, ''батышында 271 ''мм''. Өрөөн аркылуу чыгыштан батышка Кызыл-Суу д. агып өтөт. Байыркы мореналардын арасындагы чуӊкурларда майда көлдөр көп (Орто-Чукур, Боока-Чукур, Корумду-Чукур). Өрөөн жер астындагы сууларга да бай. Агыш күрөӊ, коӊур каралжын, тоо шалбаа, чымдак, аллювий топурагы басымдуу. Физ. геогр. шартына жараша (түш. тарабынан тоолор <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>&lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н</ins>&lt;/span&gt; курчалып, деӊиз деӊг. бийик абалы, Памир &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н</ins>&lt;/span&gt; Теӊир-Тоонун чегинде жатышы) Алайдын өсүмдүктөрү да айланасындагы аймактардан өзгөчөлөнүп турат. Өрөөндүн таманынын чөл өсүмдүктөрү батыштан чыгышты карай та</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>лаа, шалбаалуу талаа &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; алмашат. Тоо капталдарына субальп &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; альп талаасы, шалбаалуу талаа &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; дүӊгөлүү шалбаалуу талаа мүнөздүү. Батыш четинде сейрек арча токою, суу жайылмаларында тал, бака терек, бадал өсүмдүктөрү өсөт. Кыртыш суулары жер бетине жакын жайгашкан аймактарды шалбаалуу саздар ээлейт. А. ө-нүн мал чарбасында мааниси чоӊ. Анда жайкысын Ош, Баткен обл-нун малдары багылат. Чабынды жерлери да кеӊейүүдө. Өрөөн аркылуу Ош‒Хорог автомобиль жолу өтөт. Дароот-Коргон кыш-нда 18‒19-к-га таандык чеп (сокмодубал) коргондор, Алтын-Дарадагы мазарларда араб (16-к.) жазуулары сакталган.&lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>лаа, шалбаалуу талаа &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; алмашат. Тоо капталдарына субальп &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; альп талаасы, шалбаалуу талаа &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; дүӊгөлүү шалбаалуу талаа мүнөздүү. Батыш четинде сейрек арча токою, суу жайылмаларында тал, бака терек, бадал өсүмдүктөрү өсөт. Кыртыш суулары жер бетине жакын жайгашкан аймактарды шалбаалуу саздар ээлейт. А. ө-нүн мал чарбасында мааниси чоӊ. Анда жайкысын Ош, Баткен обл-нун малдары багылат. Чабынды жерлери да кеӊейүүдө. Өрөөн аркылуу Ош‒Хорог автомобиль жолу өтөт. Дароот-Коргон кыш-нда 18‒19-к-га таандык чеп (сокмодубал) коргондор, Алтын-Дарадагы мазарларда араб (16-к.) жазуулары сакталган.&lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;К. Матикеев.&#039;&#039;&lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;К. Матикеев.&#039;&#039;&lt;br&gt;</div></td></tr> </table>

imported>Roza http://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%9B%D0%90%D0%99_%D3%A8%D0%A0%D3%A8%D3%A8%D0%9D%D2%AE&diff=57883&oldid=prev 2022-12-05T09:55:35Z

<p><span dir="auto"><span class="autocomment">top: </span>clean up, replaced: м-н → &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; (7), ж-а → &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; (7)</span></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">09:55, 5 Декабрь (Бештин айы) 2022 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>'''АЛАЙ ӨРӨӨНҮ''' Кырг-ндын түштүгүндө. Кеӊдик багытында созулуп жатат. Түндүгүнөн ''Алай'', түштүгүнөн ''Чоӊ Алай кырка тоолору'' , чыгышынан Көк-Суу, батышынан Алай кырка тоосунун тармактары м-н чектешет. Аянты 8,4 миӊ ''км''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Уз. 174 ''км, ''туурасы чыгыш бөлүгүндө 27 ''км, ''батышында 3‒7 ''км, ''ортонку бөлүгүндө 40 ''км. ''Деӊиз деӊг. орт. бийикт. 3000 ''м, ''эӊ бийик жери чыгышында 3536 ''м ''(Тоо-Мурун ашуусу), эӊ жапыз жери батышында 2440 ''м. ''А. ө-нүн рельефинин азыркы турпаты неотектоникалык кыймылдардан ж-а тышкы күчтөрдөн (төртүнчүлүк мезгилдеги муз каптоо, эрозия, үбөлөнүү ж. б.) пайда болгон. Жалпысынан А. ө. батышты карай акырындап жантайган түздүк; ага тектирлүү жайылмалуу өрөөн, тоо этегиндеги шиленди түздүктөр, мореналык дөбө-дөӊсөөлөр («төө карындар»), чуӊкурчактар мүнөздүү. Өрөөндү караган Чоӊ Алай кырка тоосунун түн. капталынын жазылыгы 25 ''км, ''жантаюусу 23‒25°; орт. бийикт. 6000 ''м, ''эӊ бийик жери 7134 ''м ''(Ленин атн. чоку). Капталдарында тереӊ, тепши сымал мөӊгүлүү өрөөндөр көп. Ал эми өрөөндү түндүгүнөн чектеген Алай кырка тоосу Чоӊ Алайга караганда 1500‒2000 ''км''ге жапыз; өрөөндүн таманынан салыштырмалуу бийикт. 1200‒2000 ''м; ''өрөөндү караган түш. капталы кыска.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АЛАЙ ӨРӨӨНҮ''' Кырг-ндын түштүгүндө. Кеӊдик багытында созулуп жатат. Түндүгүнөн ''Алай'', түштүгүнөн ''Чоӊ Алай кырка тоолору'' , чыгышынан Көк-Суу, батышынан Алай кырка тоосунун тармактары <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;менен&lt;/span&gt; </ins>чектешет. Аянты 8,4 миӊ ''км''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Уз. 174 ''км, ''туурасы чыгыш бөлүгүндө 27 ''км, ''батышында 3‒7 ''км, ''ортонку бөлүгүндө 40 ''км. ''Деӊиз деӊг. орт. бийикт. 3000 ''м, ''эӊ бийик жери чыгышында 3536 ''м ''(Тоо-Мурун ашуусу), эӊ жапыз жери батышында 2440 ''м. ''А. ө-нүн рельефинин азыркы турпаты неотектоникалык кыймылдардан <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;жана&lt;/span&gt; </ins>тышкы күчтөрдөн (төртүнчүлүк мезгилдеги муз каптоо, эрозия, үбөлөнүү ж. б.) пайда болгон. Жалпысынан А. ө. батышты карай акырындап жантайган түздүк; ага тектирлүү жайылмалуу өрөөн, тоо этегиндеги шиленди түздүктөр, мореналык дөбө-дөӊсөөлөр («төө карындар»), чуӊкурчактар мүнөздүү. Өрөөндү караган Чоӊ Алай кырка тоосунун түн. капталынын жазылыгы 25 ''км, ''жантаюусу 23‒25°; орт. бийикт. 6000 ''м, ''эӊ бийик жери 7134 ''м ''(Ленин атн. чоку). Капталдарында тереӊ, тепши сымал мөӊгүлүү өрөөндөр көп. Ал эми өрөөндү түндүгүнөн чектеген Алай кырка тоосу Чоӊ Алайга караганда 1500‒2000 ''км''ге жапыз; өрөөндүн таманынан салыштырмалуу бийикт. 1200‒2000 ''м; ''өрөөндү караган түш. капталы кыска.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АЛАЙ ӨРӨӨНү23.png | thumb | none]]</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АЛАЙ ӨРӨӨНү23.png | thumb|none]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>(4‒15 ''км) ''ж-а тик. А. ө. калыӊдыгы 700‒800''м''ге жеткен байыркы ж-а азыркы аллювий-про лювий ж-а гляциалдык тектерге толгон. Өрөөндүн түш. капталдары мезозой м-н кайнозой тектеринин калыӊ катмарынан, айрым жерлери бор ж-а неогендин кызыл, кызгылт-күрөӊ түстөгү кум-шагылдуу конгломераттарынан, дарыя өрөөндөрү палеоген (кум, мергель, чополуу сланец) м-н неогендин (кызыл түстүү кумдук, конгломерат) тектеринен турат. Өрөөндүн түн. капталдары палеозойдогу бүктөлүүгө дуушарланган деӊиз чөкмөлөрүнөн, силурдун кумдук, сланец; девондун акиташ теги, сланец, кумдук; карбондун конгломерат тектеринен түзүлгөн. Кенбайлыктары: көмүр, күйүүчү сланец, таштуз, курулуш материалдары ж. б. Климаты О. Азия аба массасынын циркуляциясы м-н тыгыз байланышта. Өрөөндү курчаган бийик тоолор аба массаларынын эркин өтүшүнө тоскоол болуп тургандыктан түн., түн.-батыш тан соккон муздак аба массасы жаз, жай айларында Чоӊ Алай кырка тоосунун түн. капталдарына, түштүгүнөн сейрек соккон жылуу аба кышында Алай кырка тоосунун түш.-батыш капталдарына арбын жаан-чачын алып келет. Өрөөндүн этек бөлүктөрү кургакчыл. Жалпысынан А. ө-нүн климаты континенттик. Январдын орт. темп-расы өрөөндүн чыгышында ‒17,5°С, батышында ‒14,4°С, июлдуку чыгышында 9,2°С, батышында 15,3°С. Жаан-чачыны чыгышында 346 ''мм, ''батышында 271 ''мм''. Өрөөн аркылуу чыгыштан батышка Кызыл-Суу д. агып өтөт. Байыркы мореналардын арасындагы чуӊкурларда майда көлдөр көп (Орто-Чукур, Боока-Чукур, Корумду-Чукур). Өрөөн жер астындагы сууларга да бай. Агыш күрөӊ, коӊур каралжын, тоо шалбаа, чымдак, аллювий топурагы басымдуу. Физ. геогр. шартына жараша (түш. тарабынан тоолор м-н курчалып, деӊиз деӊг. бийик абалы, Памир м-н Теӊир-Тоонун чегинде жатышы) Алайдын өсүмдүктөрү да айланасындагы аймактардан өзгөчөлөнүп турат. Өрөөндүн таманынын чөл өсүмдүктөрү батыштан чыгышты карай та</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>(4‒15 ''км) '<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&lt;span cat='ж.кыск' oldv=</ins>'ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;жана&lt;/span&gt; </ins>тик. А. ө. калыӊдыгы 700‒800''м''ге жеткен байыркы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;жана&lt;/span&gt; </ins>азыркы аллювий-про лювий <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;жана&lt;/span&gt; </ins>гляциалдык тектерге толгон. Өрөөндүн түш. капталдары мезозой <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;менен&lt;/span&gt; </ins>кайнозой тектеринин калыӊ катмарынан, айрым жерлери бор <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;жана&lt;/span&gt; </ins>неогендин кызыл, кызгылт-күрөӊ түстөгү кум-шагылдуу конгломераттарынан, дарыя өрөөндөрү палеоген (кум, мергель, чополуу сланец) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;менен&lt;/span&gt; </ins>неогендин (кызыл түстүү кумдук, конгломерат) тектеринен турат. Өрөөндүн түн. капталдары палеозойдогу бүктөлүүгө дуушарланган деӊиз чөкмөлөрүнөн, силурдун кумдук, сланец; девондун акиташ теги, сланец, кумдук; карбондун конгломерат тектеринен түзүлгөн. Кенбайлыктары: көмүр, күйүүчү сланец, таштуз, курулуш материалдары ж. б. Климаты О. Азия аба массасынын циркуляциясы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;менен&lt;/span&gt; </ins>тыгыз байланышта. Өрөөндү курчаган бийик тоолор аба массаларынын эркин өтүшүнө тоскоол болуп тургандыктан түн., түн.-батыш тан соккон муздак аба массасы жаз, жай айларында Чоӊ Алай кырка тоосунун түн. капталдарына, түштүгүнөн сейрек соккон жылуу аба кышында Алай кырка тоосунун түш.-батыш капталдарына арбын жаан-чачын алып келет. Өрөөндүн этек бөлүктөрү кургакчыл. Жалпысынан А. ө-нүн климаты континенттик. Январдын орт. темп-расы өрөөндүн чыгышында ‒17,5°С, батышында ‒14,4°С, июлдуку чыгышында 9,2°С, батышында 15,3°С. Жаан-чачыны чыгышында 346 ''мм, ''батышында 271 ''мм''. Өрөөн аркылуу чыгыштан батышка Кызыл-Суу д. агып өтөт. Байыркы мореналардын арасындагы чуӊкурларда майда көлдөр көп (Орто-Чукур, Боока-Чукур, Корумду-Чукур). Өрөөн жер астындагы сууларга да бай. Агыш күрөӊ, коӊур каралжын, тоо шалбаа, чымдак, аллювий топурагы басымдуу. Физ. геогр. шартына жараша (түш. тарабынан тоолор <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;менен&lt;/span&gt; </ins>курчалып, деӊиз деӊг. бийик абалы, Памир <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;менен&lt;/span&gt; </ins>Теӊир-Тоонун чегинде жатышы) Алайдын өсүмдүктөрү да айланасындагы аймактардан өзгөчөлөнүп турат. Өрөөндүн таманынын чөл өсүмдүктөрү батыштан чыгышты карай та</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>лаа, шалбаалуу талаа м-н алмашат. Тоо капталдарына субальп ж-а альп талаасы, шалбаалуу талаа ж-а дүӊгөлүү шалбаалуу талаа мүнөздүү. Батыш четинде сейрек арча токою, суу жайылмаларында тал, бака терек, бадал өсүмдүктөрү өсөт. Кыртыш суулары жер бетине жакын жайгашкан аймактарды шалбаалуу саздар ээлейт. А. ө-нүн мал чарбасында мааниси чоӊ. Анда жайкысын Ош, Баткен обл-нун малдары багылат. Чабынды жерлери да кеӊейүүдө. Өрөөн аркылуу Ош‒Хорог автомобиль жолу өтөт. Дароот-Коргон кыш-нда 18‒19-к-га таандык чеп (сокмодубал) коргондор, Алтын-Дарадагы мазарларда араб (16-к.) жазуулары сакталган.&lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>лаа, шалбаалуу талаа <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;менен&lt;/span&gt; </ins>алмашат. Тоо капталдарына субальп <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;жана&lt;/span&gt; </ins>альп талаасы, шалбаалуу талаа <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;жана&lt;/span&gt; </ins>дүӊгөлүү шалбаалуу талаа мүнөздүү. Батыш четинде сейрек арча токою, суу жайылмаларында тал, бака терек, бадал өсүмдүктөрү өсөт. Кыртыш суулары жер бетине жакын жайгашкан аймактарды шалбаалуу саздар ээлейт. А. ө-нүн мал чарбасында мааниси чоӊ. Анда жайкысын Ош, Баткен обл-нун малдары багылат. Чабынды жерлери да кеӊейүүдө. Өрөөн аркылуу Ош‒Хорог автомобиль жолу өтөт. Дароот-Коргон кыш-нда 18‒19-к-га таандык чеп (сокмодубал) коргондор, Алтын-Дарадагы мазарларда араб (16-к.) жазуулары сакталган.&lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;К. Матикеев.&#039;&#039;&lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;К. Матикеев.&#039;&#039;&lt;br&gt;</div></td></tr> </table>

imported>Kadyrm http://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%9B%D0%90%D0%99_%D3%A8%D0%A0%D3%A8%D3%A8%D0%9D%D2%AE&diff=57882&oldid=prev 2022-10-07T09:18:53Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">09:18, 7 Октябрь (Тогуздун айы) 2022 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>  Кырг-ндын түштүгүндө. Кеӊдик багытында созулуп жатат. Түндүгүнөн ''Алай'', түштүгүнөн ''Чоӊ Алай кырка тоолору'' , чыгышынан Көк-Суу, батышынан Алай кырка <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тоосуну н </del>тармактары м-н чектешет. Аянты 8,4 миӊ ''км''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Уз. 174 ''км, ''туурасы чыгыш бөлүгүндө 27 ''км, ''батышында 3‒7 ''км, ''ортонку бөлүгүндө 40 ''км. ''Деӊиз деӊг. орт. бийикт. 3000 ''м, ''эӊ бийик жери чыгышында 3536 ''м ''(Тоо-Мурун ашуусу), эӊ жапыз жери батышында 2440 ''м. ''А. ө-нүн рельефинин азыркы турпаты неотектоникалык кыймылдардан ж-а тышкы күчтөрдөн (төртүнчүлүк мезгилдеги муз каптоо, эрозия, үбөлөнүү ж. б.) пайда болгон. Жалпысынан А. ө. батышты карай акырындап жантайган түздүк; ага тектирлүү жайылмалуу өрөөн, тоо этегиндеги шиленди түздүктөр, мореналык дөбө-дөӊсөөлөр (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">«төөкарындар»</del>), чуӊкурчактар мүнөздүү. Өрөөндү караган Чоӊ Алай кырка тоосунун түн. капталынын жазылыгы 25 ''км, ''жантаюусу 23‒25°; орт. бийикт. 6000 ''м, ''эӊ бийик жери 7134 ''м ''(Ленин атн. чоку). Капталдарында тереӊ, тепши сымал мөӊгүлүү өрөөндөр көп. Ал эми өрөөндү түндүгүнөн чектеген Алай кырка тоосу Чоӊ Алайга караганда 1500‒2000 ''км''ге жапыз; өрөөндүн таманынан салыштырмалуу бийикт. 1200‒2000''м; ''өрөөндү караган түш. капталы кыска</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>  <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''АЛАЙ ӨРӨӨНҮ''' </ins>Кырг-ндын түштүгүндө. Кеӊдик багытында созулуп жатат. Түндүгүнөн ''Алай'', түштүгүнөн ''Чоӊ Алай кырка тоолору'' , чыгышынан Көк-Суу, батышынан Алай кырка <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тоосунун </ins>тармактары м-н чектешет. Аянты 8,4 миӊ ''км''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Уз. 174 ''км, ''туурасы чыгыш бөлүгүндө 27 ''км, ''батышында 3‒7 ''км, ''ортонку бөлүгүндө 40 ''км. ''Деӊиз деӊг. орт. бийикт. 3000 ''м, ''эӊ бийик жери чыгышында 3536 ''м ''(Тоо-Мурун ашуусу), эӊ жапыз жери батышында 2440 ''м. ''А. ө-нүн рельефинин азыркы турпаты неотектоникалык кыймылдардан ж-а тышкы күчтөрдөн (төртүнчүлүк мезгилдеги муз каптоо, эрозия, үбөлөнүү ж. б.) пайда болгон. Жалпысынан А. ө. батышты карай акырындап жантайган түздүк; ага тектирлүү жайылмалуу өрөөн, тоо этегиндеги шиленди түздүктөр, мореналык дөбө-дөӊсөөлөр (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">«төө карындар»</ins>), чуӊкурчактар мүнөздүү. Өрөөндү караган Чоӊ Алай кырка тоосунун түн. капталынын жазылыгы 25 ''км, ''жантаюусу 23‒25°; орт. бийикт. 6000 ''м, ''эӊ бийик жери 7134 ''м ''(Ленин атн. чоку). Капталдарында тереӊ, тепши сымал мөӊгүлүү өрөөндөр көп. Ал эми өрөөндү түндүгүнөн чектеген Алай кырка тоосу Чоӊ Алайга караганда 1500‒2000 ''км''ге жапыз; өрөөндүн таманынан салыштырмалуу бийикт. 1200‒2000 ''м; ''өрөөндү караган түш. капталы кыска<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">.</ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АЛАЙ ӨРӨӨНү23.png | thumb | none]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АЛАЙ ӨРӨӨНү23.png | thumb | none]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>(4‒15 &#039;&#039;км) &#039;&#039;ж-а тик. А. ө. калыӊдыгы 700‒800&#039;&#039;м&#039;&#039;ге жеткен байыркы ж-а азыркы аллювий-про лювий ж-а гляциалдык тектерге толгон. Өрөөндүн түш. капталдары мезозой м-н кайнозой тектеринин калыӊ катмарынан, айрым жерлери бор ж-а неогендин кызыл, кызгылт-күрөӊ түстөгү кум-шагылдуу конгломераттарынан, дарыя өрөөндөрү палеоген (кум, мергель, чополуу сланец) м-н неогендин (кызыл түстүү кумдук, конгломерат) тектеринен турат. Өрөөндүн түн. капталдары палеозойдогу бүктөлүүгө дуушарланган деӊиз чөкмөлөрүнөн, силурдун кумдук, сланец; девондун акиташ теги, сланец, кумдук; карбондун конгломерат тектеринен түзүлгөн. Кенбайлыктары: көмүр, күйүүчү сланец, таштуз, курулуш материалдары ж. б. Климаты О. Азия аба массасынын циркуляциясы м-н тыгыз байланышта. Өрөөндү курчаган бийик тоолор аба массаларынын эркин өтүшүнө тоскоол болуп тургандыктан түн., түн.-батыш тан соккон муздак аба массасы жаз, жай айларында Чоӊ Алай кырка тоосунун түн. капталдарына, түштүгүнөн сейрек соккон жылуу аба кышында Алай кырка тоосунун түш.-батыш капталдарына арбын жаан-чачын алып келет. Өрөөндүн этек бөлүктөрү кургакчыл. Жалпысынан А. ө-нүн климаты континенттик. Январдын орт. темп-расы өрөөндүн чыгышында ‒17,5°С, батышында ‒14,4°С, июлдуку чыгышында 9,2°С, батышында 15,3°С. Жаан-чачыны чыгышында 346 &#039;&#039;мм, &#039;&#039;батышында 271 &#039;&#039;мм&#039;&#039;. Өрөөн аркылуу чыгыштан батышка Кызыл-Суу д. агып өтөт. Байыркы мореналардын арасындагы чуӊкурларда майда көлдөр көп (Орто-Чукур, Боока-Чукур, Корумду-Чукур). Өрөөн жер астындагы сууларга да бай. Агыш күрөӊ, коӊур каралжын, тоо шалбаа, чымдак, аллювий топурагы басымдуу. Физ. геогр. шартына жараша (түш. тарабынан тоолор м-н курчалып, деӊиз деӊг. бийик абалы, Памир м-н Теӊир-Тоонун чегинде жатышы) Алайдын өсүмдүктөрү да айланасындагы аймактардан өзгөчөлөнүп турат. Өрөөндүн таманынын чөл өсүмдүктөрү батыштан чыгышты карай та</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>(4‒15 &#039;&#039;км) &#039;&#039;ж-а тик. А. ө. калыӊдыгы 700‒800&#039;&#039;м&#039;&#039;ге жеткен байыркы ж-а азыркы аллювий-про лювий ж-а гляциалдык тектерге толгон. Өрөөндүн түш. капталдары мезозой м-н кайнозой тектеринин калыӊ катмарынан, айрым жерлери бор ж-а неогендин кызыл, кызгылт-күрөӊ түстөгү кум-шагылдуу конгломераттарынан, дарыя өрөөндөрү палеоген (кум, мергель, чополуу сланец) м-н неогендин (кызыл түстүү кумдук, конгломерат) тектеринен турат. Өрөөндүн түн. капталдары палеозойдогу бүктөлүүгө дуушарланган деӊиз чөкмөлөрүнөн, силурдун кумдук, сланец; девондун акиташ теги, сланец, кумдук; карбондун конгломерат тектеринен түзүлгөн. Кенбайлыктары: көмүр, күйүүчү сланец, таштуз, курулуш материалдары ж. б. Климаты О. Азия аба массасынын циркуляциясы м-н тыгыз байланышта. Өрөөндү курчаган бийик тоолор аба массаларынын эркин өтүшүнө тоскоол болуп тургандыктан түн., түн.-батыш тан соккон муздак аба массасы жаз, жай айларында Чоӊ Алай кырка тоосунун түн. капталдарына, түштүгүнөн сейрек соккон жылуу аба кышында Алай кырка тоосунун түш.-батыш капталдарына арбын жаан-чачын алып келет. Өрөөндүн этек бөлүктөрү кургакчыл. Жалпысынан А. ө-нүн климаты континенттик. Январдын орт. темп-расы өрөөндүн чыгышында ‒17,5°С, батышында ‒14,4°С, июлдуку чыгышында 9,2°С, батышында 15,3°С. Жаан-чачыны чыгышында 346 &#039;&#039;мм, &#039;&#039;батышында 271 &#039;&#039;мм&#039;&#039;. Өрөөн аркылуу чыгыштан батышка Кызыл-Суу д. агып өтөт. Байыркы мореналардын арасындагы чуӊкурларда майда көлдөр көп (Орто-Чукур, Боока-Чукур, Корумду-Чукур). Өрөөн жер астындагы сууларга да бай. Агыш күрөӊ, коӊур каралжын, тоо шалбаа, чымдак, аллювий топурагы басымдуу. Физ. геогр. шартына жараша (түш. тарабынан тоолор м-н курчалып, деӊиз деӊг. бийик абалы, Памир м-н Теӊир-Тоонун чегинде жатышы) Алайдын өсүмдүктөрү да айланасындагы аймактардан өзгөчөлөнүп турат. Өрөөндүн таманынын чөл өсүмдүктөрү батыштан чыгышты карай та</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>лаа, шалбаалуу талаа м-н алмашат. Тоо капталдарына субальп ж-а альп талаасы, шалбаалуу талаа ж-а дүӊгөлүү шалбаалуу талаа мүнөздүү. Батыш четинде сейрек арча токою, суу жайылмаларында тал, бака терек, бадал өсүмдүктөрү өсөт. Кыртыш суулары жер бетине жакын жайгашкан аймактарды шалбаалуу саздар ээлейт. А. ө-нүн мал чарбасында мааниси чоӊ. Анда жайкысын Ош, Баткен обл-нун малдары багылат. Чабынды жерлери да кеӊейүүдө. Өрөөн аркылуу Ош‒Хорог автомобиль жолу өтөт. Дароот-Коргон кыш-нда 18‒19-к-га таандык чеп (сокмодубал) коргондор, Алтын-Дарадагы мазарларда араб (16-к.) жазуулары сакталган.&lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>лаа, шалбаалуу талаа м-н алмашат. Тоо капталдарына субальп ж-а альп талаасы, шалбаалуу талаа ж-а дүӊгөлүү шалбаалуу талаа мүнөздүү. Батыш четинде сейрек арча токою, суу жайылмаларында тал, бака терек, бадал өсүмдүктөрү өсөт. Кыртыш суулары жер бетине жакын жайгашкан аймактарды шалбаалуу саздар ээлейт. А. ө-нүн мал чарбасында мааниси чоӊ. Анда жайкысын Ош, Баткен обл-нун малдары багылат. Чабынды жерлери да кеӊейүүдө. Өрөөн аркылуу Ош‒Хорог автомобиль жолу өтөт. Дароот-Коргон кыш-нда 18‒19-к-га таандык чеп (сокмодубал) коргондор, Алтын-Дарадагы мазарларда араб (16-к.) жазуулары сакталган.&lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;К. Матикеев.&#039;&#039;&lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;К. Матикеев.&#039;&#039;&lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> </table>

imported>Roza http://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%9B%D0%90%D0%99_%D3%A8%D0%A0%D3%A8%D3%A8%D0%9D%D2%AE&diff=57881&oldid=prev 2022-01-25T15:30:45Z

<p>1 revision imported</p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">15:30, 25 Январь (Үчтүн айы) 2022 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div> </td></tr></table>

imported>Kadyrm http://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=%D0%90%D0%9B%D0%90%D0%99_%D3%A8%D0%A0%D3%A8%D3%A8%D0%9D%D2%AE&diff=57880&oldid=prev 2022-01-25T12:05:25Z

<p></p> <p><b>Жаңы барак</b></p><div> Кырг-ндын түштүгүндө. Кеӊдик багытында созулуп жатат. Түндүгүнөн &#039;&#039;Алай&#039;&#039;, түштүгүнөн &#039;&#039;Чоӊ Алай кырка тоолору&#039;&#039; , чыгышынан Көк-Суу, батышынан Алай кырка тоосуну н тармактары м-н чектешет. Аянты 8,4 миӊ &#039;&#039;км&#039;&#039;&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Уз. 174 &#039;&#039;км, &#039;&#039;туурасы чыгыш бөлүгүндө 27 &#039;&#039;км, &#039;&#039;батышында 3‒7 &#039;&#039;км, &#039;&#039;ортонку бөлүгүндө 40 &#039;&#039;км. &#039;&#039;Деӊиз деӊг. орт. бийикт. 3000 &#039;&#039;м, &#039;&#039;эӊ бийик жери чыгышында 3536 &#039;&#039;м &#039;&#039;(Тоо-Мурун ашуусу), эӊ жапыз жери батышында 2440 &#039;&#039;м. &#039;&#039;А. ө-нүн рельефинин азыркы турпаты неотектоникалык кыймылдардан ж-а тышкы күчтөрдөн (төртүнчүлүк мезгилдеги муз каптоо, эрозия, үбөлөнүү ж. б.) пайда болгон. Жалпысынан А. ө. батышты карай акырындап жантайган түздүк; ага тектирлүү жайылмалуу өрөөн, тоо этегиндеги шиленди түздүктөр, мореналык дөбө-дөӊсөөлөр («төөкарындар»), чуӊкурчактар мүнөздүү. Өрөөндү караган Чоӊ Алай кырка тоосунун түн. капталынын жазылыгы 25 &#039;&#039;км, &#039;&#039;жантаюусу 23‒25°; орт. бийикт. 6000 &#039;&#039;м, &#039;&#039;эӊ бийик жери 7134 &#039;&#039;м &#039;&#039;(Ленин атн. чоку). Капталдарында тереӊ, тепши сымал мөӊгүлүү өрөөндөр көп. Ал эми өрөөндү түндүгүнөн чектеген Алай кырка тоосу Чоӊ Алайга караганда 1500‒2000 &#039;&#039;км&#039;&#039;ге жапыз; өрөөндүн таманынан салыштырмалуу бийикт. 1200‒2000&#039;&#039;м; &#039;&#039;өрөөндү караган түш. капталы кыска<br /> [[File:АЛАЙ ӨРӨӨНү23.png | thumb | none]]<br /> (4‒15 &#039;&#039;км) &#039;&#039;ж-а тик. А. ө. калыӊдыгы 700‒800&#039;&#039;м&#039;&#039;ге жеткен байыркы ж-а азыркы аллювий-про лювий ж-а гляциалдык тектерге толгон. Өрөөндүн түш. капталдары мезозой м-н кайнозой тектеринин калыӊ катмарынан, айрым жерлери бор ж-а неогендин кызыл, кызгылт-күрөӊ түстөгү кум-шагылдуу конгломераттарынан, дарыя өрөөндөрү палеоген (кум, мергель, чополуу сланец) м-н неогендин (кызыл түстүү кумдук, конгломерат) тектеринен турат. Өрөөндүн түн. капталдары палеозойдогу бүктөлүүгө дуушарланган деӊиз чөкмөлөрүнөн, силурдун кумдук, сланец; девондун акиташ теги, сланец, кумдук; карбондун конгломерат тектеринен түзүлгөн. Кенбайлыктары: көмүр, күйүүчү сланец, таштуз, курулуш материалдары ж. б. Климаты О. Азия аба массасынын циркуляциясы м-н тыгыз байланышта. Өрөөндү курчаган бийик тоолор аба массаларынын эркин өтүшүнө тоскоол болуп тургандыктан түн., түн.-батыш тан соккон муздак аба массасы жаз, жай айларында Чоӊ Алай кырка тоосунун түн. капталдарына, түштүгүнөн сейрек соккон жылуу аба кышында Алай кырка тоосунун түш.-батыш капталдарына арбын жаан-чачын алып келет. Өрөөндүн этек бөлүктөрү кургакчыл. Жалпысынан А. ө-нүн климаты континенттик. Январдын орт. темп-расы өрөөндүн чыгышында ‒17,5°С, батышында ‒14,4°С, июлдуку чыгышында 9,2°С, батышында 15,3°С. Жаан-чачыны чыгышында 346 &#039;&#039;мм, &#039;&#039;батышында 271 &#039;&#039;мм&#039;&#039;. Өрөөн аркылуу чыгыштан батышка Кызыл-Суу д. агып өтөт. Байыркы мореналардын арасындагы чуӊкурларда майда көлдөр көп (Орто-Чукур, Боока-Чукур, Корумду-Чукур). Өрөөн жер астындагы сууларга да бай. Агыш күрөӊ, коӊур каралжын, тоо шалбаа, чымдак, аллювий топурагы басымдуу. Физ. геогр. шартына жараша (түш. тарабынан тоолор м-н курчалып, деӊиз деӊг. бийик абалы, Памир м-н Теӊир-Тоонун чегинде жатышы) Алайдын өсүмдүктөрү да айланасындагы аймактардан өзгөчөлөнүп турат. Өрөөндүн таманынын чөл өсүмдүктөрү батыштан чыгышты карай та<br /> лаа, шалбаалуу талаа м-н алмашат. Тоо капталдарына субальп ж-а альп талаасы, шалбаалуу талаа ж-а дүӊгөлүү шалбаалуу талаа мүнөздүү. Батыш четинде сейрек арча токою, суу жайылмаларында тал, бака терек, бадал өсүмдүктөрү өсөт. Кыртыш суулары жер бетине жакын жайгашкан аймактарды шалбаалуу саздар ээлейт. А. ө-нүн мал чарбасында мааниси чоӊ. Анда жайкысын Ош, Баткен обл-нун малдары багылат. Чабынды жерлери да кеӊейүүдө. Өрөөн аркылуу Ош‒Хорог автомобиль жолу өтөт. Дароот-Коргон кыш-нда 18‒19-к-га таандык чеп (сокмодубал) коргондор, Алтын-Дарадагы мазарларда араб (16-к.) жазуулары сакталган.&lt;br&gt;<br /> &#039;&#039;К. Матикеев.&#039;&#039;&lt;br&gt;<br /> </div>

228-323>KadyrM