АБСОЛЮТ - Түзөтүүлөр тарыхы

Gulira, 09:45, 13 Март (Жалган куран) 2026 карата

2026-03-13T09:45:14Z

← Мурунку нускасы		09:45, 13 Март (Жалган куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АБСОЛЮТ''', а б с о л ю т т у к (~~лат~~. absolutus көз карандысыз, чексиз, эркин) – баарына бирдей жалпы болмуштук негизди, бүт бардык нерселерден айрымдыгын <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардан таптакыр көз карандысыздыгын билдирүүчү философиялык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> теологиялык термин. Абсолют өзүнө өзү жеткилең, бүт бардык жагынан жетилген <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аяктап бүткөн нерсе катары бардык салыштырмалуулукка (relativum), шарттуулукка (sub conditione), ошондой эле түпкүлүктүүлүккө (finitum) карама-каршы коюлат. Грек философиясы боюнча, ~~абсолюттун~~ формалдуу аныктамасы Платондун ~~«Парменида»~~ диалогунун биринчи гипотезасындагы баарына бирдейлик түшүнүгүнүн маанисине туура келет. Анда баарына бирдейликтин өзү ар кандай баяндоочторду (предикаттарды), <span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> карама-каршы келгендерин да жокко чыгарат (танат). Баарына бирдейлик бардык аныктамалардан эркин, аны «атоого да, айтууга да, ал тууралуу пикир жасоого да, аны таанып билүүгө да болбойт», делет. Акыл-баамдык (умозримость) <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> болмушту (бытиени) төптөш (тождественный) деп эсептеген. Платон үчүн баарына бирдейлик жок дегенди билдирген. Ошондой эле убакыттын өзүндө баарына бирдейлик категориясысыз деги эле эч нерсе түшүнүүгө мүмкүн эмес. Плотиндин неоплатонисчил философиясында нукура болмуш чөйрөсү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> акыл төптөштүрүлөт, анткени акыл - бул ойлоочу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> ойлоого туура келе тургандын биримдигин туюндурган болсо, баарына бирдейлик, башкача айтканда Абсолютка берилмекчи болгон ар кандай аныктамалардын баары маанисиздик экени жөнүндөгү маселе келип чыгат. Баарына бирдейлик деген артыкчылыктуу акыл катары ой жүгүртпөйт <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ал ойлоого алууга мүмкүн болбогон нерсе. Ошондуктан билимди, акыйкатты, болмушту баарына бирдейликке тийиштүү кылып жамай салууга болбойт. Ал бар нерселердин баарына тең - трансценденттүү. Андай болгон соң ар кандай аныктамаларды танат. Христиандык дин илими абсолют түшүнүгүн Кудай түшүнүгү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> байланыштырат. Григорий Богослов Кудайды «баарынан жогору туруучу» деп атайт. «Кудайга Гимнде» Кудай, айтууга сөз жетпеген, аңдоого акыл дарамети алсыз, ар кандай болуп жаткандардын себепкери, баарына бирдей таандык, ал эми болгондордун баары эч кимге эч кимиси эмес да»,- деп мүнөздөлөт. Жаңы доордун философиясы абсолютту Кудай <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүлүшүн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> абсолютту баарынан толуктугу катары түшүнүүсүн дин илиминен мурастап калган эле. Абсолютка карата азыркы мамиле антимониячыл (эч каршылыксыз далилге гана жол берүү) болуудан калды; өзүнүн трансценденттүүлүгүн жоготуп, имманенттик дүйнө катары талкуулана баштады. Б. Спиноза Кудайды «абсолюттуу чексиздик катары» (end absolute infinitum) аныктаган. Анын оюнча Кудай - бул өзү анык реалдуулукка ээ болгон бирден бир субстанция, ал эми калгандары, анын гана модификациясынын маңызы. Кудай жөнүндөгү Спинозанын түшүнүгү Ф. Г. Якоби тарабынан кескин сынга алынып, философиялык түшүнүк Aбсолютту Кудай <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүп кароонун жөндүүлүгү канчалык экени тууралуу маселени көтөрүп чыккан. Абсолюттагы аңыздалган Кудайга караганда Библиядагы Кудайдын мүнөздөмөсү алда канча көтөрүңкү маанайда. Анын үстүнө Кудай кудуретинин ачылыштары рационалисттик философиянын каражаттары <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> таанылбайт, булардын каражаттары <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аракеттери көпчүлүк учурда пантеизм <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> атеизмге алып барат. Кудай керемети даанышман сезим <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> сергек ишеничке ачылат. Бул жагынан И. Г. Фихтенин көз карашы да оригиналдуу. Анын ырастоосу боюнча ~~абсолют~~ бул абсолюттук «Мен» дегендин өзү. Ал эми Ф. В. Шеллинг өз түшүнүгүн: Абсолют бул объект <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> субъекттин абсолюттук төптөштүгү катары сунуштайт. Г. В. Ф. Гегель Aбсолютту ушундай түшүндүрүүчүлөрдү катуу сындаган. Гегель үчүн нукура ~~абсолют~~ - бул Рух, өзүндөгү процесстин мазмуну барып турган абстракттуу аныктамалардан, жеткен конкреттүү аныктамаларга карай бараткан ырааттуу кыймыл түрүндөгү ачылышка ээ болгон жандуу субстанция болуп саналат. Ошондой абсолют бир эле убактын ичинде «өзүндөгү» <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> «өзү үчүн» болмушу болгону. «Өзүндөгү болмуш» катары ал баарына бирдей тийиштүү жалпылыктын түздөн-түз көрүнүшү, бүткүл нак болмуштан айрым турган, накай таза өзүнө өзү төп келген төптөштүк. Тескерисинче, «өзү үчүн болмуш» катары ~~абсолют~~ өзүнөн бөлөктөрүн да өзүнө камтыйт. Ошентип, формалдуу аныктаманы түзгөн, карама-каршылыктардын бул эки кыйдамы (моменти) Рухтун өзүн өзү табуу процессинде бирине бири дал келүүчү баштапкы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аяккы чекиттер катары түшүнүлүүгө тийиш. Aбсолютту «абсолюттуу аң-сезим» же «тажрыйба» <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүлгөн баарына бирдей таандык бүтүндөй бир чексиз реалдуулук катары түшүндүрүп келишкен. Ал эми Абсолюттук идеализм деп аталгандардын талапкерлери Ф. Брэдли, Ж. Ройс сыяктууларга бул жетектөөчү мааниге ээ категориядан болуп саналат.<br>		'''АБСОЛЮТ''', а б с о л ю т т у к (латынча. absolutus көз карандысыз, чексиз, эркин) – баарына бирдей жалпы болмуштук негизди, бүт бардык нерселерден айрымдыгын <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардан таптакыр көз карандысыздыгын билдирүүчү философиялык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> теологиялык термин. Абсолют өзүнө өзү жеткилең, бүт бардык жагынан жетилген <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аяктап бүткөн нерсе катары бардык салыштырмалуулукка (relativum), шарттуулукка (sub conditione), ошондой эле түпкүлүктүүлүккө (finitum) карама-каршы коюлат. Грек философиясы боюнча, Абсолюттун формалдуу аныктамасы Платондун «Парменида » диалогунун биринчи гипотезасындагы баарына бирдейлик түшүнүгүнүн маанисине туура келет. Анда баарына бирдейликтин өзү ар кандай баяндоочторду (предикаттарды), <span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> карама-каршы келгендерин да жокко чыгарат (танат). Баарына бирдейлик бардык аныктамалардан эркин, аны «атоого да, айтууга да, ал тууралуу пикир жасоого да, аны таанып билүүгө да болбойт», делет. Акыл-баамдык (умозримость) <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> болмушту (бытиени) төптөш (тождественный) деп эсептеген. Платон үчүн баарына бирдейлик жок дегенди билдирген. Ошондой эле убакыттын өзүндө баарына бирдейлик категориясысыз деги эле эч нерсе түшүнүүгө мүмкүн эмес. Плотиндин неоплатонисчил философиясында нукура болмуш чөйрөсү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> акыл төптөштүрүлөт, анткени акыл - бул ойлоочу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> ойлоого туура келе тургандын биримдигин туюндурган болсо, баарына бирдейлик, башкача айтканда Абсолютка берилмекчи болгон ар кандай аныктамалардын баары маанисиздик экени жөнүндөгү маселе келип чыгат. Баарына бирдейлик деген артыкчылыктуу акыл катары ой жүгүртпөйт <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ал ойлоого алууга мүмкүн болбогон нерсе. Ошондуктан билимди, акыйкатты, болмушту баарына бирдейликке тийиштүү кылып жамай салууга болбойт. Ал бар нерселердин баарына тең - трансценденттүү. Андай болгон соң ар кандай аныктамаларды танат. Христиандык дин илими абсолют түшүнүгүн Кудай түшүнүгү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> байланыштырат. Григорий Богослов Кудайды «баарынан жогору туруучу» деп атайт. «Кудайга Гимнде» Кудай, айтууга сөз жетпеген, аңдоого акыл дарамети алсыз, ар кандай болуп жаткандардын себепкери, баарына бирдей таандык, ал эми болгондордун баары эч кимге эч кимиси эмес да»,- деп мүнөздөлөт. Жаңы доордун философиясы абсолютту Кудай <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүлүшүн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> абсолютту баарынан толуктугу катары түшүнүүсүн дин илиминен мурастап калган эле. Абсолютка карата азыркы мамиле антимониячыл (эч каршылыксыз далилге гана жол берүү) болуудан калды; өзүнүн трансценденттүүлүгүн жоготуп, имманенттик дүйнө катары талкуулана баштады. Б. Спиноза Кудайды «абсолюттуу чексиздик катары» (end absolute infinitum) аныктаган. Анын оюнча Кудай - бул өзү анык реалдуулукка ээ болгон бирден бир субстанция, ал эми калгандары, анын гана модификациясынын маңызы. Кудай жөнүндөгү Спинозанын түшүнүгү Ф. Г. Якоби тарабынан кескин сынга алынып, философиялык түшүнүк Aбсолютту Кудай <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүп кароонун жөндүүлүгү канчалык экени тууралуу маселени көтөрүп чыккан. Абсолюттагы аңыздалган Кудайга караганда Библиядагы Кудайдын мүнөздөмөсү алда канча көтөрүңкү маанайда. Анын үстүнө Кудай кудуретинин ачылыштары рационалисттик философиянын каражаттары <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> таанылбайт, булардын каражаттары <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аракеттери көпчүлүк учурда пантеизм <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> атеизмге алып барат. Кудай керемети даанышман сезим <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> сергек ишеничке ачылат. Бул жагынан И. Г. Фихтенин көз карашы да оригиналдуу. Анын ырастоосу боюнча Абсолют бул абсолюттук «Мен» дегендин өзү. Ал эми Ф. В. Шеллинг өз түшүнүгүн: Абсолют бул объект <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> субъекттин абсолюттук төптөштүгү катары сунуштайт. Г. В. Ф. Гегель Aбсолютту ушундай түшүндүрүүчүлөрдү катуу сындаган. Гегель үчүн нукура Абсолют - бул Рух, өзүндөгү процесстин мазмуну барып турган абстракттуу аныктамалардан, жеткен конкреттүү аныктамаларга карай бараткан ырааттуу кыймыл түрүндөгү ачылышка ээ болгон жандуу субстанция болуп саналат. Ошондой абсолют бир эле убактын ичинде «өзүндөгү» <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> «өзү үчүн» болмушу болгону. «Өзүндөгү болмуш» катары ал баарына бирдей тийиштүү жалпылыктын түздөн-түз көрүнүшү, бүткүл нак болмуштан айрым турган, накай таза өзүнө өзү төп келген төптөштүк. Тескерисинче, «өзү үчүн болмуш» катары Абсолют өзүнөн бөлөктөрүн да өзүнө камтыйт. Ошентип, формалдуу аныктаманы түзгөн, карама-каршылыктардын бул эки кыйдамы (моменти) Рухтун өзүн өзү табуу процессинде бирине бири дал келүүчү баштапкы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аяккы чекиттер катары түшүнүлүүгө тийиш. Aбсолютту «абсолюттуу аң-сезим» же «тажрыйба» <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүлгөн баарына бирдей таандык бүтүндөй бир чексиз реалдуулук катары түшүндүрүп келишкен. Ал эми Абсолюттук идеализм деп аталгандардын талапкерлери Ф. Брэдли, Ж. Ройс сыяктууларга бул жетектөөчү мааниге ээ категориядан болуп саналат.<br>

	''Т. Абдылдабеков.''<br>		''Т. Абдылдабеков.''<br>
	[[Категория:1-Том]]		[[Категория:1-Том]]

imported>Gulira, 09:43, 16 Декабрь (Бештин айы) 2025 карата

2025-12-16T09:43:44Z

← Мурунку нускасы		09:43, 16 Декабрь (Бештин айы) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АБСОЛЮТ''', а б с о л ю т т у к (лат. absolutus көз карандысыз, чексиз, эркин) – баарына бирдей жалпы болмуштук негизди, бүт бардык нерселерден айрымдыгын <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардан таптакыр көз карандысыздыгын билдирүүчү философиялык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> теологиялык термин. Абсолют өзүнө өзү жеткилең, бүт бардык жагынан жетилген <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аяктап бүткөн нерсе катары бардык салыштырмалуулукка (relativum), шарттуулукка (sub conditione), ошондой эле түпкүлүктүүлүккө (finitum) карама-каршы коюлат. Грек философиясы боюнча, абсолюттун формалдуу аныктамасы Платондун «Парменида» диалогунун биринчи гипотезасындагы баарына бирдейлик түшүнүгүнүн маанисине туура келет. Анда баарына бирдейликтин өзү ар кандай баяндоочторду (предикаттарды), <span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> карама-каршы келгендерин да жокко чыгарат (танат). Баарына бирдейлик бардык аныктамалардан эркин, аны «атоого да, айтууга да, ал тууралуу пикир жасоого да, аны таанып билүүгө да болбойт», делет. Акыл-баамдык (умозримость) <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> болмушту (бытиени) төптөш (тождественный) деп эсептеген. Платон үчүн баарына бирдейлик жок дегенди билдирген. Ошондой эле убакыттын өзүндө баарына бирдейлик категориясысыз деги эле эч нерсе түшүнүүгө мүмкүн эмес. Плотиндин неоплатонисчил философиясында нукура болмуш чөйрөсү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> акыл төптөштүрүлөт, анткени акыл - бул ойлоочу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> ойлоого туура келе тургандын биримдигин туюндурган болсо, баарына бирдейлик, ~~б. а.~~ Абсолютка берилмекчи болгон ар кандай аныктамалардын баары маанисиздик экени жөнүндөгү маселе келип чыгат. Баарына бирдейлик деген артыкчылыктуу акыл катары ой жүгүртпөйт <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ал ойлоого алууга мүмкүн болбогон нерсе. Ошондуктан билимди, акыйкатты, болмушту баарына бирдейликке тийиштүү кылып жамай салууга болбойт. Ал бар нерселердин баарына тең - трансценденттүү. Андай болгон соң ар кандай аныктамаларды танат. Христиандык дин илими абсолют түшүнүгүн Кудай түшүнүгү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> байланыштырат. Григорий Богослов Кудайды «баарынан жогору туруучу» деп атайт. «Кудайга Гимнде» Кудай, айтууга сөз жетпеген, аңдоого акыл дарамети алсыз, ар кандай болуп жаткандардын себепкери, баарына бирдей таандык, ал эми болгондордун баары эч кимге эч кимиси эмес да»,- деп мүнөздөлөт. Жаңы доордун философиясы абсолютту Кудай <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүлүшүн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> абсолютту баарынан толуктугу катары түшүнүүсүн дин илиминен мурастап калган эле. Абсолютка карата азыркы мамиле антимониячыл (эч каршылыксыз далилге гана жол берүү) болуудан калды; өзүнүн трансценденттүүлүгүн жоготуп, имманенттик дүйнө катары талкуулана баштады. Б. Спиноза Кудайды «абсолюттуу чексиздик катары» (end absolute infinitum) аныктаган. Анын оюнча Кудай - бул өзү анык реалдуулукка ээ болгон бирден бир субстанция, ал эми калгандары, анын гана модификациясынын маңызы. Кудай жөнүндөгү Спинозанын түшүнүгү Ф. Г. Якоби тарабынан кескин сынга алынып, философиялык түшүнүк Aбсолютту Кудай <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүп кароонун жөндүүлүгү канчалык экени тууралуу маселени көтөрүп чыккан. Абсолюттагы аңыздалган Кудайга караганда Библиядагы Кудайдын мүнөздөмөсү алда канча көтөрүңкү маанайда. Анын үстүнө Кудай кудуретинин ачылыштары рационалисттик философиянын каражаттары <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> таанылбайт, булардын каражаттары <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аракеттери көпчүлүк учурда пантеизм <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> атеизмге алып барат. Кудай керемети даанышман сезим <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> сергек ишеничке ачылат. Бул жагынан И. Г. Фихтенин көз карашы да оригиналдуу. Анын ырастоосу боюнча абсолют бул абсолюттук «Мен» дегендин өзү. Ал эми Ф. В. Шеллинг өз түшүнүгүн: Абсолют бул объект <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> субъекттин абсолюттук төптөштүгү катары сунуштайт. Г. В. Ф. Гегель Aбсолютту ушундай түшүндүрүүчүлөрдү катуу сындаган. Гегель үчүн нукура абсолют - бул Рух, өзүндөгү процесстин мазмуну барып турган абстракттуу аныктамалардан, жеткен конкреттүү аныктамаларга карай бараткан ырааттуу кыймыл түрүндөгү ачылышка ээ болгон жандуу субстанция болуп саналат. Ошондой абсолют бир эле убактын ичинде «өзүндөгү» <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> «өзү үчүн» болмушу болгону. «Өзүндөгү болмуш» катары ал баарына бирдей тийиштүү жалпылыктын түздөн-түз көрүнүшү, бүткүл нак болмуштан айрым турган, накай таза өзүнө өзү төп келген төптөштүк. Тескерисинче, «өзү үчүн болмуш» катары абсолют өзүнөн бөлөктөрүн да өзүнө камтыйт. Ошентип, формалдуу аныктаманы түзгөн, карама-каршылыктардын бул эки кыйдамы (моменти) Рухтун өзүн өзү табуу процессинде бирине бири дал келүүчү баштапкы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аяккы чекиттер катары түшүнүлүүгө тийиш. Aбсолютту «абсолюттуу аң-сезим» же «тажрыйба» <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүлгөн баарына бирдей таандык бүтүндөй бир чексиз реалдуулук катары түшүндүрүп келишкен. Ал эми Абсолюттук идеализм деп аталгандардын талапкерлери Ф. Брэдли, Ж. Ройс сыяктууларга бул жетектөөчү мааниге ээ категориядан болуп саналат.<br>		'''АБСОЛЮТ''', а б с о л ю т т у к (лат. absolutus көз карандысыз, чексиз, эркин) – баарына бирдей жалпы болмуштук негизди, бүт бардык нерселерден айрымдыгын <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардан таптакыр көз карандысыздыгын билдирүүчү философиялык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> теологиялык термин. Абсолют өзүнө өзү жеткилең, бүт бардык жагынан жетилген <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аяктап бүткөн нерсе катары бардык салыштырмалуулукка (relativum), шарттуулукка (sub conditione), ошондой эле түпкүлүктүүлүккө (finitum) карама-каршы коюлат. Грек философиясы боюнча, абсолюттун формалдуу аныктамасы Платондун «Парменида» диалогунун биринчи гипотезасындагы баарына бирдейлик түшүнүгүнүн маанисине туура келет. Анда баарына бирдейликтин өзү ар кандай баяндоочторду (предикаттарды), <span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> карама-каршы келгендерин да жокко чыгарат (танат). Баарына бирдейлик бардык аныктамалардан эркин, аны «атоого да, айтууга да, ал тууралуу пикир жасоого да, аны таанып билүүгө да болбойт», делет. Акыл-баамдык (умозримость) <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> болмушту (бытиени) төптөш (тождественный) деп эсептеген. Платон үчүн баарына бирдейлик жок дегенди билдирген. Ошондой эле убакыттын өзүндө баарына бирдейлик категориясысыз деги эле эч нерсе түшүнүүгө мүмкүн эмес. Плотиндин неоплатонисчил философиясында нукура болмуш чөйрөсү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> акыл төптөштүрүлөт, анткени акыл - бул ойлоочу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> ойлоого туура келе тургандын биримдигин туюндурган болсо, баарына бирдейлик, башкача айтканда Абсолютка берилмекчи болгон ар кандай аныктамалардын баары маанисиздик экени жөнүндөгү маселе келип чыгат. Баарына бирдейлик деген артыкчылыктуу акыл катары ой жүгүртпөйт <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ал ойлоого алууга мүмкүн болбогон нерсе. Ошондуктан билимди, акыйкатты, болмушту баарына бирдейликке тийиштүү кылып жамай салууга болбойт. Ал бар нерселердин баарына тең - трансценденттүү. Андай болгон соң ар кандай аныктамаларды танат. Христиандык дин илими абсолют түшүнүгүн Кудай түшүнүгү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> байланыштырат. Григорий Богослов Кудайды «баарынан жогору туруучу» деп атайт. «Кудайга Гимнде» Кудай, айтууга сөз жетпеген, аңдоого акыл дарамети алсыз, ар кандай болуп жаткандардын себепкери, баарына бирдей таандык, ал эми болгондордун баары эч кимге эч кимиси эмес да»,- деп мүнөздөлөт. Жаңы доордун философиясы абсолютту Кудай <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүлүшүн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> абсолютту баарынан толуктугу катары түшүнүүсүн дин илиминен мурастап калган эле. Абсолютка карата азыркы мамиле антимониячыл (эч каршылыксыз далилге гана жол берүү) болуудан калды; өзүнүн трансценденттүүлүгүн жоготуп, имманенттик дүйнө катары талкуулана баштады. Б. Спиноза Кудайды «абсолюттуу чексиздик катары» (end absolute infinitum) аныктаган. Анын оюнча Кудай - бул өзү анык реалдуулукка ээ болгон бирден бир субстанция, ал эми калгандары, анын гана модификациясынын маңызы. Кудай жөнүндөгү Спинозанын түшүнүгү Ф. Г. Якоби тарабынан кескин сынга алынып, философиялык түшүнүк Aбсолютту Кудай <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүп кароонун жөндүүлүгү канчалык экени тууралуу маселени көтөрүп чыккан. Абсолюттагы аңыздалган Кудайга караганда Библиядагы Кудайдын мүнөздөмөсү алда канча көтөрүңкү маанайда. Анын үстүнө Кудай кудуретинин ачылыштары рационалисттик философиянын каражаттары <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> таанылбайт, булардын каражаттары <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аракеттери көпчүлүк учурда пантеизм <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> атеизмге алып барат. Кудай керемети даанышман сезим <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> сергек ишеничке ачылат. Бул жагынан И. Г. Фихтенин көз карашы да оригиналдуу. Анын ырастоосу боюнча абсолют бул абсолюттук «Мен» дегендин өзү. Ал эми Ф. В. Шеллинг өз түшүнүгүн: Абсолют бул объект <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> субъекттин абсолюттук төптөштүгү катары сунуштайт. Г. В. Ф. Гегель Aбсолютту ушундай түшүндүрүүчүлөрдү катуу сындаган. Гегель үчүн нукура абсолют - бул Рух, өзүндөгү процесстин мазмуну барып турган абстракттуу аныктамалардан, жеткен конкреттүү аныктамаларга карай бараткан ырааттуу кыймыл түрүндөгү ачылышка ээ болгон жандуу субстанция болуп саналат. Ошондой абсолют бир эле убактын ичинде «өзүндөгү» <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> «өзү үчүн» болмушу болгону. «Өзүндөгү болмуш» катары ал баарына бирдей тийиштүү жалпылыктын түздөн-түз көрүнүшү, бүткүл нак болмуштан айрым турган, накай таза өзүнө өзү төп келген төптөштүк. Тескерисинче, «өзү үчүн болмуш» катары абсолют өзүнөн бөлөктөрүн да өзүнө камтыйт. Ошентип, формалдуу аныктаманы түзгөн, карама-каршылыктардын бул эки кыйдамы (моменти) Рухтун өзүн өзү табуу процессинде бирине бири дал келүүчү баштапкы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аяккы чекиттер катары түшүнүлүүгө тийиш. Aбсолютту «абсолюттуу аң-сезим» же «тажрыйба» <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүлгөн баарына бирдей таандык бүтүндөй бир чексиз реалдуулук катары түшүндүрүп келишкен. Ал эми Абсолюттук идеализм деп аталгандардын талапкерлери Ф. Брэдли, Ж. Ройс сыяктууларга бул жетектөөчү мааниге ээ категориядан болуп саналат.<br>

	''Т. Абдылдабеков.''<br>		''Т. Абдылдабеков.''<br>
	[[Категория:1-Том]]		[[Категория:1-Том]]

imported>Kadyrm: /* top */ clean up

2024-09-11T10:36:59Z

top: clean up

← Мурунку нускасы		10:36, 11 Сентябрь (Аяк оона) 2024 -деги абалы
2 сап:		2 сап:

	''Т. Абдылдабеков.''<br>		''Т. Абдылдабеков.''<br>
			[[Категория:1-Том]]

imported>Temirkan, 02:40, 12 Март (Жалган куран) 2024 карата

2024-03-12T02:40:31Z

← Мурунку нускасы		02:40, 12 Март (Жалган куран) 2024 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АБСОЛЮТ''', а б с о л ю т т у к (лат. absolutus көз карандысыз, чексиз, эркин) – баарына бирдей жалпы болмуштук негизди, бүт бардык нерселерден айрымдыгын <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардан таптакыр көз карандысыздыгын билдирүүчү философиялык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> теологиялык термин. Абсолют өзүнө өзү жеткилең, бүт бардык жагынан жетилген <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аяктап бүткөн нерсе катары бардык салыштырмалуулукка (relativum), шарттуулукка (sub conditione), ошондой эле түпкүлүктүүлүккө (finitum) карама-каршы коюлат. Грек философиясы боюнча, абсолюттун формалдуу аныктамасы Платондун «Парменида» диалогунун биринчи гипотезасындагы баарына бирдейлик түшүнүгүнүн маанисине туура келет. Анда баарына бирдейликтин өзү ар кандай баяндоочторду (предикаттарды), <span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> карама-каршы келгендерин да жокко чыгарат (танат). Баарына бирдейлик бардык аныктамалардан эркин, аны «атоого да, айтууга да, ал тууралуу пикир жасоого да, аны таанып билүүгө да болбойт», делет. Акыл-баамдык (~~Умозримость~~) <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> болмушту (бытиени) төптөш (тождественный) деп эсептеген. Платон үчүн баарына бирдейлик жок дегенди билдирген. Ошондой эле убакыттын өзүндө баарына бирдейлик категориясысыз деги эле эч нерсе түшүнүүгө мүмкүн эмес. Плотиндин неоплатонисчил философиясында нукура болмуш чөйрөсү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> акыл төптөштүрүлөт, анткени акыл - бул ойлоочу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> ойлоого туура келе тургандын биримдигин туюндурган болсо, баарына бирдейлик, б. а. Абсолютка берилмекчи болгон ар кандай аныктамалардын баары маанисиздик экени жөнүндөгү маселе келип чыгат. Баарына бирдейлик деген артыкчылыктуу акыл катары ой жүгүртпөйт <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ал ойлоого алууга мүмкүн болбогон нерсе. Ошондуктан билимди, акыйкатты, болмушту баарына бирдейликке тийиштүү кылып жамай салууга болбойт. Ал бар нерселердин баарына тең - трансценденттүү. Андай болгон соң ар кандай аныктамаларды танат. Христиандык дин илими абсолют түшүнүгүн Кудай түшүнүгү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> байланыштырат. Григорий Богослов Кудайды «баарынан жогору туруучу» деп атайт. «Кудайга Гимнде» Кудай, айтууга сөз жетпеген, аңдоого акыл дарамети алсыз, ар кандай болуп жаткандардын себепкери, баарына бирдей таандык, ал эми болгондордун баары эч кимге эч кимиси эмес да»,- деп мүнөздөлөт. Жаңы доордун философиясы абсолютту Кудай <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүлүшүн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> абсолютту баарынан толуктугу катары түшүнүүсүн дин илиминен мурастап калган эле. Абсолютка карата азыркы мамиле антимониячыл (эч каршылыксыз далилге гана жол берүү) болуудан калды; өзүнүн трансценденттүүлүгүн жоготуп, имманенттик дүйнө катары талкуулана баштады. Б. Спиноза Кудайды «абсолюттуу чексиздик катары» (end absolute infinitum) аныктаган. Анын оюнча Кудай - бул өзү анык реалдуулукка ээ болгон бирден бир субстанция, ал эми калгандары, анын гана модификациясынын маңызы. Кудай жөнүндөгү Спинозанын түшүнүгү Ф. Г. Якоби тарабынан кескин сынга алынып, философиялык түшүнүк Aбсолютту Кудай <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүп кароонун жөндүүлүгү канчалык экени тууралуу маселени көтөрүп чыккан. Абсолюттагы аңыздалган Кудайга караганда Библиядагы Кудайдын мүнөздөмөсү алда канча көтөрүңкү маанайда. Анын үстүнө Кудай кудуретинин ачылыштары рационалисттик философиянын каражаттары <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> таанылбайт, булардын каражаттары <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аракеттери көпчүлүк учурда пантеизм <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> атеизмге алып барат. Кудай керемети даанышман сезим <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> сергек ишеничке ачылат. Бул жагынан И. Г. Фихтенин көз карашы да оригиналдуу. Анын ырастоосу боюнча абсолют бул абсолюттук «Мен» дегендин өзү. Ал эми Ф. В. Шеллинг өз түшүнүгүн: Абсолют бул объект <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> субъекттин абсолюттук төптөштүгү катары сунуштайт. Г. В. Ф. Гегель Aбсолютту ушундай түшүндүрүүчүлөрдү катуу сындаган. Гегель үчүн нукура абсолют - бул Рух, өзүндөгү процесстин мазмуну барып турган абстракттуу аныктамалардан, жеткен конкреттүү аныктамаларга карай бараткан ырааттуу кыймыл түрүндөгү ачылышка ээ болгон жандуу субстанция болуп саналат. Ошондой абсолют бир эле убактын ичинде «өзүндөгү» <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> «өзү үчүн» болмушу болгону. «Өзүндөгү болмуш» катары ал баарына бирдей тийиштүү жалпылыктын түздөн-түз көрүнүшү, бүткүл нак болмуштан айрым турган, накай таза өзүнө өзү төп келген төптөштүк. Тескерисинче, «өзү үчүн болмуш» катары абсолют өзүнөн бөлөктөрүн да өзүнө камтыйт. Ошентип, формалдуу аныктаманы түзгөн, карама-каршылыктардын бул эки кыйдамы (моменти) Рухтун өзүн өзү табуу процессинде бирине бири дал келүүчү баштапкы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аяккы чекиттер катары түшүнүлүүгө тийиш. Aбсолютту «абсолюттуу аң-сезим» же «тажрыйба» <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүлгөн баарына бирдей таандык бүтүндөй бир чексиз реалдуулук катары түшүндүрүп келишкен. Ал эми Абсолюттук идеализм деп аталгандардын талапкерлери Ф. Брэдли, Ж. Ройс сыяктууларга бул жетектөөчү мааниге ээ категориядан болуп саналат.<br>		'''АБСОЛЮТ''', а б с о л ю т т у к (лат. absolutus көз карандысыз, чексиз, эркин) – баарына бирдей жалпы болмуштук негизди, бүт бардык нерселерден айрымдыгын <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардан таптакыр көз карандысыздыгын билдирүүчү философиялык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> теологиялык термин. Абсолют өзүнө өзү жеткилең, бүт бардык жагынан жетилген <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аяктап бүткөн нерсе катары бардык салыштырмалуулукка (relativum), шарттуулукка (sub conditione), ошондой эле түпкүлүктүүлүккө (finitum) карама-каршы коюлат. Грек философиясы боюнча, абсолюттун формалдуу аныктамасы Платондун «Парменида» диалогунун биринчи гипотезасындагы баарына бирдейлик түшүнүгүнүн маанисине туура келет. Анда баарына бирдейликтин өзү ар кандай баяндоочторду (предикаттарды), <span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> карама-каршы келгендерин да жокко чыгарат (танат). Баарына бирдейлик бардык аныктамалардан эркин, аны «атоого да, айтууга да, ал тууралуу пикир жасоого да, аны таанып билүүгө да болбойт», делет. Акыл-баамдык (умозримость) <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> болмушту (бытиени) төптөш (тождественный) деп эсептеген. Платон үчүн баарына бирдейлик жок дегенди билдирген. Ошондой эле убакыттын өзүндө баарына бирдейлик категориясысыз деги эле эч нерсе түшүнүүгө мүмкүн эмес. Плотиндин неоплатонисчил философиясында нукура болмуш чөйрөсү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> акыл төптөштүрүлөт, анткени акыл - бул ойлоочу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> ойлоого туура келе тургандын биримдигин туюндурган болсо, баарына бирдейлик, б. а. Абсолютка берилмекчи болгон ар кандай аныктамалардын баары маанисиздик экени жөнүндөгү маселе келип чыгат. Баарына бирдейлик деген артыкчылыктуу акыл катары ой жүгүртпөйт <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ал ойлоого алууга мүмкүн болбогон нерсе. Ошондуктан билимди, акыйкатты, болмушту баарына бирдейликке тийиштүү кылып жамай салууга болбойт. Ал бар нерселердин баарына тең - трансценденттүү. Андай болгон соң ар кандай аныктамаларды танат. Христиандык дин илими абсолют түшүнүгүн Кудай түшүнүгү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> байланыштырат. Григорий Богослов Кудайды «баарынан жогору туруучу» деп атайт. «Кудайга Гимнде» Кудай, айтууга сөз жетпеген, аңдоого акыл дарамети алсыз, ар кандай болуп жаткандардын себепкери, баарына бирдей таандык, ал эми болгондордун баары эч кимге эч кимиси эмес да»,- деп мүнөздөлөт. Жаңы доордун философиясы абсолютту Кудай <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүлүшүн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> абсолютту баарынан толуктугу катары түшүнүүсүн дин илиминен мурастап калган эле. Абсолютка карата азыркы мамиле антимониячыл (эч каршылыксыз далилге гана жол берүү) болуудан калды; өзүнүн трансценденттүүлүгүн жоготуп, имманенттик дүйнө катары талкуулана баштады. Б. Спиноза Кудайды «абсолюттуу чексиздик катары» (end absolute infinitum) аныктаган. Анын оюнча Кудай - бул өзү анык реалдуулукка ээ болгон бирден бир субстанция, ал эми калгандары, анын гана модификациясынын маңызы. Кудай жөнүндөгү Спинозанын түшүнүгү Ф. Г. Якоби тарабынан кескин сынга алынып, философиялык түшүнүк Aбсолютту Кудай <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүп кароонун жөндүүлүгү канчалык экени тууралуу маселени көтөрүп чыккан. Абсолюттагы аңыздалган Кудайга караганда Библиядагы Кудайдын мүнөздөмөсү алда канча көтөрүңкү маанайда. Анын үстүнө Кудай кудуретинин ачылыштары рационалисттик философиянын каражаттары <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> таанылбайт, булардын каражаттары <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аракеттери көпчүлүк учурда пантеизм <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> атеизмге алып барат. Кудай керемети даанышман сезим <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> сергек ишеничке ачылат. Бул жагынан И. Г. Фихтенин көз карашы да оригиналдуу. Анын ырастоосу боюнча абсолют бул абсолюттук «Мен» дегендин өзү. Ал эми Ф. В. Шеллинг өз түшүнүгүн: Абсолют бул объект <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> субъекттин абсолюттук төптөштүгү катары сунуштайт. Г. В. Ф. Гегель Aбсолютту ушундай түшүндүрүүчүлөрдү катуу сындаган. Гегель үчүн нукура абсолют - бул Рух, өзүндөгү процесстин мазмуну барып турган абстракттуу аныктамалардан, жеткен конкреттүү аныктамаларга карай бараткан ырааттуу кыймыл түрүндөгү ачылышка ээ болгон жандуу субстанция болуп саналат. Ошондой абсолют бир эле убактын ичинде «өзүндөгү» <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> «өзү үчүн» болмушу болгону. «Өзүндөгү болмуш» катары ал баарына бирдей тийиштүү жалпылыктын түздөн-түз көрүнүшү, бүткүл нак болмуштан айрым турган, накай таза өзүнө өзү төп келген төптөштүк. Тескерисинче, «өзү үчүн болмуш» катары абсолют өзүнөн бөлөктөрүн да өзүнө камтыйт. Ошентип, формалдуу аныктаманы түзгөн, карама-каршылыктардын бул эки кыйдамы (моменти) Рухтун өзүн өзү табуу процессинде бирине бири дал келүүчү баштапкы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аяккы чекиттер катары түшүнүлүүгө тийиш. Aбсолютту «абсолюттуу аң-сезим» же «тажрыйба» <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүлгөн баарына бирдей таандык бүтүндөй бир чексиз реалдуулук катары түшүндүрүп келишкен. Ал эми Абсолюттук идеализм деп аталгандардын талапкерлери Ф. Брэдли, Ж. Ройс сыяктууларга бул жетектөөчү мааниге ээ категориядан болуп саналат.<br>

	''Т. Абдылдабеков.''<br>		''Т. Абдылдабеков.''<br>

imported>Батма, 05:41, 11 Январь (Үчтүн айы) 2024 карата

2024-01-11T05:41:11Z

← Мурунку нускасы		05:41, 11 Январь (Үчтүн айы) 2024 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АБСОЛЮТ''', а б с о л ю т т у к (лат. absolutus көз карандысыз, чексиз, эркин) – баарына бирдей жалпы болмуштук негизди, бүт бардык нерселерден айрымдыгын <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардан таптакыр көз карандысыздыгын билдирүүчү философиялык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> теологиялык термин. Абсолют өзүнө өзү жеткилең, бүт бардык жагынан жетилген <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аяктап бүткөн нерсе катары бардык салыштырмалуулукка (relativum), шарттуулукка (sub conditione), ошондой эле түпкүлүктүүлүккө (finitum) карама-каршы коюлат. Грек философиясы боюнча, абсолюттун формалдуу аныктамасы Платондун «Парменида» диалогунун биринчи гипотезасындагы баарына бирдейлик түшүнүгүнүн маанисине туура келет. Анда баарына бирдейликтин өзү ар кандай баяндоочторду (предикаттарды), <span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> карама-каршы келгендерин да жокко чыгарат (танат). Баарына бирдейлик бардык аныктамалардан эркин, аны «атоого да, айтууга да, ал тууралуу пикир жасоого да, аны таанып билүүгө да болбойт», делет. Акыл-баамдык (Умозримость) <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> болмушту (бытиени) төптөш (тождественный) деп эсептеген. Платон үчүн баарына бирдейлик жок дегенди билдирген. Ошондой эле убакыттын өзүндө баарына бирдейлик категориясысыз деги эле эч нерсе түшүнүүгө мүмкүн эмес. Плотиндин неоплатонисчил философиясында нукура болмуш чөйрөсү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> акыл төптөштүрүлөт, анткени акыл - бул ойлоочу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> ойлоого туура келе тургандын биримдигин туюндурган болсо, баарына бирдейлик, б. а. Абсолютка берилмекчи болгон ар кандай аныктамалардын баары маанисиздик экени жөнүндөгү маселе келип чыгат. Баарына бирдейлик деген артыкчылыктуу акыл катары ой жүгүртпөйт <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ал ойлоого алууга мүмкүн болбогон нерсе. Ошондуктан билимди, акыйкатты, болмушту баарына бирдейликке тийиштүү кылып жамай салууга болбойт. Ал бар нерселердин баарына тең - трансценденттүү. Андай болгон соң ар кандай аныктамаларды танат. Христиандык дин илими абсолют түшүнүгүн Кудай түшүнүгү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> байланыштырат. Григорий Богослов Кудайды «баарынан жогору туруучу» деп атайт. «Кудайга Гимнде» Кудай, айтууга сөз жетпеген, ~~андоого~~ акыл дарамети алсыз, ар кандай болуп жаткандардын себепкери, баарына бирдей таандык, ал эми болгондордун баары эч кимге эч кимиси эмес да»,- деп мүнөздөлөт. Жаңы доордун философиясы абсолютту Кудай <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүлүшүн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> абсолютту баарынан толуктугу катары түшүнүүсүн дин илиминен мурастап калган эле. Абсолютка карата азыркы мамиле антимониячыл (эч каршылыксыз далилге гана жол берүү) болуудан калды; өзүнүн трансценденттүүлүгүн жоготуп, имманенттик дүйнө катары талкуулана баштады. Б. Спиноза Кудайды «абсолюттуу чексиздик катары» (end absolute infinitum) аныктаган. Анын оюнча Кудай - бул өзү анык реалдуулукка ээ болгон бирден бир субстанция, ал эми калгандары, анын гана модификациясынын маңызы. Кудай жөнүндөгү Спинозанын түшүнүгү Ф. Г. Якоби тарабынан кескин сынга алынып, философиялык түшүнүк Aбсолютту Кудай <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүп кароонун жөндүүлүгү канчалык экени тууралуу маселени көтөрүп чыккан. Абсолюттагы аңыздалган Кудайга караганда Библиядагы Кудайдын мүнөздөмөсү алда канча көтөрүңкү маанайда. Анын үстүнө Кудай кудуретинин ачылыштары рационалисттик философиянын каражаттары <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> таанылбайт, булардын каражаттары <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аракеттери көпчүлүк учурда пантеизм <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> атеизмге алып барат. Кудай керемети даанышман сезим <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> сергек ишеничке ачылат. Бул жагынан И. Г. Фихтенин көз карашы да оригиналдуу. Анын ырастоосу боюнча абсолют бул абсолюттук «Мен» дегендин өзү. Ал эми Ф. В. Шеллинг өз түшүнүгүн: Абсолют бул объект <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> субъекттин абсолюттук төптөштүгү катары сунуштайт. Г. В. Ф. Гегель Aбсолютту ушундай түшүндүрүүчүлөрдү катуу сындаган. Гегель үчүн нукура абсолют - бул Рух, өзүндөгү процесстин мазмуну барып турган абстракттуу аныктамалардан, жеткен конкреттүү аныктамаларга карай бараткан ырааттуу кыймыл түрүндөгү ачылышка ээ болгон жандуу субстанция болуп саналат. Ошондой абсолют бир эле убактын ичинде «өзүндөгү» <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> «өзү үчүн» болмушу болгону. «Өзүндөгү болмуш» катары ал баарына бирдей тийиштүү жалпылыктын түздөн-түз көрүнүшү, бүткүл нак болмуштан айрым турган, накай таза өзүнө өзү төп келген төптөштүк. Тескерисинче, «өзү үчүн болмуш» катары абсолют өзүнөн бөлөктөрүн да өзүнө камтыйт. Ошентип, формалдуу аныктаманы түзгөн, карама-каршылыктардын бул эки кыйдамы (моменти) Рухтун өзүн өзү табуу процессинде бирине бири дал келүүчү баштапкы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аяккы чекиттер катары түшүнүлүүгө тийиш. Aбсолютту «абсолюттуу аң-сезим» же «тажрыйба» <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүлгөн баарына бирдей таандык бүтүндөй бир чексиз реалдуулук катары түшүндүрүп келишкен. Ал эми Абсолюттук идеализм деп аталгандардын талапкерлери Ф. Брэдли, Ж. Ройс сыяктууларга бул жетектөөчү мааниге ээ категориядан болуп саналат.<br>		'''АБСОЛЮТ''', а б с о л ю т т у к (лат. absolutus көз карандысыз, чексиз, эркин) – баарына бирдей жалпы болмуштук негизди, бүт бардык нерселерден айрымдыгын <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардан таптакыр көз карандысыздыгын билдирүүчү философиялык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> теологиялык термин. Абсолют өзүнө өзү жеткилең, бүт бардык жагынан жетилген <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аяктап бүткөн нерсе катары бардык салыштырмалуулукка (relativum), шарттуулукка (sub conditione), ошондой эле түпкүлүктүүлүккө (finitum) карама-каршы коюлат. Грек философиясы боюнча, абсолюттун формалдуу аныктамасы Платондун «Парменида» диалогунун биринчи гипотезасындагы баарына бирдейлик түшүнүгүнүн маанисине туура келет. Анда баарына бирдейликтин өзү ар кандай баяндоочторду (предикаттарды), <span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> карама-каршы келгендерин да жокко чыгарат (танат). Баарына бирдейлик бардык аныктамалардан эркин, аны «атоого да, айтууга да, ал тууралуу пикир жасоого да, аны таанып билүүгө да болбойт», делет. Акыл-баамдык (Умозримость) <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> болмушту (бытиени) төптөш (тождественный) деп эсептеген. Платон үчүн баарына бирдейлик жок дегенди билдирген. Ошондой эле убакыттын өзүндө баарына бирдейлик категориясысыз деги эле эч нерсе түшүнүүгө мүмкүн эмес. Плотиндин неоплатонисчил философиясында нукура болмуш чөйрөсү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> акыл төптөштүрүлөт, анткени акыл - бул ойлоочу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> ойлоого туура келе тургандын биримдигин туюндурган болсо, баарына бирдейлик, б. а. Абсолютка берилмекчи болгон ар кандай аныктамалардын баары маанисиздик экени жөнүндөгү маселе келип чыгат. Баарына бирдейлик деген артыкчылыктуу акыл катары ой жүгүртпөйт <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ал ойлоого алууга мүмкүн болбогон нерсе. Ошондуктан билимди, акыйкатты, болмушту баарына бирдейликке тийиштүү кылып жамай салууга болбойт. Ал бар нерселердин баарына тең - трансценденттүү. Андай болгон соң ар кандай аныктамаларды танат. Христиандык дин илими абсолют түшүнүгүн Кудай түшүнүгү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> байланыштырат. Григорий Богослов Кудайды «баарынан жогору туруучу» деп атайт. «Кудайга Гимнде» Кудай, айтууга сөз жетпеген, аңдоого акыл дарамети алсыз, ар кандай болуп жаткандардын себепкери, баарына бирдей таандык, ал эми болгондордун баары эч кимге эч кимиси эмес да»,- деп мүнөздөлөт. Жаңы доордун философиясы абсолютту Кудай <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүлүшүн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> абсолютту баарынан толуктугу катары түшүнүүсүн дин илиминен мурастап калган эле. Абсолютка карата азыркы мамиле антимониячыл (эч каршылыксыз далилге гана жол берүү) болуудан калды; өзүнүн трансценденттүүлүгүн жоготуп, имманенттик дүйнө катары талкуулана баштады. Б. Спиноза Кудайды «абсолюттуу чексиздик катары» (end absolute infinitum) аныктаган. Анын оюнча Кудай - бул өзү анык реалдуулукка ээ болгон бирден бир субстанция, ал эми калгандары, анын гана модификациясынын маңызы. Кудай жөнүндөгү Спинозанын түшүнүгү Ф. Г. Якоби тарабынан кескин сынга алынып, философиялык түшүнүк Aбсолютту Кудай <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүп кароонун жөндүүлүгү канчалык экени тууралуу маселени көтөрүп чыккан. Абсолюттагы аңыздалган Кудайга караганда Библиядагы Кудайдын мүнөздөмөсү алда канча көтөрүңкү маанайда. Анын үстүнө Кудай кудуретинин ачылыштары рационалисттик философиянын каражаттары <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> таанылбайт, булардын каражаттары <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аракеттери көпчүлүк учурда пантеизм <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> атеизмге алып барат. Кудай керемети даанышман сезим <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> сергек ишеничке ачылат. Бул жагынан И. Г. Фихтенин көз карашы да оригиналдуу. Анын ырастоосу боюнча абсолют бул абсолюттук «Мен» дегендин өзү. Ал эми Ф. В. Шеллинг өз түшүнүгүн: Абсолют бул объект <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> субъекттин абсолюттук төптөштүгү катары сунуштайт. Г. В. Ф. Гегель Aбсолютту ушундай түшүндүрүүчүлөрдү катуу сындаган. Гегель үчүн нукура абсолют - бул Рух, өзүндөгү процесстин мазмуну барып турган абстракттуу аныктамалардан, жеткен конкреттүү аныктамаларга карай бараткан ырааттуу кыймыл түрүндөгү ачылышка ээ болгон жандуу субстанция болуп саналат. Ошондой абсолют бир эле убактын ичинде «өзүндөгү» <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> «өзү үчүн» болмушу болгону. «Өзүндөгү болмуш» катары ал баарына бирдей тийиштүү жалпылыктын түздөн-түз көрүнүшү, бүткүл нак болмуштан айрым турган, накай таза өзүнө өзү төп келген төптөштүк. Тескерисинче, «өзү үчүн болмуш» катары абсолют өзүнөн бөлөктөрүн да өзүнө камтыйт. Ошентип, формалдуу аныктаманы түзгөн, карама-каршылыктардын бул эки кыйдамы (моменти) Рухтун өзүн өзү табуу процессинде бирине бири дал келүүчү баштапкы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аяккы чекиттер катары түшүнүлүүгө тийиш. Aбсолютту «абсолюттуу аң-сезим» же «тажрыйба» <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүлгөн баарына бирдей таандык бүтүндөй бир чексиз реалдуулук катары түшүндүрүп келишкен. Ал эми Абсолюттук идеализм деп аталгандардын талапкерлери Ф. Брэдли, Ж. Ройс сыяктууларга бул жетектөөчү мааниге ээ категориядан болуп саналат.<br>

	''Т. Абдылдабеков.''<br>		''Т. Абдылдабеков.''<br>

imported>Adina, 08:28, 30 Ноябрь (Жетинин айы) 2023 карата

2023-11-30T08:28:08Z

← Мурунку нускасы		08:28, 30 Ноябрь (Жетинин айы) 2023 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АБСОЛЮТ''', а б с о л ю т т у к (лат. absolutus көз карандысыз, чексиз, эркин) – баарына бирдей жалпы болмуштук негизди, бүт бардык нерселерден айрымдыгын <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардан таптакыр көз карандысыздыгын билдирүүчү философиялык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> теологиялык термин. Абсолют өзүнө өзү жеткилең, бүт бардык жагынан жетилген <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аяктап бүткөн нерсе катары бардык салыштырмалуулукка (relativum), шарттуулукка (sub conditione), ошондой эле түпкүлүктүүлүккө (finitum) карама-каршы коюлат. Грек философиясы боюнча, ~~Абсолюттун~~ формалдуу аныктамасы Платондун «Парменида» диалогунун биринчи гипотезасындагы баарына бирдейлик түшүнүгүнүн маанисине туура келет. Анда баарына бирдейликтин өзү ар кандай баяндоочторду (предикаттарды), <span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> карама-каршы келгендерин да жокко чыгарат (танат). Баарына бирдейлик бардык аныктамалардан эркин, аны «атоого да, айтууга да, ал тууралуу пикир жасоого да, аны таанып билүүгө да болбойт», делет. Акыл-баамдык (Умозримость) <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> болмушту (бытиени) төптөш (тождественный) деп эсептеген. Платон үчүн баарына бирдейлик жок дегенди билдирген. Ошондой эле убакыттын өзүндө баарына бирдейлик категориясысыз деги эле эч нерсе түшүнүүгө мүмкүн эмес. Плотиндин неоплатонисчил философиясында нукура болмуш чөйрөсү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> ~~Акыл~~ төптөштүрүлөт, анткени ~~Акыл~~ - бул ойлоочу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> ойлоого туура келе тургандын биримдигин туюндурган болсо, баарына бирдейлик, б. а. Абсолютка берилмекчи болгон ар кандай аныктамалардын баары маанисиздик экени жөнүндөгү маселе келип чыгат. Баарына бирдейлик деген артыкчылыктуу акыл катары ой жүгүртпөйт <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ал ойлоого алууга мүмкүн болбогон нерсе. Ошондуктан билимди, акыйкатты, болмушту баарына бирдейликке тийиштүү кылып жамай салууга болбойт. Ал бар нерселердин баарына тең - трансценденттүү. Андай болгон соң ар кандай аныктамаларды танат. Христиандык дин илими ~~Абсолют~~ түшүнүгүн Кудай түшүнүгү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> байланыштырат. Григорий Богослов Кудайды «баарынан жогору туруучу» деп атайт. «Кудайга Гимнде» Кудай, айтууга сөз жетпеген, андоого акыл дарамети алсыз, ар кандай болуп жаткандардын себепкери, баарына бирдей таандык, ал эми болгондордун баары эч кимге эч кимиси эмес да»,- деп мүнөздөлөт. Жаңы доордун философиясы ~~Aбсолютту~~ Кудай <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүлүшүн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ~~Aбсолютту~~ баарынан толуктугу катары түшүнүүсүн дин илиминен мурастап калган эле. Абсолютка карата азыркы мамиле антимониячыл (эч каршылыксыз далилге гана жол берүү) болуудан калды; өзүнүн трансценденттүүлүгүн жоготуп, имманенттик дүйнө катары талкуулана баштады. Б. Спиноза Кудайды «абсолюттуу чексиздик катары» (end absolute infinitum) аныктаган. Анын оюнча Кудай - бул өзү анык реалдуулукка ээ болгон бирден бир субстанция, ал эми калгандары, анын гана модификациясынын маңызы. Кудай жөнүндөгү Спинозанын түшүнүгү Ф. Г. Якоби тарабынан кескин сынга алынып, философиялык түшүнүк Aбсолютту Кудай <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүп кароонун жөндүүлүгү канчалык экени тууралуу маселени көтөрүп чыккан. Абсолюттагы аңыздалган Кудайга караганда Библиядагы Кудайдын мүнөздөмөсү алда канча көтөрүңкү маанайда. Анын үстүнө Кудай кудуретинин ачылыштары рационалисттик философиянын каражаттары <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> таанылбайт, булардын каражаттары <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аракеттери көпчүлүк учурда пантеизм <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> атеизмге алып барат. Кудай керемети даанышман сезим <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> сергек ишеничке ачылат. Бул жагынан И. Г. Фихтенин көз карашы да оригиналдуу. Анын ырастоосу боюнча ~~Абсолют~~ бул абсолюттук «Мен» дегендин өзү. Ал эми Ф. В. Шеллинг өз түшүнүгүн: Абсолют бул объект <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> субъекттин абсолюттук төптөштүгү катары сунуштайт. Г. В. Ф. Гегель Aбсолютту ушундай түшүндүрүүчүлөрдү катуу сындаган. Гегель үчүн нукура ~~Абсолют~~ - бул Рух, өзүндөгү процесстин мазмуну барып турган абстракттуу аныктамалардан, жеткен конкреттүү аныктамаларга карай бараткан ырааттуу кыймыл түрүндөгү ачылышка ээ болгон жандуу субстанция болуп саналат. Ошондой ~~Абсолют~~ бир эле убактын ичинде «өзүндөгү» <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> «өзү үчүн» болмушу болгону. «Өзүндөгү болмуш» катары ал баарына бирдей тийиштүү жалпылыктын түздөн-түз көрүнүшү, бүткүл нак болмуштан айрым турган, накай таза өзүнө өзү төп келген төптөштүк. Тескерисинче, «өзү үчүн болмуш» катары ~~Абсолют~~ өзүнөн бөлөктөрүн да өзүнө камтыйт. Ошентип, формалдуу аныктаманы түзгөн, карама-каршылыктардын бул эки кыйдамы (моменти) Рухтун өзүн өзү табуу процессинде бирине бири дал келүүчү баштапкы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аяккы чекиттер катары түшүнүлүүгө тийиш. Aбсолютту «абсолюттуу аң-сезим» же «тажрыйба» <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүлгөн баарына бирдей таандык бүтүндөй бир чексиз реалдуулук катары түшүндүрүп келишкен. Ал эми Абсолюттук идеализм деп аталгандардын талапкерлери Ф. Брэдли, Ж. Ройс сыяктууларга бул жетектөөчү мааниге ээ категориядан болуп саналат.<br>		'''АБСОЛЮТ''', а б с о л ю т т у к (лат. absolutus көз карандысыз, чексиз, эркин) – баарына бирдей жалпы болмуштук негизди, бүт бардык нерселерден айрымдыгын <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардан таптакыр көз карандысыздыгын билдирүүчү философиялык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> теологиялык термин. Абсолют өзүнө өзү жеткилең, бүт бардык жагынан жетилген <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аяктап бүткөн нерсе катары бардык салыштырмалуулукка (relativum), шарттуулукка (sub conditione), ошондой эле түпкүлүктүүлүккө (finitum) карама-каршы коюлат. Грек философиясы боюнча, абсолюттун формалдуу аныктамасы Платондун «Парменида» диалогунун биринчи гипотезасындагы баарына бирдейлик түшүнүгүнүн маанисине туура келет. Анда баарына бирдейликтин өзү ар кандай баяндоочторду (предикаттарды), <span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> карама-каршы келгендерин да жокко чыгарат (танат). Баарына бирдейлик бардык аныктамалардан эркин, аны «атоого да, айтууга да, ал тууралуу пикир жасоого да, аны таанып билүүгө да болбойт», делет. Акыл-баамдык (Умозримость) <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> болмушту (бытиени) төптөш (тождественный) деп эсептеген. Платон үчүн баарына бирдейлик жок дегенди билдирген. Ошондой эле убакыттын өзүндө баарына бирдейлик категориясысыз деги эле эч нерсе түшүнүүгө мүмкүн эмес. Плотиндин неоплатонисчил философиясында нукура болмуш чөйрөсү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> акыл төптөштүрүлөт, анткени акыл - бул ойлоочу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> ойлоого туура келе тургандын биримдигин туюндурган болсо, баарына бирдейлик, б. а. Абсолютка берилмекчи болгон ар кандай аныктамалардын баары маанисиздик экени жөнүндөгү маселе келип чыгат. Баарына бирдейлик деген артыкчылыктуу акыл катары ой жүгүртпөйт <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ал ойлоого алууга мүмкүн болбогон нерсе. Ошондуктан билимди, акыйкатты, болмушту баарына бирдейликке тийиштүү кылып жамай салууга болбойт. Ал бар нерселердин баарына тең - трансценденттүү. Андай болгон соң ар кандай аныктамаларды танат. Христиандык дин илими абсолют түшүнүгүн Кудай түшүнүгү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> байланыштырат. Григорий Богослов Кудайды «баарынан жогору туруучу» деп атайт. «Кудайга Гимнде» Кудай, айтууга сөз жетпеген, андоого акыл дарамети алсыз, ар кандай болуп жаткандардын себепкери, баарына бирдей таандык, ал эми болгондордун баары эч кимге эч кимиси эмес да»,- деп мүнөздөлөт. Жаңы доордун философиясы абсолютту Кудай <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүлүшүн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> абсолютту баарынан толуктугу катары түшүнүүсүн дин илиминен мурастап калган эле. Абсолютка карата азыркы мамиле антимониячыл (эч каршылыксыз далилге гана жол берүү) болуудан калды; өзүнүн трансценденттүүлүгүн жоготуп, имманенттик дүйнө катары талкуулана баштады. Б. Спиноза Кудайды «абсолюттуу чексиздик катары» (end absolute infinitum) аныктаган. Анын оюнча Кудай - бул өзү анык реалдуулукка ээ болгон бирден бир субстанция, ал эми калгандары, анын гана модификациясынын маңызы. Кудай жөнүндөгү Спинозанын түшүнүгү Ф. Г. Якоби тарабынан кескин сынга алынып, философиялык түшүнүк Aбсолютту Кудай <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүп кароонун жөндүүлүгү канчалык экени тууралуу маселени көтөрүп чыккан. Абсолюттагы аңыздалган Кудайга караганда Библиядагы Кудайдын мүнөздөмөсү алда канча көтөрүңкү маанайда. Анын үстүнө Кудай кудуретинин ачылыштары рационалисттик философиянын каражаттары <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> таанылбайт, булардын каражаттары <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аракеттери көпчүлүк учурда пантеизм <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> атеизмге алып барат. Кудай керемети даанышман сезим <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> сергек ишеничке ачылат. Бул жагынан И. Г. Фихтенин көз карашы да оригиналдуу. Анын ырастоосу боюнча абсолют бул абсолюттук «Мен» дегендин өзү. Ал эми Ф. В. Шеллинг өз түшүнүгүн: Абсолют бул объект <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> субъекттин абсолюттук төптөштүгү катары сунуштайт. Г. В. Ф. Гегель Aбсолютту ушундай түшүндүрүүчүлөрдү катуу сындаган. Гегель үчүн нукура абсолют - бул Рух, өзүндөгү процесстин мазмуну барып турган абстракттуу аныктамалардан, жеткен конкреттүү аныктамаларга карай бараткан ырааттуу кыймыл түрүндөгү ачылышка ээ болгон жандуу субстанция болуп саналат. Ошондой абсолют бир эле убактын ичинде «өзүндөгү» <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> «өзү үчүн» болмушу болгону. «Өзүндөгү болмуш» катары ал баарына бирдей тийиштүү жалпылыктын түздөн-түз көрүнүшү, бүткүл нак болмуштан айрым турган, накай таза өзүнө өзү төп келген төптөштүк. Тескерисинче, «өзү үчүн болмуш» катары абсолют өзүнөн бөлөктөрүн да өзүнө камтыйт. Ошентип, формалдуу аныктаманы түзгөн, карама-каршылыктардын бул эки кыйдамы (моменти) Рухтун өзүн өзү табуу процессинде бирине бири дал келүүчү баштапкы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аяккы чекиттер катары түшүнүлүүгө тийиш. Aбсолютту «абсолюттуу аң-сезим» же «тажрыйба» <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүлгөн баарына бирдей таандык бүтүндөй бир чексиз реалдуулук катары түшүндүрүп келишкен. Ал эми Абсолюттук идеализм деп аталгандардын талапкерлери Ф. Брэдли, Ж. Ройс сыяктууларга бул жетектөөчү мааниге ээ категориядан болуп саналат.<br>

	''Т. Абдылдабеков.''<br>		''Т. Абдылдабеков.''<br>

imported>Adina, 08:44, 2 Август (Баш оона) 2023 карата

2023-08-02T08:44:07Z

← Мурунку нускасы		08:44, 2 Август (Баш оона) 2023 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АБСОЛЮТ''', а б с о л ю т т у к (лат. absolutus көз карандысыз, чексиз, эркин) – баарына бирдей жалпы болмуштук негизди, бүт бардык нерселерден айрымдыгын <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардан таптакыр көз карандысыздыгын билдирүүчү философиялык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> теологиялык термин. ~~А.бсолют~~ өзүнө өзү жеткилең, бүт бардык жагынан жетилген <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аяктап бүткөн нерсе катары бардык салыштырмалуулукка (relativum), шарттуулукка (sub conditione), ошондой эле түпкүлүктүүлүккө (finitum) карама-каршы коюлат. Грек философиясы боюнча, Абсолюттун формалдуу аныктамасы Платондун «Парменида» диалогунун биринчи гипотезасындагы баарына бирдейлик түшүнүгүнүн маанисине туура келет. Анда баарына бирдейликтин өзү ар кандай баяндоочторду (предикаттарды), <span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> карама-каршы келгендерин да жокко чыгарат (танат). Баарына бирдейлик бардык аныктамалардан эркин, аны «атоого да, айтууга да, ал тууралуу пикир жасоого да, аны таанып билүүгө да болбойт», делет. Акыл-баамдык (Умозримость) <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> болмушту (бытиени) төптөш (тождественный) деп эсептеген. Платон үчүн баарына бирдейлик жок дегенди билдирген. Ошондой эле убакыттын өзүндө баарына бирдейлик категориясысыз деги эле эч нерсе түшүнүүгө мүмкүн эмес. Плотиндин неоплатонисчил философиясында нукура болмуш чөйрөсү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Акыл төптөштүрүлөт, анткени Акыл - бул ойлоочу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> ойлоого туура келе тургандын биримдигин туюндурган болсо, баарына бирдейлик, б. а. Абсолютка берилмекчи болгон ар кандай аныктамалардын баары маанисиздик экени жөнүндөгү маселе келип чыгат. Баарына бирдейлик деген артыкчылыктуу акыл катары ой жүгүртпөйт <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ал ойлоого алууга мүмкүн болбогон нерсе. Ошондуктан билимди, акыйкатты, болмушту баарына бирдейликке тийиштүү кылып жамай салууга болбойт. Ал бар нерселердин баарына тең - трансценденттүү. Андай болгон соң ар кандай аныктамаларды танат. Христиандык дин илими Абсолют түшүнүгүн Кудай түшүнүгү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> байланыштырат. Григорий Богослов Кудайды «баарынан жогору туруучу» деп атайт. «Кудайга Гимнде» Кудай, айтууга сөз жетпеген, андоого акыл дарамети алсыз, ар кандай болуп жаткандардын себепкери, баарына бирдей таандык, ал эми болгондордун баары эч кимге эч кимиси эмес да»,- деп мүнөздөлөт. Жаңы доордун философиясы Aбсолютту Кудай <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүлүшүн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Aбсолютту баарынан толуктугу катары түшүнүүсүн дин илиминен мурастап калган эле. ~~Асолютка~~ карата азыркы мамиле антимониячыл (эч каршылыксыз далилге гана жол берүү) болуудан калды; өзүнүн трансценденттүүлүгүн жоготуп, имманенттик дүйнө катары талкуулана баштады. Б. Спиноза Кудайды «абсолюттуу чексиздик катары» (end absolute infinitum) аныктаган. Анын оюнча Кудай - бул өзү анык реалдуулукка ээ болгон бирден бир субстанция, ал эми калгандары, анын гана модификациясынын маңызы. Кудай жөнүндөгү Спинозанын түшүнүгү Ф. Г. Якоби тарабынан кескин сынга алынып, философиялык түшүнүк Aбсолютту Кудай <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүп кароонун жөндүүлүгү канчалык экени тууралуу маселени көтөрүп чыккан. Абсолюттагы аңыздалган Кудайга караганда Библиядагы Кудайдын мүнөздөмөсү алда канча көтөрүңкү маанайда. Анын үстүнө Кудай кудуретинин ачылыштары рационалисттик философиянын каражаттары <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> таанылбайт, булардын каражаттары <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аракеттери көпчүлүк учурда пантеизм <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> атеизмге алып барат. Кудай керемети даанышман сезим <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> сергек ишеничке ачылат. Бул жагынан И. Г. Фихтенин көз карашы да ~~оргиналдуу~~. Анын ырастоосу боюнча Абсолют бул абсолюттук «Мен» дегендин өзү. Ал эми Ф. В. Шеллинг өз түшүнүгүн: ~~Асолют~~ бул объект <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> субъекттин абсолюттук төптөштүгү катары сунуштайт. Г. В. Ф. Гегель ~~Aсолютту~~ ушундай түшүндүрүүчүлөрдү катуу сындаган. Гегель үчүн нукура Абсолют - бул Рух, өзүндөгү процесстин мазмуну барып турган абстракттуу аныктамалардан, жеткен конкреттүү аныктамаларга карай бараткан ырааттуу кыймыл түрүндөгү ачылышка ээ болгон жандуу субстанция болуп саналат. Ошондой Абсолют бир эле убактын ичинде «өзүндөгү» <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> «өзү үчүн» болмушу болгону. «Өзүндөгү болмуш» катары ал баарына бирдей тийиштүү жалпылыктын түздөн-түз көрүнүшү, бүткүл нак болмуштан айрым турган, накай таза өзүнө өзү төп келген төптөштүк. Тескерисинче, «өзү үчүн болмуш» катары Абсолют өзүнөн бөлөктөрүн да өзүнө камтыйт. Ошентип, формалдуу аныктаманы түзгөн, карама-каршылыктардын бул эки кыйдамы (моменти) Рухтун өзүн өзү табуу процессинде бирине бири дал келүүчү баштапкы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аяккы чекиттер катары түшүнүлүүгө тийиш. Aбсолютту «абсолюттуу аң-сезим» же «тажрыйба» <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүлгөн баарына бирдей таандык бүтүндөй бир чексиз реалдуулук катары түшүндүрүп келишкен. Ал эми Абсолюттук идеализм деп аталгандардын талапкерлери Ф. Брэдли, Ж. Ройс сыяктууларга бул жетектөөчү мааниге ээ категориядан болуп саналат.<br>		'''АБСОЛЮТ''', а б с о л ю т т у к (лат. absolutus көз карандысыз, чексиз, эркин) – баарына бирдей жалпы болмуштук негизди, бүт бардык нерселерден айрымдыгын <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардан таптакыр көз карандысыздыгын билдирүүчү философиялык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> теологиялык термин. Абсолют өзүнө өзү жеткилең, бүт бардык жагынан жетилген <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аяктап бүткөн нерсе катары бардык салыштырмалуулукка (relativum), шарттуулукка (sub conditione), ошондой эле түпкүлүктүүлүккө (finitum) карама-каршы коюлат. Грек философиясы боюнча, Абсолюттун формалдуу аныктамасы Платондун «Парменида» диалогунун биринчи гипотезасындагы баарына бирдейлик түшүнүгүнүн маанисине туура келет. Анда баарына бирдейликтин өзү ар кандай баяндоочторду (предикаттарды), <span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> карама-каршы келгендерин да жокко чыгарат (танат). Баарына бирдейлик бардык аныктамалардан эркин, аны «атоого да, айтууга да, ал тууралуу пикир жасоого да, аны таанып билүүгө да болбойт», делет. Акыл-баамдык (Умозримость) <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> болмушту (бытиени) төптөш (тождественный) деп эсептеген. Платон үчүн баарына бирдейлик жок дегенди билдирген. Ошондой эле убакыттын өзүндө баарына бирдейлик категориясысыз деги эле эч нерсе түшүнүүгө мүмкүн эмес. Плотиндин неоплатонисчил философиясында нукура болмуш чөйрөсү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Акыл төптөштүрүлөт, анткени Акыл - бул ойлоочу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> ойлоого туура келе тургандын биримдигин туюндурган болсо, баарына бирдейлик, б. а. Абсолютка берилмекчи болгон ар кандай аныктамалардын баары маанисиздик экени жөнүндөгү маселе келип чыгат. Баарына бирдейлик деген артыкчылыктуу акыл катары ой жүгүртпөйт <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ал ойлоого алууга мүмкүн болбогон нерсе. Ошондуктан билимди, акыйкатты, болмушту баарына бирдейликке тийиштүү кылып жамай салууга болбойт. Ал бар нерселердин баарына тең - трансценденттүү. Андай болгон соң ар кандай аныктамаларды танат. Христиандык дин илими Абсолют түшүнүгүн Кудай түшүнүгү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> байланыштырат. Григорий Богослов Кудайды «баарынан жогору туруучу» деп атайт. «Кудайга Гимнде» Кудай, айтууга сөз жетпеген, андоого акыл дарамети алсыз, ар кандай болуп жаткандардын себепкери, баарына бирдей таандык, ал эми болгондордун баары эч кимге эч кимиси эмес да»,- деп мүнөздөлөт. Жаңы доордун философиясы Aбсолютту Кудай <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүлүшүн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Aбсолютту баарынан толуктугу катары түшүнүүсүн дин илиминен мурастап калган эле. Абсолютка карата азыркы мамиле антимониячыл (эч каршылыксыз далилге гана жол берүү) болуудан калды; өзүнүн трансценденттүүлүгүн жоготуп, имманенттик дүйнө катары талкуулана баштады. Б. Спиноза Кудайды «абсолюттуу чексиздик катары» (end absolute infinitum) аныктаган. Анын оюнча Кудай - бул өзү анык реалдуулукка ээ болгон бирден бир субстанция, ал эми калгандары, анын гана модификациясынын маңызы. Кудай жөнүндөгү Спинозанын түшүнүгү Ф. Г. Якоби тарабынан кескин сынга алынып, философиялык түшүнүк Aбсолютту Кудай <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүп кароонун жөндүүлүгү канчалык экени тууралуу маселени көтөрүп чыккан. Абсолюттагы аңыздалган Кудайга караганда Библиядагы Кудайдын мүнөздөмөсү алда канча көтөрүңкү маанайда. Анын үстүнө Кудай кудуретинин ачылыштары рационалисттик философиянын каражаттары <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> таанылбайт, булардын каражаттары <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аракеттери көпчүлүк учурда пантеизм <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> атеизмге алып барат. Кудай керемети даанышман сезим <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> сергек ишеничке ачылат. Бул жагынан И. Г. Фихтенин көз карашы да оригиналдуу. Анын ырастоосу боюнча Абсолют бул абсолюттук «Мен» дегендин өзү. Ал эми Ф. В. Шеллинг өз түшүнүгүн: Абсолют бул объект <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> субъекттин абсолюттук төптөштүгү катары сунуштайт. Г. В. Ф. Гегель Aбсолютту ушундай түшүндүрүүчүлөрдү катуу сындаган. Гегель үчүн нукура Абсолют - бул Рух, өзүндөгү процесстин мазмуну барып турган абстракттуу аныктамалардан, жеткен конкреттүү аныктамаларга карай бараткан ырааттуу кыймыл түрүндөгү ачылышка ээ болгон жандуу субстанция болуп саналат. Ошондой Абсолют бир эле убактын ичинде «өзүндөгү» <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> «өзү үчүн» болмушу болгону. «Өзүндөгү болмуш» катары ал баарына бирдей тийиштүү жалпылыктын түздөн-түз көрүнүшү, бүткүл нак болмуштан айрым турган, накай таза өзүнө өзү төп келген төптөштүк. Тескерисинче, «өзү үчүн болмуш» катары Абсолют өзүнөн бөлөктөрүн да өзүнө камтыйт. Ошентип, формалдуу аныктаманы түзгөн, карама-каршылыктардын бул эки кыйдамы (моменти) Рухтун өзүн өзү табуу процессинде бирине бири дал келүүчү баштапкы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аяккы чекиттер катары түшүнүлүүгө тийиш. Aбсолютту «абсолюттуу аң-сезим» же «тажрыйба» <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүлгөн баарына бирдей таандык бүтүндөй бир чексиз реалдуулук катары түшүндүрүп келишкен. Ал эми Абсолюттук идеализм деп аталгандардын талапкерлери Ф. Брэдли, Ж. Ройс сыяктууларга бул жетектөөчү мааниге ээ категориядан болуп саналат.<br>

	''Т. Абдылдабеков.''<br>		''Т. Абдылдабеков.''<br>

imported>Temirkan, 09:27, 26 Июль (Теке) 2023 карата

2023-07-26T09:27:33Z

← Мурунку нускасы		09:27, 26 Июль (Теке) 2023 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АБСОЛЮТ''', а б с о л ю т т у к (лат. absolutus көз карандысыз, чексиз, эркин) – баарына бирдей жалпы болмуштук негизди, бүт бардык нерселерден айрымдыгын <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардан таптакыр көз карандысыздыгын билдирүүчү ~~филос.~~ <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> теологиялык термин. А. өзүнө өзү жеткилең, бүт бардык жагынан жетилген <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аяктап бүткөн нерсе катары бардык салыштырмалуулукка (relativum), шарттуулукка (sub conditione), о. эле түпкүлүктүүлүккө (finitum) карама-каршы коюлат. Грек философиясы ~~б-ча~~, ~~А-тун~~ формалдуу аныктамасы Платондун «Парменида» диалогунун биринчи гипотезасындагы баарына бирдейлик түшүнүгүнүн маанисине туура келет. Анда баарына бирдейликтин өзү ар кандай баяндоочторду (предикаттарды), <span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> карама-каршы келгендерин да жокко чыгарат (танат). Баарына бирдейлик бардык аныктамалардан эркин, аны «атоого да, айтууга да, ал тууралуу пикир жасоого да, аны таанып билүүгө да болбойт», делет. Акыл-баамдык (Умозримость) <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> болмушту (бытиени) төптөш (тождественный) деп эсептеген. Платон үчүн баарына бирдейлик жок дегенди билдирген. О. эле убакыттын өзүндө баарына бирдейлик категориясысыз деги эле эч нерсе түшүнүүгө мүмкүн эмес. Плотиндин неоплатонисчил философиясында нукура болмуш чөйрөсү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Акыл төптөштүрүлөт, анткени Акыл - бул ойлоочу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> ойлоого туура келе тургандын биримдигин туюндурган болсо, баарына бирдейлик, б. а. ~~А-ка~~ берилмекчи болгон ар кандай аныктамалардын баары маанисиздик экени ~~ж-дөгү~~ маселе келип чыгат. Баарына бирдейлик деген артыкчылыктуу акыл катары ой жүгүртпөйт <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ал ойлоого алууга мүмкүн болбогон нерсе. Ошондуктан билимди, акыйкатты, болмушту баарына бирдейликке тийиштүү кылып жамай салууга болбойт. Ал бар нерселердин баарына тең - трансценденттүү. Андай болгон соң ар кандай аныктамаларды танат. Христиандык дин илими А. түшүнүгүн Кудай түшүнүгү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> байланыштырат. Григорий Богослов Кудайды «баарынан жогору туруучу» деп атайт. «Кудайга Гимнде» Кудай, айтууга сөз жетпеген, андоого акыл дарамети алсыз, ар кандай болуп жаткандардын себепкери, баарына бирдей таандык, ал эми болгондордун баары эч кимге эч кимиси эмес да»,- деп мүнөздөлөт. Жаңы доордун философиясы ~~A-ту~~ Кудай <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүлүшүн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ~~A-ту~~ баарынан толуктугу катары түшүнүүсүн дин илиминен мурастап калган эле. ~~А-ка~~ карата азыркы мамиле антимониячыл (эч каршылыксыз далилге гана жол берүү) болуудан калды; өзүнүн трансценденттүүлүгүн жоготуп, имманенттик дүйнө катары талкуулана баштады. Б. Спиноза Кудайды «абсолюттуу чексиздик катары» (end absolute infinitum) аныктаган. Анын оюнча Кудай - бул өзү анык реалдуулукка ээ болгон бирден бир субстанция, ал эми калгандары, анын гана модификациясынын маңызы. Кудай ~~ж-дөгү~~ Спинозанын түшүнүгү Ф. Г. Якоби тарабынан кескин сынга алынып, ~~филос.~~ түшүнүк ~~A-ту~~ Кудай <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүп кароонун жөндүүлүгү канчалык экени тууралуу маселени көтөрүп чыккан. ~~А-тагы~~ аңыздалган Кудайга караганда Библиядагы Кудайдын мүнөздөмөсү алда канча көтөрүңкү маанайда. Анын үстүнө Кудай кудуретинин ачылыштары рационалисттик философиянын каражаттары <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> таанылбайт, булардын каражаттары <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аракеттери көпчүлүк учурда пантеизм <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> атеизмге алып барат. Кудай керемети даанышман сезим <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> сергек ишеничке ачылат. Бул жагынан И. Г. Фихтенин көз карашы да оргиналдуу. Анын ырастоосу ~~б-ча А.~~ бул абсолюттук «Мен» дегендин өзү. Ал эми Ф. В. Шеллинг өз түшүнүгүн: А. бул объект <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> субъекттин абсолюттук төптөштүгү катары сунуштайт. Г. В. Ф. Гегель ~~A-ту~~ ушундай түшүндүрүүчүлөрдү катуу сындаган. Гегель үчүн нукура А. - бул Рух, өзүндөгү процесстин мазмуну барып турган абстракттуу аныктамалардан, жеткен конкреттүү аныктамаларга карай бараткан ырааттуу кыймыл түрүндөгү ачылышка ээ болгон жандуу субстанция болуп саналат. Ошондой А. бир эле убактын ичинде «өзүндөгү» <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> «өзү үчүн» болмушу болгону. «Өзүндөгү болмуш» катары ал баарына бирдей тийиштүү жалпылыктын түздөн-түз көрүнүшү, бүткүл нак болмуштан айрым турган, ~~накайтаза~~ өзүнө өзү төп келген төптөштүк. Тескерисинче, «өзү үчүн болмуш» катары А. өзүнөн бөлөктөрүн да өзүнө камтыйт. Ошентип, формалдуу аныктаманы түзгөн, карама-каршылыктардын бул эки кыйдамы (моменти) Рухтун өзүн өзү табуу процессинде бирине бири дал келүүчү баштапкы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аяккы чекиттер катары түшүнүлүүгө тийиш. ~~A-ту~~ «абсолюттуу аң-сезим» же «тажрыйба» <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүлгөн баарына бирдей таандык бүтүндөй бир чексиз реалдуулук катары түшүндүрүп келишкен. Ал эми ~~А-тук~~ идеализм деп аталгандардын талапкерлери Ф. Брэдли, Ж. Ройс сыяктууларга бул жетектөөчү мааниге ээ категориядан болуп саналат.<br>		'''АБСОЛЮТ''', а б с о л ю т т у к (лат. absolutus көз карандысыз, чексиз, эркин) – баарына бирдей жалпы болмуштук негизди, бүт бардык нерселерден айрымдыгын <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардан таптакыр көз карандысыздыгын билдирүүчү философиялык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> теологиялык термин. А.бсолют өзүнө өзү жеткилең, бүт бардык жагынан жетилген <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аяктап бүткөн нерсе катары бардык салыштырмалуулукка (relativum), шарттуулукка (sub conditione), ошондой эле түпкүлүктүүлүккө (finitum) карама-каршы коюлат. Грек философиясы боюнча, Абсолюттун формалдуу аныктамасы Платондун «Парменида» диалогунун биринчи гипотезасындагы баарына бирдейлик түшүнүгүнүн маанисине туура келет. Анда баарына бирдейликтин өзү ар кандай баяндоочторду (предикаттарды), <span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> карама-каршы келгендерин да жокко чыгарат (танат). Баарына бирдейлик бардык аныктамалардан эркин, аны «атоого да, айтууга да, ал тууралуу пикир жасоого да, аны таанып билүүгө да болбойт», делет. Акыл-баамдык (Умозримость) <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> болмушту (бытиени) төптөш (тождественный) деп эсептеген. Платон үчүн баарына бирдейлик жок дегенди билдирген. Ошондой эле убакыттын өзүндө баарына бирдейлик категориясысыз деги эле эч нерсе түшүнүүгө мүмкүн эмес. Плотиндин неоплатонисчил философиясында нукура болмуш чөйрөсү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Акыл төптөштүрүлөт, анткени Акыл - бул ойлоочу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> ойлоого туура келе тургандын биримдигин туюндурган болсо, баарына бирдейлик, б. а. Абсолютка берилмекчи болгон ар кандай аныктамалардын баары маанисиздик экени жөнүндөгү маселе келип чыгат. Баарына бирдейлик деген артыкчылыктуу акыл катары ой жүгүртпөйт <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ал ойлоого алууга мүмкүн болбогон нерсе. Ошондуктан билимди, акыйкатты, болмушту баарына бирдейликке тийиштүү кылып жамай салууга болбойт. Ал бар нерселердин баарына тең - трансценденттүү. Андай болгон соң ар кандай аныктамаларды танат. Христиандык дин илими Абсолют түшүнүгүн Кудай түшүнүгү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> байланыштырат. Григорий Богослов Кудайды «баарынан жогору туруучу» деп атайт. «Кудайга Гимнде» Кудай, айтууга сөз жетпеген, андоого акыл дарамети алсыз, ар кандай болуп жаткандардын себепкери, баарына бирдей таандык, ал эми болгондордун баары эч кимге эч кимиси эмес да»,- деп мүнөздөлөт. Жаңы доордун философиясы Aбсолютту Кудай <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүлүшүн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Aбсолютту баарынан толуктугу катары түшүнүүсүн дин илиминен мурастап калган эле. Асолютка карата азыркы мамиле антимониячыл (эч каршылыксыз далилге гана жол берүү) болуудан калды; өзүнүн трансценденттүүлүгүн жоготуп, имманенттик дүйнө катары талкуулана баштады. Б. Спиноза Кудайды «абсолюттуу чексиздик катары» (end absolute infinitum) аныктаган. Анын оюнча Кудай - бул өзү анык реалдуулукка ээ болгон бирден бир субстанция, ал эми калгандары, анын гана модификациясынын маңызы. Кудай жөнүндөгү Спинозанын түшүнүгү Ф. Г. Якоби тарабынан кескин сынга алынып, философиялык түшүнүк Aбсолютту Кудай <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүп кароонун жөндүүлүгү канчалык экени тууралуу маселени көтөрүп чыккан. Абсолюттагы аңыздалган Кудайга караганда Библиядагы Кудайдын мүнөздөмөсү алда канча көтөрүңкү маанайда. Анын үстүнө Кудай кудуретинин ачылыштары рационалисттик философиянын каражаттары <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> таанылбайт, булардын каражаттары <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аракеттери көпчүлүк учурда пантеизм <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> атеизмге алып барат. Кудай керемети даанышман сезим <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> сергек ишеничке ачылат. Бул жагынан И. Г. Фихтенин көз карашы да оргиналдуу. Анын ырастоосу боюнча Абсолют бул абсолюттук «Мен» дегендин өзү. Ал эми Ф. В. Шеллинг өз түшүнүгүн: Асолют бул объект <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> субъекттин абсолюттук төптөштүгү катары сунуштайт. Г. В. Ф. Гегель Aсолютту ушундай түшүндүрүүчүлөрдү катуу сындаган. Гегель үчүн нукура Абсолют - бул Рух, өзүндөгү процесстин мазмуну барып турган абстракттуу аныктамалардан, жеткен конкреттүү аныктамаларга карай бараткан ырааттуу кыймыл түрүндөгү ачылышка ээ болгон жандуу субстанция болуп саналат. Ошондой Абсолют бир эле убактын ичинде «өзүндөгү» <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> «өзү үчүн» болмушу болгону. «Өзүндөгү болмуш» катары ал баарына бирдей тийиштүү жалпылыктын түздөн-түз көрүнүшү, бүткүл нак болмуштан айрым турган, накай таза өзүнө өзү төп келген төптөштүк. Тескерисинче, «өзү үчүн болмуш» катары Абсолют өзүнөн бөлөктөрүн да өзүнө камтыйт. Ошентип, формалдуу аныктаманы түзгөн, карама-каршылыктардын бул эки кыйдамы (моменти) Рухтун өзүн өзү табуу процессинде бирине бири дал келүүчү баштапкы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аяккы чекиттер катары түшүнүлүүгө тийиш. Aбсолютту «абсолюттуу аң-сезим» же «тажрыйба» <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүлгөн баарына бирдей таандык бүтүндөй бир чексиз реалдуулук катары түшүндүрүп келишкен. Ал эми Абсолюттук идеализм деп аталгандардын талапкерлери Ф. Брэдли, Ж. Ройс сыяктууларга бул жетектөөчү мааниге ээ категориядан болуп саналат.<br>

	''Т. Абдылдабеков.''<br>		''Т. Абдылдабеков.''<br>

imported>Temirkan, 04:06, 19 Декабрь (Бештин айы) 2022 карата

2022-12-19T04:06:41Z

← Мурунку нускасы		04:06, 19 Декабрь (Бештин айы) 2022 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АБСОЛЮТ''', а б с о л ю т т у к (лат. absolutus көз карандысыз, чексиз, эркин) – баарына бирдей жалпы болмуштук негизди, бүт бардык нерселерден айрымдыгын <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардан таптакыр көз карандысыздыгын билдирүүчү филос. <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> теологиялык термин. А. өзүнө өзү жеткилең, бүт бардык жагынан жетилген <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аяктап бүткөн нерсе катары бардык салыштырмалуулукка (relativum), шарттуулукка (sub conditione), о. эле түпкүлүктүүлүккө (finitum) карама-каршы коюлат. Грек философиясы б-ча, А-тун формалдуу аныктамасы Платондун «Парменида» диалогунун биринчи гипотезасындагы баарына бирдейлик түшүнүгүнүн маанисине туура келет. Анда баарына бирдейликтин өзү ар кандай баяндоочторду (предикаттарды), <span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> карама-каршы келгендерин да жокко чыгарат (танат). Баарына бирдейлик бардык аныктамалардан эркин, аны «атоого да, айтууга да, ал тууралуу пикир жасоого да, аны таанып билүүгө да болбойт», делет. Акыл-баамдык (Умозримость) <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> болмушту (бытиени) төптөш (тождественный) деп эсептеген. Платон үчүн баарына бирдейлик жок дегенди билдирген. О. эле убакыттын өзүндө баарына бирдейлик категориясысыз деги эле эч нерсе түшүнүүгө мүмкүн эмес. Плотиндин неоплатонисчил философиясында нукура болмуш чөйрөсү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Акыл төптөштүрүлөт, анткени Акыл - бул ойлоочу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> ойлоого туура келе тургандын биримдигин туюндурган болсо, баарына бирдейлик, б. а. А-ка берилмекчи болгон ар кандай аныктамалардын баары маанисиздик экени ж-дөгү маселе келип чыгат. Баарына бирдейлик деген артыкчылыктуу акыл катары ой жүгүртпөйт <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ал ойлоого алууга мүмкүн болбогон нерсе. Ошондуктан билимди, акыйкатты, болмушту баарына бирдейликке тийиштүү кылып жамай салууга болбойт. Ал бар нерселердин баарына тең - трансценденттүү. Андай болгон соң ар кандай аныктамаларды танат. Христиандык дин илими А. түшүнүгүн Кудай түшүнүгү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> байланыштырат. Григорий Богослов Кудайды «баарынан жогору туруучу» деп атайт. «Кудайга Гимнде» Кудай, айтууга сөз жетпеген, андоого акыл дарамети алсыз, ар кандай болуп жаткандардын себепкери, баарына бирдей таандык, ал эми болгондордун баары эч кимге эч кимиси эмес да»,- деп мүнөздөлөт. Жаңы доордун философиясы A-ту Кудай <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүлүшүн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> A-ту баарынан толуктугу катары түшүнүүсүн дин илиминен ~~мурастан~~ калган эле. А-ка карата азыркы мамиле антимониячыл (эч каршылыксыз далилге гана жол берүү) болуудан калды; өзүнүн трансценденттүүлүгүн жоготуп, имманенттик дүйнө катары талкуулана баштады. Б. Спиноза ~~Кудай ды~~ «абсолюттуу чексиздик катары» (end absolute infinitum) аныктаган. Анын оюнча Кудай - бул өзү анык реалдуулукка ээ болгон бирден бир субстанция, ал эми калгандары, анын гана модификациясынын маңызы. Кудай ж-дөгү Спинозанын түшүнүгү Ф. Г. Якоби тарабынан кескин сынга алынып, филос. түшүнүк A-ту Кудай <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүп кароонун жөндүүлүгү канчалык экени тууралуу маселени көтөрүп чыккан. А-тагы аңыздалган Кудайга караганда Библиядагы Кудайдын мүнөздөмөсү алда канча көтөрүңкү маанайда. Анын үстүнө Кудай кудуретинин ачылыштары рационалисттик философиянын каражаттары <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> таанылбайт, булардын каражаттары <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аракеттери көпчүлүк ~~учур да~~ пантеизм <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> атеизмге алып барат. Кудай керемети даанышман сезим <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> сергек ишеничке ачылат. Бул жагынан И. Г. Фихтенин көз карашы да оргиналдуу. Анын ырастоосу б-ча А. бул абсолюттук «Мен» дегендин өзү. Ал эми Ф. В. Шеллинг өз түшүнүгүн: А. бул объект <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> субъекттин абсолюттук төптөштүгү катары сунуштайт. Г. В. Ф. Гегель A-ту ушундай түшүндүрүүчүлөрдү катуу сындаган. Гегель үчүн нукура А. - бул Рух, өзүндөгү процесстин мазмуну барып турган абстракттуу аныктамалардан, жеткен конкреттүү аныктамаларга карай бараткан ырааттуу кыймыл түрүндөгү ачылышка ээ болгон жандуу субстанция болуп саналат. Ошондой А. бир эле убактын ичинде «өзүндөгү» <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> «өзү үчүн» болмушу болгону. «Өзүндөгү болмуш» катары ал баарына бирдей тийиштүү жалпылыктын түздөн-түз көрүнүшү, бүткүл нак болмуштан айрым турган, накайтаза өзүнө өзү төп келген төптөштүк. Тескерисинче, «өзү үчүн болмуш» катары А. өзүнөн бөлөктөрүн да өзүнө камтыйт. Ошентип, формалдуу аныктаманы түзгөн, карама-каршылыктардын бул эки кыйдамы (моменти) Рухтун өзүн өзү табуу процессинде бирине бири дал келүүчү баштапкы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аяккы чекиттер катары түшүнүлүүгө тийиш. A-ту «абсолюттуу аң-сезим» же «тажрыйба» <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүлгөн баарына бирдей таандык бүтүндөй бир чексиз реалдуулук катары түшүндүрүп келишкен. Ал эми А-тук идеализм деп аталгандардын талапкерлери Ф. Брэдли, Ж. Ройс сыяктууларга бул жетектөөчү мааниге ээ категориядан болуп саналат. <br>		'''АБСОЛЮТ''', а б с о л ю т т у к (лат. absolutus көз карандысыз, чексиз, эркин) – баарына бирдей жалпы болмуштук негизди, бүт бардык нерселерден айрымдыгын <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардан таптакыр көз карандысыздыгын билдирүүчү филос. <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> теологиялык термин. А. өзүнө өзү жеткилең, бүт бардык жагынан жетилген <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аяктап бүткөн нерсе катары бардык салыштырмалуулукка (relativum), шарттуулукка (sub conditione), о. эле түпкүлүктүүлүккө (finitum) карама-каршы коюлат. Грек философиясы б-ча, А-тун формалдуу аныктамасы Платондун «Парменида» диалогунун биринчи гипотезасындагы баарына бирдейлик түшүнүгүнүн маанисине туура келет. Анда баарына бирдейликтин өзү ар кандай баяндоочторду (предикаттарды), <span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> карама-каршы келгендерин да жокко чыгарат (танат). Баарына бирдейлик бардык аныктамалардан эркин, аны «атоого да, айтууга да, ал тууралуу пикир жасоого да, аны таанып билүүгө да болбойт», делет. Акыл-баамдык (Умозримость) <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> болмушту (бытиени) төптөш (тождественный) деп эсептеген. Платон үчүн баарына бирдейлик жок дегенди билдирген. О. эле убакыттын өзүндө баарына бирдейлик категориясысыз деги эле эч нерсе түшүнүүгө мүмкүн эмес. Плотиндин неоплатонисчил философиясында нукура болмуш чөйрөсү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Акыл төптөштүрүлөт, анткени Акыл - бул ойлоочу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> ойлоого туура келе тургандын биримдигин туюндурган болсо, баарына бирдейлик, б. а. А-ка берилмекчи болгон ар кандай аныктамалардын баары маанисиздик экени ж-дөгү маселе келип чыгат. Баарына бирдейлик деген артыкчылыктуу акыл катары ой жүгүртпөйт <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ал ойлоого алууга мүмкүн болбогон нерсе. Ошондуктан билимди, акыйкатты, болмушту баарына бирдейликке тийиштүү кылып жамай салууга болбойт. Ал бар нерселердин баарына тең - трансценденттүү. Андай болгон соң ар кандай аныктамаларды танат. Христиандык дин илими А. түшүнүгүн Кудай түшүнүгү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> байланыштырат. Григорий Богослов Кудайды «баарынан жогору туруучу» деп атайт. «Кудайга Гимнде» Кудай, айтууга сөз жетпеген, андоого акыл дарамети алсыз, ар кандай болуп жаткандардын себепкери, баарына бирдей таандык, ал эми болгондордун баары эч кимге эч кимиси эмес да»,- деп мүнөздөлөт. Жаңы доордун философиясы A-ту Кудай <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүлүшүн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> A-ту баарынан толуктугу катары түшүнүүсүн дин илиминен мурастап калган эле. А-ка карата азыркы мамиле антимониячыл (эч каршылыксыз далилге гана жол берүү) болуудан калды; өзүнүн трансценденттүүлүгүн жоготуп, имманенттик дүйнө катары талкуулана баштады. Б. Спиноза Кудайды «абсолюттуу чексиздик катары» (end absolute infinitum) аныктаган. Анын оюнча Кудай - бул өзү анык реалдуулукка ээ болгон бирден бир субстанция, ал эми калгандары, анын гана модификациясынын маңызы. Кудай ж-дөгү Спинозанын түшүнүгү Ф. Г. Якоби тарабынан кескин сынга алынып, филос. түшүнүк A-ту Кудай <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүп кароонун жөндүүлүгү канчалык экени тууралуу маселени көтөрүп чыккан. А-тагы аңыздалган Кудайга караганда Библиядагы Кудайдын мүнөздөмөсү алда канча көтөрүңкү маанайда. Анын үстүнө Кудай кудуретинин ачылыштары рационалисттик философиянын каражаттары <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> таанылбайт, булардын каражаттары <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аракеттери көпчүлүк учурда пантеизм <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> атеизмге алып барат. Кудай керемети даанышман сезим <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> сергек ишеничке ачылат. Бул жагынан И. Г. Фихтенин көз карашы да оргиналдуу. Анын ырастоосу б-ча А. бул абсолюттук «Мен» дегендин өзү. Ал эми Ф. В. Шеллинг өз түшүнүгүн: А. бул объект <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> субъекттин абсолюттук төптөштүгү катары сунуштайт. Г. В. Ф. Гегель A-ту ушундай түшүндүрүүчүлөрдү катуу сындаган. Гегель үчүн нукура А. - бул Рух, өзүндөгү процесстин мазмуну барып турган абстракттуу аныктамалардан, жеткен конкреттүү аныктамаларга карай бараткан ырааттуу кыймыл түрүндөгү ачылышка ээ болгон жандуу субстанция болуп саналат. Ошондой А. бир эле убактын ичинде «өзүндөгү» <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> «өзү үчүн» болмушу болгону. «Өзүндөгү болмуш» катары ал баарына бирдей тийиштүү жалпылыктын түздөн-түз көрүнүшү, бүткүл нак болмуштан айрым турган, накайтаза өзүнө өзү төп келген төптөштүк. Тескерисинче, «өзү үчүн болмуш» катары А. өзүнөн бөлөктөрүн да өзүнө камтыйт. Ошентип, формалдуу аныктаманы түзгөн, карама-каршылыктардын бул эки кыйдамы (моменти) Рухтун өзүн өзү табуу процессинде бирине бири дал келүүчү баштапкы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аяккы чекиттер катары түшүнүлүүгө тийиш. A-ту «абсолюттуу аң-сезим» же «тажрыйба» <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүлгөн баарына бирдей таандык бүтүндөй бир чексиз реалдуулук катары түшүндүрүп келишкен. Ал эми А-тук идеализм деп аталгандардын талапкерлери Ф. Брэдли, Ж. Ройс сыяктууларга бул жетектөөчү мааниге ээ категориядан болуп саналат.<br>

	''Т. Абдылдабеков.''<br>		''Т. Абдылдабеков.''<br>

imported>Kadyrm: /* top */clean up, replaced: м-н → менен (11), ж-а → жана (8), а. и. → анын ичинде

2022-12-05T08:27:33Z

top: clean up, replaced: м-н → менен (11), ж-а → жана (8), а. и. → анын ичинде

← Мурунку нускасы		08:27, 5 Декабрь (Бештин айы) 2022 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АБСОЛЮТ''', а б с о л ю т т у к (лат. absolutus көз карандысыз, чексиз, эркин) – баарына бирдей жалпы болмуштук негизди, бүт бардык нерселерден айрымдыгын ж-а алардан таптакыр көз карандысыздыгын билдирүүчү филос. ж-а теологиялык термин. А. өзүнө өзү жеткилең, бүт бардык жагынан жетилген ж-а аяктап бүткөн нерсе катары бардык салыштырмалуулукка (relativum), шарттуулукка (sub conditione), о. эле түпкүлүктүүлүккө (finitum) карама-каршы коюлат. Грек философиясы б-ча, А-тун формалдуу аныктамасы Платондун «Парменида» диалогунун биринчи гипотезасындагы баарына бирдейлик түшүнүгүнүн маанисине туура келет. Анда баарына бирдейликтин өзү ар кандай баяндоочторду (предикаттарды), а. и. карама-каршы келгендерин да жокко чыгарат (танат). Баарына бирдейлик бардык аныктамалардан эркин, аны «атоого да, айтууга да, ал тууралуу пикир жасоого да, аны таанып билүүгө да болбойт», делет. Акыл-баамдык (Умозримость) м-н болмушту (бытиени) төптөш (тождественный) деп эсептеген. Платон үчүн баарына бирдейлик жок дегенди билдирген. О. эле убакыттын өзүндө баарына бирдейлик категориясысыз деги эле эч нерсе түшүнүүгө мүмкүн эмес. Плотиндин неоплатонисчил философиясында нукура болмуш чөйрөсү м-н Акыл төптөштүрүлөт, анткени Акыл - бул ойлоочу м-н ойлоого туура келе тургандын биримдигин туюндурган болсо, баарына бирдейлик, б. а. А-ка берилмекчи болгон ар кандай аныктамалардын баары маанисиздик экени ж-дөгү маселе келип чыгат. Баарына бирдейлик деген артыкчылыктуу акыл катары ой жүгүртпөйт ж-а ал ойлоого алууга мүмкүн болбогон нерсе. Ошондуктан билимди, акыйкатты, болмушту баарына бирдейликке тийиштүү кылып жамай салууга болбойт. Ал бар нерселердин баарына тең - трансценденттүү. Андай болгон соң ар кандай аныктамаларды танат. Христиандык дин илими А. түшүнүгүн Кудай түшүнүгү м-н байланыштырат. Григорий Богослов Кудайды «баарынан жогору туруучу» деп атайт. «Кудайга Гимнде» Кудай, айтууга сөз жетпеген, андоого акыл дарамети алсыз, ар кандай болуп жаткандардын себепкери, баарына бирдей таандык, ал эми болгондордун баары эч кимге эч кимиси эмес да»,- деп мүнөздөлөт. Жаңы доордун философиясы A-ту Кудай м-н төптөштүрүлүшүн ж-а A-ту баарынан толуктугу катары түшүнүүсүн дин илиминен мурастан калган эле. А-ка карата азыркы мамиле антимониячыл (эч каршылыксыз далилге гана жол берүү) болуудан калды; өзүнүн трансценденттүүлүгүн жоготуп, имманенттик дүйнө катары талкуулана баштады. Б. Спиноза Кудай ды «абсолюттуу чексиздик катары» (end absolute infinitum) аныктаган. Анын оюнча Кудай - бул өзү анык реалдуулукка ээ болгон бирден бир субстанция, ал эми калгандары, анын гана модификациясынын маңызы. Кудай ж-дөгү Спинозанын түшүнүгү Ф. Г. Якоби тарабынан кескин сынга алынып, филос. түшүнүк A-ту Кудай м-н төптөштүрүп кароонун жөндүүлүгү канчалык экени тууралуу маселени көтөрүп чыккан. А-тагы аңыздалган Кудайга караганда Библиядагы Кудайдын мүнөздөмөсү алда канча көтөрүңкү маанайда. Анын үстүнө Кудай кудуретинин ачылыштары рационалисттик философиянын каражаттары м-н таанылбайт, булардын каражаттары ж-а аракеттери көпчүлүк учур да пантеизм м-н атеизмге алып барат. Кудай керемети даанышман сезим м-н сергек ишеничке ачылат. Бул жагынан И. Г. Фихтенин көз карашы да оргиналдуу. Анын ырастоосу б-ча А. бул абсолюттук «Мен» дегендин өзү. Ал эми Ф. В. Шеллинг өз түшүнүгүн: А. бул объект м-н субъекттин абсолюттук төптөштүгү катары сунуштайт. Г. В. Ф. Гегель A-ту ушундай түшүндүрүүчүлөрдү катуу сындаган. Гегель үчүн нукура А. - бул Рух, өзүндөгү процесстин мазмуну барып турган абстракттуу аныктамалардан, жеткен конкреттүү аныктамаларга карай бараткан ырааттуу кыймыл түрүндөгү ачылышка ээ болгон жандуу субстанция болуп саналат. Ошондой А. бир эле убактын ичинде «өзүндөгү» ж-а «өзү үчүн» болмушу болгону. «Өзүндөгү болмуш» катары ал баарына бирдей тийиштүү жалпылыктын түздөн-түз көрүнүшү, бүткүл нак болмуштан айрым турган, накайтаза өзүнө өзү төп келген төптөштүк. Тескерисинче, «өзү үчүн болмуш» катары А. өзүнөн бөлөктөрүн да өзүнө камтыйт. Ошентип, формалдуу аныктаманы түзгөн, карама-каршылыктардын бул эки кыйдамы (моменти) Рухтун өзүн өзү табуу процессинде бирине бири дал келүүчү баштапкы ж-а аяккы чекиттер катары түшүнүлүүгө тийиш. A-ту «абсолюттуу аң-сезим» же «тажрыйба» м-н төптөштүрүлгөн баарына бирдей таандык бүтүндөй бир чексиз реалдуулук катары түшүндүрүп келишкен. Ал эми А-тук идеализм деп аталгандардын талапкерлери Ф. Брэдли, Ж. Ройс сыяктууларга бул жетектөөчү мааниге ээ категориядан болуп саналат. <br>		'''АБСОЛЮТ''', а б с о л ю т т у к (лат. absolutus көз карандысыз, чексиз, эркин) – баарына бирдей жалпы болмуштук негизди, бүт бардык нерселерден айрымдыгын <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардан таптакыр көз карандысыздыгын билдирүүчү филос. <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> теологиялык термин. А. өзүнө өзү жеткилең, бүт бардык жагынан жетилген <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аяктап бүткөн нерсе катары бардык салыштырмалуулукка (relativum), шарттуулукка (sub conditione), о. эле түпкүлүктүүлүккө (finitum) карама-каршы коюлат. Грек философиясы б-ча, А-тун формалдуу аныктамасы Платондун «Парменида» диалогунун биринчи гипотезасындагы баарына бирдейлик түшүнүгүнүн маанисине туура келет. Анда баарына бирдейликтин өзү ар кандай баяндоочторду (предикаттарды), <span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> карама-каршы келгендерин да жокко чыгарат (танат). Баарына бирдейлик бардык аныктамалардан эркин, аны «атоого да, айтууга да, ал тууралуу пикир жасоого да, аны таанып билүүгө да болбойт», делет. Акыл-баамдык (Умозримость) <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> болмушту (бытиени) төптөш (тождественный) деп эсептеген. Платон үчүн баарына бирдейлик жок дегенди билдирген. О. эле убакыттын өзүндө баарына бирдейлик категориясысыз деги эле эч нерсе түшүнүүгө мүмкүн эмес. Плотиндин неоплатонисчил философиясында нукура болмуш чөйрөсү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Акыл төптөштүрүлөт, анткени Акыл - бул ойлоочу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> ойлоого туура келе тургандын биримдигин туюндурган болсо, баарына бирдейлик, б. а. А-ка берилмекчи болгон ар кандай аныктамалардын баары маанисиздик экени ж-дөгү маселе келип чыгат. Баарына бирдейлик деген артыкчылыктуу акыл катары ой жүгүртпөйт <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ал ойлоого алууга мүмкүн болбогон нерсе. Ошондуктан билимди, акыйкатты, болмушту баарына бирдейликке тийиштүү кылып жамай салууга болбойт. Ал бар нерселердин баарына тең - трансценденттүү. Андай болгон соң ар кандай аныктамаларды танат. Христиандык дин илими А. түшүнүгүн Кудай түшүнүгү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> байланыштырат. Григорий Богослов Кудайды «баарынан жогору туруучу» деп атайт. «Кудайга Гимнде» Кудай, айтууга сөз жетпеген, андоого акыл дарамети алсыз, ар кандай болуп жаткандардын себепкери, баарына бирдей таандык, ал эми болгондордун баары эч кимге эч кимиси эмес да»,- деп мүнөздөлөт. Жаңы доордун философиясы A-ту Кудай <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүлүшүн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> A-ту баарынан толуктугу катары түшүнүүсүн дин илиминен мурастан калган эле. А-ка карата азыркы мамиле антимониячыл (эч каршылыксыз далилге гана жол берүү) болуудан калды; өзүнүн трансценденттүүлүгүн жоготуп, имманенттик дүйнө катары талкуулана баштады. Б. Спиноза Кудай ды «абсолюттуу чексиздик катары» (end absolute infinitum) аныктаган. Анын оюнча Кудай - бул өзү анык реалдуулукка ээ болгон бирден бир субстанция, ал эми калгандары, анын гана модификациясынын маңызы. Кудай ж-дөгү Спинозанын түшүнүгү Ф. Г. Якоби тарабынан кескин сынга алынып, филос. түшүнүк A-ту Кудай <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүп кароонун жөндүүлүгү канчалык экени тууралуу маселени көтөрүп чыккан. А-тагы аңыздалган Кудайга караганда Библиядагы Кудайдын мүнөздөмөсү алда канча көтөрүңкү маанайда. Анын үстүнө Кудай кудуретинин ачылыштары рационалисттик философиянын каражаттары <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> таанылбайт, булардын каражаттары <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аракеттери көпчүлүк учур да пантеизм <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> атеизмге алып барат. Кудай керемети даанышман сезим <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> сергек ишеничке ачылат. Бул жагынан И. Г. Фихтенин көз карашы да оргиналдуу. Анын ырастоосу б-ча А. бул абсолюттук «Мен» дегендин өзү. Ал эми Ф. В. Шеллинг өз түшүнүгүн: А. бул объект <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> субъекттин абсолюттук төптөштүгү катары сунуштайт. Г. В. Ф. Гегель A-ту ушундай түшүндүрүүчүлөрдү катуу сындаган. Гегель үчүн нукура А. - бул Рух, өзүндөгү процесстин мазмуну барып турган абстракттуу аныктамалардан, жеткен конкреттүү аныктамаларга карай бараткан ырааттуу кыймыл түрүндөгү ачылышка ээ болгон жандуу субстанция болуп саналат. Ошондой А. бир эле убактын ичинде «өзүндөгү» <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> «өзү үчүн» болмушу болгону. «Өзүндөгү болмуш» катары ал баарына бирдей тийиштүү жалпылыктын түздөн-түз көрүнүшү, бүткүл нак болмуштан айрым турган, накайтаза өзүнө өзү төп келген төптөштүк. Тескерисинче, «өзү үчүн болмуш» катары А. өзүнөн бөлөктөрүн да өзүнө камтыйт. Ошентип, формалдуу аныктаманы түзгөн, карама-каршылыктардын бул эки кыйдамы (моменти) Рухтун өзүн өзү табуу процессинде бирине бири дал келүүчү баштапкы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аяккы чекиттер катары түшүнүлүүгө тийиш. A-ту «абсолюттуу аң-сезим» же «тажрыйба» <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> төптөштүрүлгөн баарына бирдей таандык бүтүндөй бир чексиз реалдуулук катары түшүндүрүп келишкен. Ал эми А-тук идеализм деп аталгандардын талапкерлери Ф. Брэдли, Ж. Ройс сыяктууларга бул жетектөөчү мааниге ээ категориядан болуп саналат. <br>

	''Т. Абдылдабеков.''<br>		''Т. Абдылдабеков.''<br>