КАН-ТЕҢИР ТОО ТООМУ барагынын баштапкы кодун көрүү

<b type='title'>КАН-ТЕҢИР ТОО ТООМУ</b> , М у з - Т о о Борбордук ж-а Чыгыш Теңир-Тоонун, негизги бөлүгү Кыргызстандын, чыгыш жагы ж-а түштүк капталдары Кытайдын, түндүк капталдары Казакстандын ай&shy;магында. Батышынан Сары-Жаз, чыгышынан Музарт өрөөндөрү, түндүгүнөн Текес, түштүгүнөн Тарим ойдуңдары м-н чектешет. Узундугу 200 <i>км</i>, туу&shy;расы 50–60 <i>км</i>, жалпы аянты 10 миң <i>км</i><sup>2</sup>ден ашык. Батышында Меридиан кырка тоосуна та&shy;калат. Батыш тарабындагы негизги кырка тоо-

[[File:КАН-ТЕҢИР ТОО ТООМУ24.png | thumb | Кан-Теңир тоосу.]]
лор: <i>Тескей Ала-Тоо,</i> Адыр-Төр тоосу, <i>Сары-Жаз кырка тоосу, Теңир-Тоо, Эңилчек кырка тоосу,</i> Кайыңды кырка тоосу, Көйкап тоосу, Май-Баш тоосу, <i>Боз-Кыр кырка тоосу;</i> чыгышында: Ка&shy;лык-Тоо, Сайкал ж. б. Мында Теңир-Тоонун эң бийик бөлүгү – <i>Жеңиш</i> (7439 <i>м</i>) ж-а <i>Кан-Тоо</i> (6995 <i>м</i>) чокулары жайгашкан. Эң жапыз жери 1687 <i>м</i> бийикте болгондуктан, бийиктик ампли&shy;тудасы 5759 <i>м</i>ге жетет. Орточо бийиктиги 3500 <i>м</i>. Рельефтин жогорку ярусу басымдуулук кылат. Неогендин башталышынан азыркы мезгилге че&shy;йинки кыймылдын негизги багыты – көтөрүлүү.<br>Неогенге чейинки түздүктөр азыр 3000–3500 <i>м</i> бийикте тектирленген түздүк түрүндө сакталган (сырт). Өрөөндөр негизги структураларга жара&shy;ша кеңдик боюнча жайгашкан. Негизинен проте&shy;розойдо ж-а төмөнкү палеозойдо пайда болгон мраморлошкон акиташ теги, кристаллдык ж-а чополуу сланец, мрамор ж-а аларды жиреп чык&shy;кан гранит-диорит тектеринен турат. Чет-жак&shy;тарында неогендин кызгылт тектери да кезде&shy;шет. Климаты кескин континенттик, бийикте&shy;ген сайын өзгөрөт. Жаан-чачын да ар жеринде ар кыл. Меридиан кырка тоосунун батыш кап&shy;талында жылдык жаан-чачыны 1000 <i>мм</i>ге че&shy;йин болсо, Эңилчек өрөөнүндө 250 <i>мм</i> гана жаайт. 3000 <i>км</i><sup>2 </sup>жери же жалпы аянтынын 30%и мөңгү м-н капталган. Ири мөңгүлөрү: Түштүк Эңилчек (узундугу 59 <i>км</i>, аянты 613 <i>км</i><sup>2</sup>); Түндүк Эңил&shy;чек (39 <i>км</i>, 203 <i>км</i><sup>2</sup>), Кайыңды (26 <i>км</i>, 107 <i>км</i><sup>2</sup>), Адыр-Төр (20 <i>км</i>, 75 <i>км</i><sup>2</sup>), Семёнов (21 <i>км</i>, 74 <i>км</i><sup>2</sup>). Кытай тарабында Темир-Суу, Сайкал, Түндүк ж. б. мөңгүлөр бар. Сууларынын көбү Та&shy;римдин алабына таандык; ирилери: Сары-Жаз, Түн. Текес, Түштүк Темир-Суу. Ландшафты би&shy;йиктик зоналуулук боюнча өзгөрөт. Түштүк капталы&shy;нын этектерине чөл ж-а жарым чөл, андан жо&shy;гору кургак талаа ж-а талаа, ички өрөөндөрүндө ж-а түндүк капталында токой, андан бийик суб&shy;альп, альп, шалбаа ж-а субнивалдык гляциал&shy;дык-нивалдык суук ландшафттар жайгашкан. Жаныбарлары: тоо эчки, аркар, аюу, илбирс ж. б. Бул аймакты эзелтен кыргыздар мекен&shy;дейт. Аты тоонун өтө бийиктигине байланыш&shy;туу пайда болгон: «теңирдин (асмандын) каны (падышасы)»; «асман мелжиген тоо» маанисин&shy;де. Экологиялык жактан Теңир-Тоонун эң таза жана рельефи татаал аймагы.
[[Категория:4-том, 51-100 бб]]