АР-НУВО, м о д е р н барагынын баштапкы кодун көрүү

'''АР-НУВО''', '''м о д е р н''' (фр. аrt nouveaux – жаңы искусство) же заманбап (фр. moderne – эң жаңы, заманбап) архитектурада, көркөм кол өнөрчүлүктө, живописте <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> скульптурада; 19-кылымдын аягы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> 20-кылымдын башындагы Европа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Америка искусствосундагы акыркы бирдиктүү көркөм стиль. Анын түптөлгөн мезгили – 1890-жылдарга туура келет. Сүрөтчүлөр өзүлөрүнө түгөнүп, стереотип болуп көрүнгөн көркөм принциптерди бузууга аракет кылышкан. Сүрөтчүлөр <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> скульпторлор жаратылышты тууроо принцибин четке кагышкан, архитекторлор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> дизайнерлер эски стилдерди көчүрүүнү айыпташкан. Алар стилистикалык биримдикке умтулушкан: ошондуктан дубалдарды кооздогон сүрөттөр <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> гобелендер эмеректерге, айнек идиштерге, ашкана буюмдарына, ошондой эле кийимдерге, зергер буюмдарга <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жалпысынан алар ойлоп тапкан мейкиндиктеги нерселердин баарына дал келген. Стилдин негизги өзгөчөлүктөрү образдуу ассоциативдүүлүк, форма <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> маанидеги татаал символика, басымдуу декоративдүүлүк <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> образдын эки өлчөмдүүлүгү, оролгон ийкемдүү сызыктар, тегиз оймо-чиймелер болуп эсептелет. Мындай сызыктуу декор китептин мукабасына же имараттын фасадына арналганбы, анын айырмасы жок эле. Ар-нуво булактары ар кандай, <span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> рококо стили, Ирландия <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Шотландиянын Селтик искусствосу, кеч, "оттуу" готика, ошондой эле жава батиктери, этрускан вазасынын живописи <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> айрыкча япон жыгачтары бар. Бирок, 1880-жылдары Англияда пайда болгон "Көркөм кол өнөрчүлүк кыймылы" Aр-нуво чеберлери иштеп чыга турган көркөм идеялардын түздөн-түз баштоочусу болуп калган. Aр-нуво стили эл аралык статуска ээ болуп, Европа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Америка өлкөлөрүнө тез жайылды. Жаңы стилге мүнөздүү Улуу Британиянын өзгөчөлүктөрү китеп дизайнында 1880-жылдардын башында пайда болгон. Эң белгилүү Ар-нуво графикалык сүрөтчүлөрүнүн бири - Обри Бердсли болгон, анын эксцентрикалык чиймелери адабий чыгарманын белгилүү эпизоддорун анчейин чагылдырган эмес, бирок аларга тексттин чегинен чыккан комментарийлердин түрүн аткарган. Ар-нувонун Улуу Британиядагы көрүнүктүү өкүлдөрүнүн бири, архитектуралык долбоорлордон баштап, обои <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> күмүш буюмдардын эскиздерине чейин, ар кандай көркөм иштерди аткарган шотландиялык архитектор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> дизайнер К. Р. Макинтош болгон. Анын чыгармачылыгы европалык архитектура <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> искусствонун өнүгүшүнө чоң таасирин тийгизген. "Ар-нуво" термини пайда болгон Францияда бул стиль поэзиядагы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> живопистеги символизм <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> тыгыз байланышта болгон. Француздук Ар-Нувонун келип чыгышы Пол Гоген <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> анын чөйрөсүнүн сүрөтчүлөрү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> байланыштуу болгон. Франциядагы эң белгилүү Ар-нуво чебери Анри де Тулуз-Лотрек болгон. Ал өзүнүн плакаттарында жана литографтарында, ал сызыктардын оңой жана күчтүү агышына шарт түзүп, арабескини эстеткен мүнөздүү Ар-нувонун графикалык дизайнына таазим эткен. Францияда Ар-нувонун өнүгүшүндө архитектор Гектор Гимард (1867–1942) чоң роль ойногон, ал Париж метросунун кире беришин стилдештирилген орхидеялар <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кооздолгон чоюн тор <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кооздогон, зергер Рене стакан <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> эмерек сүрөтчүсү Эмил Галле (1846–1904) болгон. Aр-нуво искусствосунда маанилүү орун Белгиянын белгилүү архитекторлору Анри ван де Велде (1863–1957) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Виктор Хортага (1861–1947) таандык; Брюссель бул стилдин алгачкы өнүгүшүнүн борбору болгон. Aр-нуво Германияда көптөгөн жолдоочуларына ээ болгон, ал жерде "Art Nouveau" деген аталыш алган. Испанияда архитектор Антони Гауди Aр-нувонун жеке <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> оригиналдуу нускасын жараткан. Ал эми АКШ архитектору Луи Салливан (1856–1924) өзү жасаган имараттардын фасаддарын кооздоодо Ар-нуво орнаментин колдонгон. Ар-нуво көргөзмөсүнүн башкы өкүлү, сүрөтчү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> айнек сүрөтчү Луи Комфорт Тиффани болгон. Ал уникалдуу ирисценттик айнек ойлоп таап, аны фавриль деп атап, өзүнүн белгилүү гүл түрүндөгү вазаларында <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> лампаларында колдонгон. Aр-нувонун стили 20-кылымдын башында өнүгүүнүн эң жогорку чекитине жеткен, бирок кийинчерээк ал унутта калган - алдыңкы архитекторлор эми формалардын жөнөкөйлүгүнө <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> тактыгына умтулушуп, кол эмгегине караганда машина технологиясына көбүрөөк кызыгышкан. 1890-жылдардагы бай декор 20-кылымдын башында имараттардын геометриялык, кооздолгон эмес беттерине жол ачкан. Aр-нуво модадан чыгып, элүү жылдан кийин гана жаңы ачылган. Россияда Aр-нуво  деген ат ушул стиль үчүн кабыл алынган, Австрияда – бөлүнүү, Италияда – эркиндик дегенди билдирген.
[[Категория:1-Том]]