АДАБИЯТ барагынын баштапкы кодун көрүү

 
'''АДАБИЯТ''' (араб тилинен ‒ асыл сөз) ‒ басмадан басылып чыккан коомдук мааниси бар чыгармалардын жалпы аты. Саясий адабият, тарыхый адабият, техникалык адабият, илимий адабият, медициналык адабият сыяктуу кеӊири мааниде айтылат. Тар маанисин алганда, адабият деп көркөм адабиятты түшүнөбүз. Көркөм адабият ‒ искусствонун бир тармагы, сөз өнөрүнүн жазма түрүндө өнүккөн формасы. Ал көркөм сөз өнөрү катары элдин оозеки чыгармаларында пайда болуп, бийик деӊгээлге көтөрүлгөн, жазма-чийме <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> китеп басуу чыккандан кийин азыркы калыбында өнүгө баштаган. Ал коомдук аӊ-сезимдин башка формаларынан (философия, илим, мораль, укук, саясат жана башка) образдуу табияты, коомдук аӊ-сезимдин жалпы системасынан ээлеген орду, аткарган милдети <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> айырмаланат. Көркөм адабият объективдүү дүйнөнү өз алдынча аӊдап билет: тигил же бул коомдук <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> турмуштук көрүнүштөрдүн негизги өнүгүү багыттарын элестүү формада чагылтат, аларды тарыхый келечеги <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> кошо карайт; адамдардын эстетикалык, рухий <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> идеялык-тарбиялык жактан текши өнүгүшүн шарттайт; коомдук <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> турмуштук көрүнүштөргө өз доорунун, саясий-идеологиялык, философиялык-нравалык, эстетика-этикалык принциптери <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> идеалдарынын бийиктигинен туруп өкүм чыгарат, башкача айтканда, прогрессчил көрүнүштөрдү жактайт, терс көрүнүштөрдү ашкерелейт. Ал коомдук аӊ-сезимдин бир формасы болгондуктан, анын өсүп-өнүгүшү, бир формадан экинчи формага өтүшү коомдук-экономикалык формациялардын алмашуу мыйзам ченемдүүлүктөрү <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> байланышта жүрөт. Мисалы, жазма-чийме пайда болуп, адабият жаралганга чейин, фольклордук (элдик оозеки) чыгармалар түзүлөт. Бардык эле элдер рухий өнүгүү тарыхында ушул жолду басып өткөн. Алсак, Октябрь революциясына чейин кыргыз элинин көркөм сөз өнөрү фольклор түрүндө жашаган. Фольклордук чыгармалардын турмушту көркөм чагылтуу принциптери <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> жазма профессионал адабияттын эстетикалык принциптеринин ортосунда байланыш, окшоштук <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> бирге сапаттык айырмачылыктар болот. Жазма-чийме чыккандан кийин профессионал адабият түзүлөт. Көркөм адабият өзүнүн тарыхый өнүгүү процессинде классицизм, сентиментализм, романтизм, сынчыл реализм өӊдүү түрдүү көркөм методдордун баскычтарынан өттү. Дүйнөлүк көркөм өнүгүштө реализм У. Шекспирдин трагедияларында, 19-кылымдагы француз адабиятында О. Бальзактын, М. Стендалдын, орус адабиятында А. С. Пушкиндин, Ф. М. Достоевскийдин, Л. Толстойдун чыгармаларында өзүнүн классикалык бийиктигине көтөрүлгөн. Улуу жазуучулар М. Горький <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> В. Маяковский, М. Шолохов, К. Федин, Л. Леонов, А. Твардовский, А. Фадеев, М. Ауэзов, А. Упит, М. Рыльский жана башкалардын классикалык чыгармалары анын өсүү этабын белгиледи. А. ''Осмонов'', А. ''Токомбаев'', Т. ''Сыдыкбеков'', Ч. ''Айтматов ''жана башкалардын белгилүү чыгармалары кыргыз адабиятындагы ийгиликтердин күбөсү болду. Адабиятты ''адабият таануу ''изилдейт. 

Ад.: ''Садыков'' А. Адабият теориясы. Б., 2002; ''Горький'' М. О литературе. М., 1953. ''А. Садыков.''
[[Категория:1-Том]]