АБУ-Л-ФИДА барагынын баштапкы кодун көрүү

'''АБУ-Л-ФИДА''' '''Исмаил ибн Ал'''и [толук аты-жөнү  ал-Малик ал-Муайяд Имадуддин Абул-Фида Исмаил ибн (ал-Афдал) Али ибн (ал-Музаффар) Махмуд ибн ал-Мансур Мухаммад ибн Таки ад-дин Умар ибн Шахин-шах ибн Айюб (1273, [[Дамаск]] шаары, Аюбиддер султандыгы – 27. 10. 1331, Хама шаары, Мамлюктар султандыгы)] – араб географы жана тарыхчы. Абу-л-Фиданын ата-бабалары аюбиддер ([[курд]]) тукумунан чыккан эмирлерден болгон. Теги ак сөөк болгондуктан жаш кезинен [[тафсир]] (куран китебинин мааниси), [[философия]], [[логика]], [[медицина]], [[ботаника]], [[тарых]], [[география]] илимдеринен өтө жакшы билим алган. Он эки жашынан [[крестүүлөр]]гө каршы согуштарга катышып, кийинчерээк Хама шаарынын эмирлигине дайындалган. Жаш чагынан өз көзү менен көргөн окуяларды жазууга киришип, 1329-жылы «Мухтасар фи тарих аль-башар» (Адам баласынын кыскача тарыхы) аттуу беш бөлүмдөн турган негизги эмгегин жазып бүтүргөн. Бул чыгарманы жазууда ал негизинен Ибн ал-Асирдин (1160–1233/34) «[[Ал-камил фи-т-та’рих]]» (Тарыхтардын толук жыйнагы) деген көлөмдүү эмгегин пайдаланган. Анын биринчи бөлүмү [[Адам ата]]дан [[ислам]]га чейинки [[пайгамбар]]лар жана [[падыша]]лар тууралуу айтылат. Экинчи бөлүмү байыркы [[перс]], үчүнчүсү – [[египет]], [[грек]], [[рим]], төртүнчүсү – [[Мухаммед пайгамбар]]га чейинки [[араб]] падышаларын, бешинчиси ар кайсы элдердин (мисалы, сириялыктар, сабейлер, перстер жана башка [[Африка]]нын түндүгүн мекендегендер) тарыхы жана  Мухаммед пайгамбардын туулушунан 1328-жылдагы окуялар менен жыйынтыкталат. Ошондой эле бул эмгекте [[Абу Бакр ар-Рази]], [[Фараби]], [[Ибн Сина]], Имам Шафии, [[ат-Табари]] жана башка тууралуу маалыматтар кезигет. Абу-л-Фиданын кийинки эмгеги «Таквим ал-булдан» (Өлкөлөрдү тартип боюнча жайгаштыруу) деп аталып, ал эки бөлүмдөн турат. Анын биринчи бөлүмүндө автор [[Птолемей]], [[Идриси]], [[Ибн Хаукал]], [[Истахри]], [[Беруни]] сыяктуу жана башка окумуштуулардын эмгегин пайдаланып, [[таблица]] колдонуу аркылуу алгачкы жолу ар аймактагы жер-жайлардын координатын түзүп чыккан. Ошондой эле ушул бөлүмдө урандыга айланган байыркы шаарлар, тарыхый жана маданий эстеликтерден кабар берилет. Экинчи бөлүмү [[Араб жарым аралы]]нан баштап, 28 аймакка (иклим) бөлүнгөн жер шарынын жалпы географиясын камтыйт. Ар бир аймакты сүрөттөөдө адегенде географиялык абалы, климаты, калкы; андан кийин координатын келтирүү менен ири шаарлар тууралуу айтылат. Мисалы, Птолемей жана Беруни түзгөн астрономиялык таблицаларды пайдаланып, [[Караханиддер]] доорундагы [[Баласагын]], Исфиджаб, [[Кашкар]] сыяктуу жана башка шаарлар жайгашкан географиялык координаты көрсөтүлөт. Абу-л-Фиданын бул эмгеги лингвисттер Ж. Т. Рейно (J. T. Reinaud) жана С. Гюяр (S. Guyard) тарабынан 1840-жылы «Абулфеданын географиясы» (Gеographie d'Aboulfеda) деген аталыш менен [[француз тили]]не которулган. Ал жарык көргөндөн кийин окумуштуулар чөйрөсүндө өтө жогорку баага татып, Абу-л-Фиданын ысымы [[Ай]]дын бир кратерине берилген.

Ад.: Крачковский И. Ю. Избранные сочинения. Т. IV. М.-Л., 1957.

Э. Турганбаев
[[Категория:1-Том]]