КЫТАЙЛАР барагынын баштапкы кодун көрүү

<b type='title'>КЫТАЙЛАР</b> (өздөрүн хань деп аташат) – эл,
КЭРдин негизги калкы. Сингапур, Түш.-Чыгыш Азияда (Тайланд, Индонезия, Мьянма, Филип&shy;пин, Вьетнам, Камбожа, Бруней) ж-а Чыгыш Азияда [Сянган, Аомынь (Макао), Япония, Ко&shy;рея], о. эле АКШ, Канада, Европа, Россия, Аф&shy;рика, Австралия, Океанияда да жашашат. Жал&shy;пы саны 1,3 <i>млрд</i> киши (2000), а. и. КЭРде 1137,4 млн; Тайванда 22,5 млн; Сянганда 6,6 млн; Аомында 0,4 млн (2008). Айрым маалы&shy;маттар б-ча К. хань-тибет, малайя-полинезия, мопкхмер, тохар ж-а алтай тилдеринде сүйлөгөн көчмөн уруулардын аралашуусунун негизинде калыптанган. Синологиялык ил. пикир б-ча К-дын түпкү теги Хуанхэ д-нын орто ж-а төмөнкү
агымында б. з. ч. 4–3-миң жылдыкта Яншао,
Луншан неолит мад-тын түзгөн уруулар болгон. Б. з. ч. 21–8-к-да Кытайдын азыркы аймакта&shy;рында түрдүү уруулардан турган көптөгөн мам&shy;лекеттер болгон. Батыш Чжау династиясы бий&shy;леген доордо Хуанхэ м-н Янцзы д-нын төмөнкү агымында жашаган уруулар Хуася этностук коомун түзгөн. Чжанго доорунда Кытайда бири бири м-н жоолашкан жети бирдей падышалык
өкүм сүргөн, а. и. эң күчтүү падышалык Цинь
Шихуанди б. з. ч. 221-ж. алты падышалыкты
өзүнө багындырып, Кытай тарыхындагы туң&shy;гуч мамлекет – Цинь империясын түзгөн. Би&shy;рок көп узабай б. з. ч. 206-ж. бийликке Хань династиясы келген. Байыркы кытай эли ошол кезде калыптанган. Кытай элинин этностук
аталышы – хань да ошо династиянын аты м-н
байланышкан. 618– 907-ж. Тан династиясынын
мезгилинде Кытайдын мад-ты гүлдөгөн. Хань доорунда пайда болгон Улуу Жибек жолунун ролу артып, коңшу жашаган каршылаш элдер
м-н саясий-маданий байланыштары күчөгөн. 10–
13-к-да Сун династиясынын мезгилинде Кытай экиге (түн., түш.) бөлүнгөн. Түндүктө адегенде моңгол тилиндеги кидандар (андан орустун «ки&shy;тай» деген сөзү пайда болгон), андан кийин тун-
<br type=PH info="КЫТАЙ ТАРЫХЫЙ ДАРЕКТЕРИ 817"/>


[[File:КЫТАЙЛАР84.png | thumb | Кытай аялдары музыкалык аспаптар менен. 19-к.]]
гус-манжур тилинде сүйлөгөн чжурчжендер үс&shy;төмдүк кылган. Кытай династиясы башкарган түштүккө К-дын түндүктөн келиши күчөгөн. Кытайдын азыркы аймагындагы мамлекеттер&shy;ди моңголдор басып алган. Моңголдорду кууп
чыккандан кийин Мин династиясы убагында (1368–1644) К-дын Хуанхэ ж-а Янцзы д-нын
алаптарынан Түштүккө көчүшү уланган. Кы&shy;тайдын азыркы чек арасы маньчжурдун Цин
династиясы мезгилинде (1644–1911) калыпта&shy;нып, 1949-ж. КЭР болуп түзүлгөн. Цин импе&shy;риясынын атынан К. Chiha, Чин, Кытай деп да аталат. Кытай тилинде сүйлөшөт. К. конфуций&shy;чилик, даосизм ж-а буддизмди тутушат. О. к-да
Кытайдын түн.-батыш аймактарына ислам дини, кийинчерээк христиан диндери тарай баш&shy;таган. К. негизинен дыйканчылык (күрүч, чай, пахта, таруу ж. б.) м-н кесиптенишет. К-дын та&shy;мак-ашы – негизинен күрүч, балык, эт азыкта&shy;ры. Аял м-н эркектин салттык кийимдери бы&shy;чылышы ж-а тигилиши б-ча көп айырмаланбайт. Капталдары тилинген кыска көйнөк, кенен шым ж-а кездемеден тигилген бут кийимдерди кийи&shy;шет. Көктөм, Цинмин, Дуакоу, Чжунцю ж. б. улуттук майрамдарды майрамдашат.

<p align='right'><i type='author'>А. Сагынбекова.</i></p>
[[Категория:4-том, 737-822 бб]]