КЫЛ КЫЯК барагынын баштапкы кодун көрүү

<b type='title'>КЫЛ КЫЯК</b> – байыркы улуттук жаалуу тартма муз. аспап. 9–13-к-да О. Азия элдеринде кеңири тараган жаалуу тартма аспаптар м-н тек&shy;теш. Ал негизинен кулак, чара, моюн, куткун, тээк ж. б. бөлүктөрдөн турат. Тулкусу көк арчадан, өрүктөн сомдолуп чабылат. Уз. 65–70 <i>см</i>. Моюну кыска, беренеси жок. Добуш чыгаруу чарасы тең бөлүнгөн алмурут сыяктуу. Анын жа&shy;рымы төөнүн жаргагы м-н капталат, алдына туурасынан кичинекей жыгачтан бертик кою&shy;лат. Капкактын ортосунан төмөн карай ичке кайыш тартылып, чарасына бекитилет. К. к-тын түбү санга коюп тартуу үчүн ылайыкталып, ичке келет, башында карама-каршы жайгашкан эки кулагы бар. Ал ыргай, чырганак, табылгыдан жасалат. К. к-тын тепкеги (тээги) үч бурчтук формасында эки ача жыгачтан, куткуну кайыш же булгаарыдан эки тилинип жасалып, ага кыл тартылат. Аспапты аттын куйрук кылы тартылган жаа м-н жанып ойнойт. Добушу би&shy;йик, мукам, уккулуктуу чыгыш үчүн К. к-ка эки асый жылкынын куйрук кылы (60–70 талдан ашпаган) тагылат. Адатта кылды аспапка тагарда аны самындап жууп, тарап, карагай&shy;дын кайнаган чайырын сүйкөйт. Ойнор алдын&shy;да кылга чайыр сүйкөлөт. К. к. түркүмүндөгү ас&shy;паптар дүйнөгө, айрыкча түрк тилдүү элдерге кеңири тараган. Алардын ичинен кыргыздын К. к-ы казактардын кыл кобызына, кара кал&shy;пактардын кобызына, тувалыктардын илгесине, хакастардын ыыхына, алтайлыктардын ил&shy;кемине тембри, добушу, күүлөнүшү, түспөлү, ча&shy;былышы жагынан окшош. К. к. негизинен кварта м-н квинтага күүлөнөт. Анын эки кылы&shy;нан бир мезгилде: төмөнкүсүнөн обондуу, жо&shy;горкусунан туруктуу добуш чыгат. К. к-тын коңур добушу адамдын үн интонациясына өтө жа&shy;кын. Анда адам турмушун, тарыхый окуяларды, жоокердик жүрүштөрдү баяндаган програм&shy;малуу күүлөр тартылат. Түрдүү курактагы адамдардынүнү, күлкүсү, ыйлаганы, кошок кошкону,

[[File:КЫЛ КЫЯК49.png | thumb | none]]
Кыл кыяк: 1 – чарасы; 2 – капкагы; 3 – куткуну; 4– тепкеги; 5 – кылдары; 6 – моюну; 7 – кулакта&shy;ры; 8 – жаа жыгачы; 9 – кылы (тептирге).
жан-жаныбарлардын кыймылы, үнү, табигый көрүнүштөр («Тору кашка ат, кокуй», «Ак токту», «Түнкү күзөт», «Кечки жайлоо», «Улардын учушу», «Байге», «Шүдүңгүт», «Ботой» ж. б.) тууралып баяндалат. К. к. кенже дастан айтуучулардын, жомокчулардын ж-а элдик ырчылардын коштоочу аспабы катары да пайдаланылат. Айрым эскерүүлөргө караганда байыркыда Байгын, Олжобай аттуу чоң кыякчылар болгон, алардын өнөрүн Датка, Дилдебай, Боромбай, Саид, Жолой, Иманкул ж. б. улаган. К. к-та өзүнө мүнөздүү обон күүлөр м-н бирге комуз, темир ооз комуз күүлөрү да тартылат. К. Орозов атн. Кыргыз мамл. акад. эл аспаптар оркестринде К. к-тын өркүндөтүлгөн төрт түрү (кыл кыяк-прима, кыл кыяк-альт, кыл кыяк-бас, кыл кыяк-контрабас) пайдаланылат.
[[Категория:4-том, 657-736 бб]]