КОЛУМБИЯ (Түштүк Америкадагы мамлекет) барагынын баштапкы кодун көрүү

<b type='title'>КОЛУ&#769;МБИЯ</b> , К о л у м б и я Р е с п у б л и&shy;к а с ы – Түш. Американын түн.-батыш бөлү&shy;гүндө жайгашкан мамлекет. Батышынан Тынч океан, түндүгүнөн Кариб деңизи м-н чулганат. Түн.-батышынан Панама, түн.-чыгышынан Ве-

[[File:КОЛУМБИЯ13.png | thumb | none]]
несуэла, түш.-чыгышынан Бразилия, түштүгүнөн Перу, түш.-батышынан Эквадор м-н чектешет. Аянты 1141,7 миң <i>км</i><sup>2 </sup>(Латын Америкасында 5-орун). Калкы 44,44 млн (2008; Латын Амери&shy;касындагы Бразилия, Мексикадан кийин 3-
орун). Борбору – Санта-Фе-де-Богота (Богота).<br>
Расмий тили – испан тили (этностук топтордун
тилдери да өздөрү жашаган жерлерде расмий тил болот). Акча бирдиги – колумбия песосу. Адм.-
айм. жактан 32 департаментке ж-а 1 борб. ок&shy;ругга бөлүнөт (к. таблицаны).

[[File:КОЛУМБИЯ14.png | thumb | Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2005)]]
К. – БУУнун (1945), ЭВФтин (1945), Эл ара&shy;лык реконструкция ж-а өнүгүү банкынын (1946), Америка өлкөлөрү уюмунун (1948), Анд тобу&shy;нун (1969), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1995), МЕРКОСУРдун (2004-жылдан ассоциа&shy;циялашкан) мүчөсү.

==Мамлекеттик түзүлүшү==
. К. – унитардык мам&shy;лекет. Конституциясы 1991-ж. 4-июлда кабыл алынган. Башкаруу формасы – президенттик республика. Мамлекет ж-а өкмөт башчысы –
президент, эл тарабынан 4 жылдык мөөнөткө шайланат. Мыйзам чыгаруучу жогорку органы –
Конгресс (Сенат ж-а Өкүлдөр палатасынан тур&shy;ган парламент 4 жылга шайланат). Сенатка улуттук округдардан 100, индейлер жамааты&shy;нан 2, Өкүлдөр палатасына 166 сенатор шайла&shy;нат. Аткаруучу жогорку органы – улуттук өкмөт
(президент, министрлер – кабинеттин мүчөлөрү
ж-а адм. бөлүмдөрдүн директорлору). Өкмөт пар&shy;ламент алдында жооптуу. К-да көп партия&shy;луу система орун алган. Белгилүү партиялары: К. либералдар партиясы, К. консерваторлор пар&shy;тиясы, «Биринчи кезекте – Колумбия», Патриот&shy;тук союз.

==Табияты==
. К-нын аймагында бийик Колумбия Анд тоолору, Кариб деңизин ж-а Тынч океанды жээктей жаткан ойдуңдар, <i>Амазонка ойдуңунун</i> батыш бөлүгү, <i>Льянос-Ориноко</i> өзгөчөлөнүп ту&shy;рат. Тоолор өлкөнүн 33%ке жакын аймагын ээлейт. Колумбия Анд тоолору өлкөнүн батыш бөлүгүндө бири-бирине дээрлик жарыш созулуп,
Чыгыш, Борб., Батыш ж-а Жээк Кордильера

[[File:КОЛУМБИЯ15.png | thumb | Магдалена дарыясынын өрөөнү.]]
Анд тоолорун камтыйт. Алар бири-биринен Кау&shy;ка ж-а Магдалена д-нын өрөөндөрү аркылуу бө&shy;лүнөт. Чыгыш Кордильера бийик (5000 <i>м</i>ден ашык) ж-а жазы (270 <i>км</i>ге чейин) келип, кы&shy;рына байыркы ж-а азыркы мөңгүлөр пайда кыл&shy;ган рельефтин формалары мүнөздүү. Эң бийик
жери – 5775 <i>м</i> (Кристобаль-Колон чокусу). Борб.<br>
Кордильера – Колумбия Анд тоолорунун эң би&shy;йик кырка тоосу (5750 <i>м</i> – Уила; Руис жанар&shy;тоолору). Мында аракеттеги (бийикт. 4500 <i>м</i>) ж-а өчкөн жанартоолор арбын, Батыш Кор&shy;дильера Колумбия Анд тоолорунун эң жапыз бөлүгү (негизинен бийикт. 3000 <i>м</i> чамасында),

[[File:КОЛУМБИЯ16.png | thumb | Борбордук Кордильерадагы парамос.]]
байыркы ж-а азыркы вулканизм мүнөздүү. Жээк Кордильерасы – Анд тоолорунун эң кийин (жаш)
пайда болгон бөлүгү (бийикт. 1810 <i>м</i>ге чейин); капталдары салыштырмалуу тик. Кариб деңи&shy;зинин жээк түздүгүн мезгил-мезгили м-н суу каптап турат, агын суулардын өрөөндөрү м-н тилмеленген. К-нын түздүктүү чыгыш бөлүгүн калдык тоолуу бөксө тоолор ээлейт. Амазонка ойдуңу Амазонка д-нын көптөгөн куймалары м-н тилмеленген. Льянос-Ориноконун К-нын че&shy;тиндеги бөлүгү – деңиз деңг. 350 <i>м</i> бийиктикте
жаткан ж-а өтө тилмеленген түздүк. Тектон. жактан К-нын батыш бөлүгү <i>Түштүк Америка платформасына,</i> батышы Чыгыш Тынч океан кыймылдуу алкагынын Анд бүктөлүү кырчоо&shy;суна кирет. Маанилүү кен байлыктары: нефть, газ, темир, никель, жез, фосфорит, зымырыт (изумруд).<br>
К. экватор ж-а субэкватор климат алкакта&shy;рында жайгашкан. Жеринин деңиз деңг. би&shy;йиктигине жараша К-нын аймагы төмөнкү кли&shy;маттык алкактарга бөлүнөт: тьерра кальенте (ысык алкак), тьерра темплада (мелүүн алкак), тьерра фриа (суук алкак), тьерра элада (субни&shy;валь ж-а ниваль алкактары), аска-зоокалуу, кардуу алкак. Өлкөнүн аймагы б-ча темп-ранын ж-а нымдуулуктун зор айырмачылыгы мүнөздүү. Аба массаларынын циркуляциясы негизинен <i>ички тропиктик конвергенция зонасынын</i> жай&shy;гашуусуна байланыштуу. Жайында ал өлкөнүн түн. аймагында, кышында түштүгүндө жайга&shy;шат. К-нын түн. бөлүгүнө бир кургакчыл, бир нымдуу сезон мүнөздүү. Борб. ж-а түш. аймак&shy;тарында андай сезондор экиден болот. Колум&shy;бия Анд тоолору нымдуу тынч океан ж-а ама&shy;зонка аба массаларынын жолуна тоскоол бо&shy;луп турат. Тьерра кальенте өлкөнүн аймагынын 85%ин (1000 <i>м</i> бийиктикке чейин) ээлеп, Ко&shy;лумбия Анд тоолорунун этек бөлүктөрүн, Тынч океандын жээк түздүктөрүн, Амазонка ойдуңун, Льянос-Оринокону, Магдалена өрөөнүнүн ба&shy;сымдуу ж-а Каука д-нын өрөөнүнүн бир аз бө&shy;лүктөрүн камтыйт. Абанын жылдык орт. темп&shy;расы 24–28°С. Темп-ра сутка ичинде анча көп
өзгөрбөйт. Тынч океандын жээк түздүктөрү –
Жер шарындагы эң нымдуу жерлердин бири, анда жаан-чачындын көп жылдык орт. өлчөмү
9000 <i>мм</i>ге жетет (Чоко департаментинде); Туту&shy;нендо метеорол. станциясында 11 700 <i>мм</i> жаа&shy;гандыгы катталган. Амазонка ойдуңунун баты&shy;шында 5000 <i>мм</i>ден чыгышында 2000 <i>мм</i>ге че&shy;йин азаят. Кариб деңизинин жээгинде ж-а Лья&shy;нос-Оринокодо пассатка байланыштуу кургак&shy;чыл ж-а нымдуу сезондор даана байкалат. Ным&shy;дуу сезондо (май, октябрь) алаамат ташкындоо болуп турат. К-нын эң кургакчыл жери – Гуа&shy;хира ж. а. (мында жаан-чачын 300 <i>мм</i>ден аз түшөт). Тьерра темплада (өлкөнүн аймагынын 8%и) Колумбия Анд тоолорунун, о. эле Магда&shy;лена, Каука өрөөндөрүнүн капталдарын (1000–
2000 <i>м</i> бийиктиктерди) камтыйт. Абанын жыл&shy;дык орт. темп-расы 17–24°С, темп-ранын жыл&shy;дык амплитудасы 2°Сден ашпайт. Жаан-чачын&shy;дын жылдык өлчөмү 1500–3000 <i>мм</i>, узакка со&shy;зулган ак жаан болуп турат. Абанын нымдуу&shy;лугу дайыма жогору. Тьерра фриа (6%) 2000–
3000 <i>м</i> бийиктиктерде жайгашкан аймактарга мүнөздүү. Бул алкакка (тоо аралык плато, ой&shy;дуңдарга) «түбөлүк жаз» климаты мүнөздүү; аба&shy;нын жылдык орт. темп-расы 12–17°С, темп-ра&shy;нын сутка ичиндеги амплитудасы 20°Сге чейин жетет, түн ичинде 0°Сден төмөн түшкөн учур&shy;лар да болот. Жаан-чачыны жыл ичинде жээк түздүктөрүнө караганда салыштырмалуу бир кылка жаайт; нымдуу эки (күзүндө ж-а жазын&shy;да) ж-а кургакчыл эки сезон болот. Жылдык
жаан-чачыны 1000–2000 <i>мм</i>; дээрлик туман ба&shy;сып турат. Тьерра элада 3000–4000 <i>м</i> бийиктик&shy;ке мүнөздүү. Айлык орт. темп-расы 13–16°С,
темп-ранын суткалык амплитудасы жогору. Андан жогору аска-зоокалар жайгашкан; кар
чегинин орт. бийикт. 5000 <i>м</i>. К-нын дарыяла&shy;ры өтө жыш, негизинен жамгыр суусунан кура&shy;лат; босоголуу. Негизги дарыялары: Магдалена (Каука м-н кошо), Атранто (Кариб деңизине
куят); Ориноконун куймалары – Гуавьяре,
Мета; Амазонканын куймалары – Путумайо
ж-а Какета. Чыгыш Кордильерада ж-а түндүк&shy;төгү ойдуңдарда көлдөр көп. Жер астындагы суу&shy;ларга да бай.<br>
Эң нымдуу аймактары (Тынч океан жээгин&shy;деги түздүктөр, Амазонка ойдуңу ж. б.) ж-а тоо этектери – дайыма жашыл жыш токой – <i>гилея</i>
же сельва (кызыл-сары латерит топурактуу), се&shy;зондуу нымдуу аймактары (Мета түздүктөрү) –
кызыл топурактуу льянос саваннасы, а. и. саз&shy;дуу (Кариб бою ойдуңу) же жалбырагын күбүүчү дайыма жашыл (негизинен тоолордо; күрөң&shy;кызыл латериттешкен топурактуу), түн.-чыгыш
чет жакасы ксерофилдүү бадалдар ж-а кактус
м-н капталган. Анд тоолорунун нымдуу кап&shy;талдарында бийиктик алкактуулук даана бай&shy;калат: тоо гилеясы (тропиктик туман токою)
3000–3200 <i>м</i> бийиктиктен жогору экватордук
бийик тоо шалбаасы – парамос, 4700–4800 <i>м</i>
бийиктикте кар зонасы м-н алмашат. Анддын
бөксө тоолорунун, ички капталдарынын ж-а
өрөөндөрүнүн өсүмдүктөрү адам баласынын чар&shy;балык аракетинен өтө өзгөрүп кеткен. Токоюн&shy;да маймыл көп, о. эле тапир, илендилер, ягуар,
кумурскачылар, кескелдириктер – игуан ж. б.
мекендейт; сууларында крокодил, балыктар –
пиранья ж. б. бар.<br>
К-да 41 улуттук парк, 9 фауна ж-а флора ре&shy;зерваты, 2 улуттук корук, 3 экол. корук бар. Жалпысынан өлкөнүн аймагынын 10%ке жа&shy;кыны корголот. Эң ирилери: Амазонияда –
Чирибикете (аянты 1,28 млн <i>га</i>), Рио-Пуре (1 млн <i>га</i>), Кауинари, Колумбия Анд тоолорун&shy;да – Эль-Кокуй, Кордильера-лос-Пикачос улут&shy;тук парктары. Лос-Катиос Улуттук паркы (Тынч океан жээгинин бир бөлүгү), Мальпело фауна ж-а флора резерваты (аты окшош аралды ж-а Тынч океандын аралды чулгаган акваториясын камтыйт) <i>Бүткүл дүйнөлүк мурастын</i> тизмеси&shy;не кирген.

==Калкы==
. Басымдуу бөлүгү (94,6%и) испан ти&shy;линде сүйлөгөн – <i>колумбиялыктар;</i> анын 30%и
актар, 51%и метистер, 10,6%и негрлер, 31%и самбо. Индейлер 3,4%ти түзөт, алардын көбү –
аравиктер (0,4%), а. и. гуахиралар (0,3%тен ашык), паэс (0,3%), чако (0,2%), чибча, тука&shy;но, кечуа ж. б. 2007-ж. төрөлүү 1000 адамга 20,2,
өлүм-житим 5,8 адам болгон. Өмүрдүн орт. узак&shy;тыгы 72,3 жыл (эркектер – 68,4, аялдар – 76,3
жыл). Курактык түзүлүшүндө балдардын (15 жашка чейинки) үлүшү 29,8%, эмгекке жарам&shy;дуу курактагылар (15–65 жаш) 64,8%, 65тен аш&shy;кандар 5,4%. Калкынын орт. жыштыгы: 1 <i>км</i><sup>2 </sup>жерге 39 адам. Калкынын көбү өлкөнүн батыш (тоолуу) бөлүгүндө ж-а тоо аралык өрөөндөрүндө отурукташкан (бул аймактарда калктын орт. жыштыгы: 1 <i>км</i><sup>2</sup>де 100 адамдан ашат). Шаар калкы 73%ке жакын (негизинен калктын шаар&shy;ларга көп көчүп келүүсүнөн көбөйгөн). Ири шаарлары: Богота (калкы 7137,8 миң; 2008), Ме&shy;дельин (2283,4 миң), Кали (2167,5 миң), Кукута (589,6 миң), Соледад (524,5 миң), Букараманга (516,9 миң), Ибаге (488,3 миң). Өтө жакыр жа&shy;шагандар К-нын калкынын 49,2%ин түзөт
(2005). Өлкөнүн калкынын 90%и – католиктер;
3–13,5%и – протестанттар.

==Тарыхы==
. Археол. табылгалар К. аймагында адам соңку плейстоценден (мындан 12–11 миң
жыл мурда) баштап жашаганын далилдейт. Бул мезгилге таандык сөөк, таш куралдар Сабана&shy;де-Богота бөксө тоосундагы байыркы турак жай&shy;лардан табылган. Батыш К-да мындан 7–6 миң
жыл мурда дыйканчылык пайда болгон. Б. з. ч. 4–2-миң жылдыктарда К-нын Кариб деңиз жээ&shy;гинде шакек сымал кыштактар (Монсу, Пуэр&shy;то-Ормига ж. б.) болгон. Ал жерден геом. оймо&shy;чийме түшүрүлгөн карапа, таш куралдары та&shy;былган. К. аймагын байыртадан индейлер (16- к-дын башында индейлердин саны 2 млндой
болгон) мекендеген. 15–16-к-да К-ны испандар каратып, аны Жаңы Гранада деп атаган. Анын губернатору болуп Хименес де Кесада дайындал&shy;ган. Жаңы Гранада 1549-ж. аудиенсия, 1564-ж. Перу вице-королдугунун курамындагы пресиден&shy;сия статусуна ээ болгон. 1717-ж. ал вице-корол&shy;дукка айланып, курамына Эквадор, Венесуэла ж-а Панаманын азыркы аймактары кирген. Жаңы Гранаданын экон. өсүшүнүн негизги фор&shy;масы энкомьенда болгон. Жээк аймактарында плантациялык чарба (кофе, банан, бал камыш
өстүрүлгөн), борбордо ж-а чыгыш райондорунда
зымырат, алтын, күмүш кендери иштетилген. 17-к-дын аягында колониялаштыруудан индей&shy;лердин саны азайып, Африкадан кул негрлерди алып келе башташкан. Элдин көпчүлүгүн кре&shy;олдор түзгөн. 18-к-дын аягында Жаңы Гранада м-н <i>метрополия</i> ортосундагы мамиле курчуй баштаган. Испан бийлигинин экон. саясаты эл&shy;дин нааразылыгын туудурган. 1810-ж. 20-июл&shy;да испан үстөмдүгүнө каршы көтөрүлүш чыгып, ал Латын Америкасындагы көз карандысыздык
үчүн согуштун негизги бөлүгүнө айланган. Кө&shy;төрүлүшчүлөр вице-королду кетирип, рев-ялык хунта деп аталган өз өкмөтүн түзүшкөн. 1811-ж. ноябрда Жаңы Гранада Кошмо провинциялар конфедерациясын түзүү ж-дө актыга кол коюл&shy;ган. Мамл. түзүлүш формасы (унитардык же федералдык республика) ж-дө маселени талкуу&shy;лоодо пикир келишпестиктер пайда болуп, фе&shy;дералисттер м-н централисттердин ортосунда күрөш күч алган. Провинцияларда ж-а шаар&shy;ларда көз карандысыз башкаруу органдары (хун&shy;талар) түзүлүп, өздөрүнүн эгемендигин жарыя&shy;лашкан.
1812–13-ж. С. <i>Боливар</i> жетектеген күчтөр
Жаңы Гранаданын көз карандысыздыгы үчүн болгон күрөшкө катышкан. Жаңы Гранада м-н Венесуэла патриотторунун биргелешкен күчтөрү испан аскерлерин талкалап, 1819-ж. 17-декабр&shy;да Ангостура (азыркы Сьюдад-Боливар, Венесуэ&shy;ла) ш-нда Улуу Колумбия федерациялык респ. (курамында Жаңы Гранада ж-а Венесуэла) түзүл&shy;гөн. С. Боливар Улуу Колумбия президенти, Ф. де Паула Сантандер вице-президенти болуп дайындалган. Экон. ж-а саясий байланыштар болбогондуктан, 1830-ж. Улуу Колумбия өз ал&shy;дынча мамлекеттерге (Венесуэла, Эквадор, Жа&shy;ңы Гранада) бөлүнүп кеткен. 1832-ж. Жаңы Гра&shy;нада (курамына Панаманын азыркы аймагы кир&shy;ген) конституция кабыл алып, президенттикке Ф. де Паула Сантандер шайланган. 1830-жыл&shy;дары Жаңы Гранадада эки ири партия (консер&shy;вативдик ж-а либералдык) түзүлгөн. Консерва&shy;торлор (боливарчылар) католик чиркөөсү м-н союздаш, борбордошкон күчтүү мамлекет түзүүнү максат кылса, либералдар (сантандерчилер) фе&shy;дерализм принциптерин ж-а жалпыга бирдей шайлоо укугун жакташкан. 1845-ж. консерва-

[[File:КОЛУМБИЯ17.png | thumb | none]]
тивдик партиянын өкүлү генерал Т. С. де Мос&shy;кера-и-Арболеда өлкөнүн президенти болгондон кийин экон. реформаларды жүргүзгөн. 1851-ж. Жаңы Гранадада кул сатуу жоюлган. 1863-ж. мамл. түзүлүштүн федерациялык бийликтин формасын бекемдеген конституция кабыл алын&shy;ган. Чиркөө мамлекеттен бөлүнгөн, респ. Ко&shy;лумбия Кошмо Штаты деп аталган. Президент
Р. Нуньес Моледонун убагында (1880–94; үз&shy;гүлтүк м-н) К-да мамл. түзүлүштүн унитардык системасын бекемдеген жаңы конституция ка&shy;был алынган (1886). Мамлекет Колумбия Респуб&shy;ликасы деп аталган. 1890-жылдары Р. Нуньес Моледо өлгөндөн кийин бийликте калган кон&shy;серваторлор м-н либералдардын ортосундагы каршылашуудан чыккан «миң күндүк» жаран-

дык согушта (1899–1902) 100 миңден ашык ко&shy;лумбиялыктар өлгөн. 19-к-дын 2-жарымында Панама мойногунда океан аралык канал куруу долбооруна байланыштуу К-га таасирин күчөтүү
үчүн Улуу Британия м-н АКШнын ортосунда
күрөш курчуган. АКШ каналга ээ болуу макса&shy;тында Панама департаментин К-дан бөлүүгө аракет жасаган. Натыйжада 1903-ж. ноябрда АКШнын колдоосу м-н Панама К-дан бөлүнүп,
өз алдынча Панама мамлекети түзүлгөн. 20-к&shy;дын башында К-нын экономикасы бир кыйла
өнүгүүгө (т. ж. салынып, кен иштетилген, тек&shy;стиль ө. ж-лары курулуп, кофе, банан планта&shy;циялары кеңейтилген ж. б.) жетишкен. 1- дүйнөлүк согуш жылдарында АКШ К. эко&shy;номикасынын маанилүү тармактарынан британ капиталын четтеткен. К-нын киреше бере тур&shy;ган ири аймактары амер. компаниялардын ко&shy;луна өткөн. Чет элдик капиталдын басымдуу&shy;лугу улуттук буржуазия ж-а жумушчулар кый&shy;мылынын нааразылыгын туудурган. 1919-ж. Колумбия Социалисттик партиясы, 1926-ж. Бо&shy;готада түзүлгөн Рев-ялык-соц. партиянын ба&shy;засында 1930-ж. Колумбия Коммунисттик пар&shy;тиясы түзүлгөн. 1934-ж. солчул либералдар өкүлү А. Лопес Пумарехо К-нын президенти болуп шайланып, 1886-жылдагы конституцияны кай&shy;ра карап чыгып, жумушчуларга иш таштоо уку&shy;гун берүү, 8 сааттык иш күнүн киргизүү, жыл сайын эмгек өргүүсүнө, оору же жумушсуздук б-ча жөлөкпул төлөө, профсоюз түзүү ж. б. то&shy;луктоолорду киргизген. Өндүрүштү жөнгө салуу ж-а ө. ж-ды өнүктүрүү максаты м-н өлкөнүн экономикасын көзөмөлдөө үчүн өкмөткө укук берилген. Боготада ун-ттик шаарча курулуп, билим берүү мамлекеттин көзөмөлүнө өткөн. 1938-ж. өлкөдөгү жүргүзүлгөн радикалдуу рефор&shy;малар консерватордук оппозициянын нааразы&shy;лыктарын пайда кылып, А. Лопес Пумарехо от&shy;ставкага кетүүгө аргасыз болгон. Өлкөнүн пре&shy;зиденттигине оңчул либерал Э. Сантос Монтехо шайланып, прогрессивдүү кайра түзүүлөрдү ток&shy;тоткон. К-нын АКШга экон. ж-а саясий көз карандылыгы күчөгөн. 1942-ж. А. Лопес Пума&shy;рехо президенттик шайлоодо кайрадан жеңиш&shy;ке ээ болгон. 1943-ж. ноябрда анын өкмөтү Гер&shy;манияга согуш жарыялаган. К. согуштук ара&shy;кеттерге катышкан эмес, бирок <i>антигитлердик коалиция</i> мамлекеттерине жардам (сырьё ж-а азык-түлүк) берген. 2-дүйнөлүк согуш учурунда
өлкөнүн экономикасы жогорулаган. 1946-ж. президенттик шайлоодо Консерватордук пар&shy;тиянын өкүлү М. Оспина Перес жеңип чыгып, бийликке келген консерваторлор демокр. күч&shy;төргө каршы террор компаниясын уюштуруш&shy;кан. Буга жооп катары Либералдар партиясы
өкмөт ж-а парламенттен өз өкүлдөрүн чакырып
алган. Өлкөдө башталган иш таштоолор, жал&shy;пы стачкага айланган. Оппозициянын башчы&shy;сы Х. Э. Гайтандын өлтүрүлүшү элдик көтөрү&shy;лүшкө алып келип, ал жарандык согушка ай&shy;ланган. 1957-ж. консервативдик ж-а либерал&shy;дык партиялар Улуттук фронт коалициясын түзүү ж-дө өз ара макулдашкан. Анда 1958-жыл&shy;дан бул партиялардын өлкөнү 16 жыл тең укук&shy;та башкаруусу каралган. 1960-жылдардын ба&shy;шынан тартып, Улуттук фронт саясаты бардык коомдук турмушту кучагына алган терең кри&shy;зиске учураган. Баңги зат өндүрүү күч алган. 1974-ж. паритеттик башкаруу мөөнөтү аякта&shy;ган. Өлкөгө жаңы президент либерал А. Лопес Микельсен шайланып, анын экономиканы кө&shy;төрүүгө ж-а чет элдик капиталга көз каранды болбоого жасаган аракеттери өлкөдөгү саясий кырдаалды жакшырта алган эмес. 1970-жыл&shy;дары К-да жаңы партизандык уюмдар пайда бол&shy;гон. 1978-ж. президенттикке шайланган либе&shy;ралдык партиянын өкүлү Х. С. Турбай Аяла&shy;нын учурунда К-нын экономикасы өнүккөн, би&shy;рок ал инфляция ж-а элдин турмуш деңгээли&shy;нин төмөндөшү, жарандык согуштун күчөшү м-н коштолгон. 1980-жылдары К-да ири нарко&shy;картелдер (а. и. Медельин ж-а Кали) түзүлүп,
өлкөнүн саясатына ж-а экономикасына теске&shy;ри таасирин тийгизип, куралдуу отряддарды каржылап турушкан. 2002-ж. оңчул либерал
өкүлү А. Урибе Велес К-нын президенти болуп шайланган (2006-ж. экинчи мөөнөткө кайра шайланган). Анын өкмөтү АКШнын колдоосу астында наркобизнеске каршы күрөшүүдө. 2004- жылдан Патриот планын (көтөрүлүшчүлөр кый&shy;мылынын иш-аракеттерин токтотуу, Эквадор аймагында партизандык базаларды жок кы&shy;луу ж. б.) ишке ашырууда. 2008-ж. колумбия&shy;лык аскер кызматкерлери (14 адам, а. и. өл&shy;көнүн президенттигине кандидат болгон И. Бе&shy;танкур да бар) туткундан бошотулган. Өлкөнүн ички саясий абалын тынчтык жол м-н жөнгө салууга аракеттенүүдө. Тышкы саясатта К-нын
башкы партнёру – АКШ, о. эле Европа ж-а Азия-
Тынч океан регионундагы мамлекеттер м-н ма&shy;милеси бекемделүүдө.

==Чарбасы==
. К. – Латын Америкасындагы турук&shy;туу өнүгүп жаткан өлкөлөрдүн бири. ИДПнин жалпы көлөмү (2007-ж. 319,5 млрд доллар) б-ча Латын Америкасында Бразилия, Мексика, Аргентина ж-а Венесуэладан кийинки 5-орунду ээлейт. Аны киши башына бөлүштүргөндө 6,7 миң доллардан туура келет. Адамзат өнүгүүсүнүн индекси 0,791 (дүйнөдөгү 177 өлкөнүн ичинен
75-орунду ээлейт; 2005).<br>
Өлкөнүн экономикасынын туруктуу өнүгүү&shy;сүнө 1990-ж. жүргүзүлгөн экон. реформа – адм.,
салык, банк, менчиктештирүү чаралары, о. эле
чет элдик инвестицияны тартуу, сырткы соода&shy;ны либералдаштыруу, региондогу өлкөлөр м-н экон. интеграцияны тереңдетүү б-ча мамл. сая&shy;сат түрткү болгон. К-да ондогон эркин экон. зона
(а. и. өндүрүштүк ж-а ил.-тех., туристтик ж. б.) түзүлгөн. Экон. өнүгүүсү импорттоо моделинен экспорттоо багытына өтө баштаган. К-да жүр&shy;гүзүлгөн экон. реформа «калтааруу терапиясын» киргизбегендиги, прагматизм ж-а консерватизм м-н мүнөздөлгөн, натыйжада региондогу башка
өлкөлөрдүн көбүнөн өзгөчөлөнүп, К-нын эко&shy;номикасында кескин төмөндөөлөр болгон эмес. 21-к-дын башталышында өлкөнүн туруктуу
өнүгүүсүнө – отун-энергетика ресурстарынын
(нефть, газ, таш көмүр, гидроэнергия) ж-а кен&shy;дин (никель, алтын, платина ж. б.) молдугу, о. эле жумушчу күчүнүн арзандыгы өбөлгө түз&shy;гөн. К. 2006-ж. экон. өсүүнүн темпи б-ча (6,8%) Латын Америкасында Венесуэла, Аргентина, Уругвайдан кийинки 4-орунду ээлеген. Эң жо&shy;горку темп – курулушта (14,4%), иштеп чыга&shy;руу ө. ж-нда (10,8%) ж-а соодада (10,7%) бай&shy;калган.<br>
Экон. өнүгүүсүндөгү азыркы негизги пробле&shy;малар – түшкөн кирешенин бирдей бөлүнбөшү
(өлкөнүн калкынын 10%ин түзгөн эң жакыр&shy;ларга кирешенин 7,9%и, ал эми 10%ин түзгөн бай адамдарга кирешенин 34,3%и бөлүнгөн), калктын басымдуу бөлүгүнүн жакырдыгы ж-а анын негизинде пайда болгон баңги зат өндүрүшү (эл аралык экон. ин-ттардын эсеби б-ча баңги бизнес чөйрөсүндө өлкөнүн ИДПсинин <sup>1</sup>/ ге жа&shy;кыны өндүрүлөт).<br>
ИДПнин структурасында 52,4%ти тейлөө
чөйрөсү, 35,6%ти ө. ж., 12%ти а. ч., токой чар&shy;басы ж-а балык кармоо түзөт. Чарбалык жак&shy;тан тоо аралык Магдалена, Каука өрөөндөрү ж-а аларды чектеп турган Борб. ж-а Чыгыш Кор&shy;дильера тоолорунун капталдары, о. эле Кариб деңизинин жээктери жакшы өздөштүрүлгөн, ал эми Тынч океандын жээктери, түздүктүү чыгыш ж-а түш.-чыгыш бөлүктөрү (Амазония, Льянос) анча өздөштүрүлгөн эмес.<br>
К. – индустриялык өнүгүү темпи (9,4%; 2007)
б-ча Латын Америкасында Чили, Панамадан кийинки 3-орунда. Жеңил (кездеме, кийим ж-а бут кийим чыгаруу), тамак-аш, отун (нефть
өндүрүү ж-а ылгоо, газ өндүрүү, таш көмүр ка&shy;зып алуу) ж-а химия ө. ж. өнүккөн. Ал эми машина куруу, кара ж-а түстүү металлургия, курулуш материалдар (цемент), токой ж-а жы&shy;гач иштетүү ө. ж. экинчи мааниде. 2006-ж. 25,6 млн т нефть өндүрүлгөн. Нефть өндүрүлгөн не&shy;гизги аймактары (50дөн ашык кени пайдала&shy;нылат): Магдалена д-нын өрөөнү, Кариб деңи&shy;зинин жээги, өлкөнүн түн.-чыгышы ж-а түш.- батышы. Өндүрүлгөн нефтинин 57%и өлкө ичинде керектелет, 43%и экспортко (анын 80%и АКШга) чыгарылат. Табигый газ (6,4 млрд <i>м</i><sup>3</sup>; 2006) адатта нефть м-н кошо өндүрүлүп (негизи&shy;нен Гуахира департаментинде), дээрлик барды&shy;гы өлкө ичинде пайдаланылат. Нефть ылгоочу
негизги борборлору – Барранкилья ж-а Карта-

[[File:КОЛУМБИЯ18.png | thumb | Барранкильядагы нефть-химия комплекси.]]
хена. К-да таш көмүрдүн ири запасы бар. Ка&shy;зып алынган көмүрдүн өлчөмү (65,5 млн т) б-ча дүйнөдө 10-, Латын Америкасында 1-орунду ээлейт. Электр станцияларынын аныкталган кубаттуулугу 13,3 миң <i>МВт</i> (2006). 2006-ж. 50,47 млрд <i>кВт.с</i> электр энергиясы өндүрүлгөн; анын 75%тейи ГЭСке таандык. 2006-ж. 644 миң т темир кенташ казылып алынып, 1,22 млн т болот өндүрүлгөн. Никель кенташынын запасы б-ча региондо Куба ж-а Доминика Респ-нан ки&shy;йинки 3-орунду, ал эми никель кенташын ка&shy;зып алуу ж-а ферроникель эриндисин өндүрүү (52,7 миң т; 2007) б-ча дүйнөдө Япониядан ки&shy;йинки 2-орунду ээлейт. О. эле жез, цинк, кор&shy;гошун өндүрүлөт. К-нын аймагынан эзелтен эле алтын, күмүш, платина казылып алынган. Ал&shy;тын казып алуу (2006-ж. 15,68 т; Латын Аме&shy;рикасыныкынын 8%и, дүйнөлүк алтындын 1%и) б-ча Перу, Бразилия, Чилиден кийинки 4-орунда турат. 18-к-да Антьокия кенинен дүйнө&shy;лүк алтындын 40%ке жакыны казылып алын&shy;ган К. зымырыт (изумруд) казып алуу б-ча дүй&shy;нөдө алдыңкы орундардын бирин ээлейт; анын 90%и (5,73 млн <i>кар</i>) экспортко чыгарылат (дүй&shy;нөлүк экспорттун жарымына жакыны).<br>
К-нын машина куруу ө. ж. өнүгүү деңгээли б-ча региондо Бразилия, Мексика, Аргентина ж-а Венесуэладан кийин турат. Электр-тех. (ти&shy;ричилик электр приборлорун чыгарууну кошо), автомобиль, а. ч. машиналарын куруу (трактор ж. б. а. ч. техникасы), жыгач иштетүү, жеңил ж-а тамак-аш ө. ж. тармактары үчүн жабдуулар&shy;ды чыгаруунун, кеме ремонттоочу ж-а куруучу
ө. ж-нын мааниси зор. Машина куруу ө. ж-нын ири борборлору: Богота, Медельин, Барранки&shy;лья, Кили, Пальмира. Химия ө. ж. – орг. син&shy;тез продукцияларын (орг. кислота, спирт, аль&shy;дегид, кетон, фенол ж. б.), полимер материал&shy;дарын (синтездик чайыр, пластмасса, хим. була, синтездик каучук ж-а резина), синтездик боёк ж. б. чыгарат; о. эле таза күкүрт, таш туз ж-а деңиз тузу өндүрүлөт. Жыгач (а. и. баалуу
дарактар – каоба, махагони, окатеа, хинна да&shy;рагы ж. б.) Тынч океандын жээгиндеги то&shy;койлордон даярдалат; Амазонияда да жыгач даярдоо ылдам өнүгүүдө. Цемент өндүрүшү (9,96 млн т) б-ча Латын Америкасында Мексика, Бра-

зилия ж-а Венесуэладан кийинки 4-орунду ээлейт.<br>
Жеңил ө. ж. К-нын ички муктаждыгын то&shy;лук камсыз кылат. Текстиль (айрыкча кебез&shy;кездеме, о. эле кылторко), тигүү, трикотаж, бул&shy;гаары бут кийим ө. ж. өнүккөн. Тамак-аш
ө. ж. – кант, кофе, какао, эт, тамеки ж. б. чы&shy;гарат.<br>
А. ч-га жарактуу жеринин жалпы аянты 42,56 млн <i>га</i>, а. и. айдоо жери 2 млн <i>га</i> (анын 0,58 млн <i>га</i>сы жүгөрү, 0,44 млн <i>га</i>сы шалы), көп жылдык өсүмдүктөрү 1,61 млн <i>га</i>, калганы шалбаа ж-а жайыт. Негизги иштетилүүчү жер&shy;лери (сугат жери 0,9 млн <i>га</i>) Чыгыш, Борб. ж-а Батыш Кордильеранын тоо аралык өрөөндөрү ж-а Кариб деңизинин жээктери же Башкы тар&shy;магы – өсүмдүк өстүрүүчүлүк (а. ч. продукция&shy;сынын наркынын 58%и); анын кыйла бөлүгү экспортко багытталган. Экспорттук маанилүү
өсүмдүктөрү: кофе, бал камыш, гүл, банан. К. кофени жыйноо (дүйнөлүк жыйымдын 10%ке жакыны) ж-а экспорттоо (дүйнөлүк экспорттун 12%тейи) б-ча дүйнөдө Бразилия, Вьетнамдан

[[File:КОЛУМБИЯ19.png | thumb | Кандиодогу кофе плантациясы.]]
кийинки 3-орунда. Кофе өндүрүшү а. ч. дүң про&shy;дукция наркынын 12,4%ин түзүп, анда 513 миң фермер чарбасы иштейт. Кофе плантациясынын жалпы аянты 874 миң <i>г</i>а чамасында. Кофенин 95%и экспортко чыгарылат; анын негизги кар&shy;дарлары: АКШ, Япония, Германия, Бельгия, Канада. Жыл сайын 22 млн т бал камыш (жа&shy;шыл масса) даярдалып, 2,4 млн т кант өндүрү&shy;лөт. Гүл өстүрүү экспортко багытталган; К. үзүл&shy;гөн гүлдү даярдоо б-ча дүйнөдөгү алдыңкы өлкө&shy;лөрдүн бири (238,6 миң т, 2007); негизинен –
атыр гүл, чеге гүл, хризантема, алстромерия өс&shy;түрүлөт. Гүл плантациясынын жалпы аянты 7,3 миң <i>га</i> чамасында. Аны экспорттоо б-ча дүйнөдө Нидерланддан кийинки 2-өлкө. Гүл са&shy;тып алуучу негизги өлкөлөр: АКШ (80%и), Рос&shy;сия, Улуу Британия, Канада, Япония, Герма&shy;ния. Банан да маанилүү экспорттук продукция&shy;га кирет; банан өндүрүшү (2007-ж. 1,54 миң т ) б-ча дүйнөдөгү алдыңкы 10 өлкөгө кирет; Ла&shy;тын Америкасында Бразилия, Эквадор, Коста- Рика, Мексикадан кийинки 5-орунда. Банандын
98%и (жылына 1,5 млн т ) экспортко чыгары&shy;лат. Өлкөнүн негизги азык-түлүгү – күрүч, жүгө&shy;рү, төө буурчак, тамыры азык өсүмдүктөр (ай&shy;рыкча кассава, юкка), жашылча; о. эле май пальмасы, пахта, соя, кунжут, тамеки, о. эле мөмө-жемиш (шабдаалы, өрүк, кайналы, алму&shy;рут, алма), манго, цитрус ж. б. тропик өсүмдүк&shy;төрү өстүрүлөт.<br>
Мал чарбасы ички муктаждыкты гана канаат&shy;тандырат. 2004-ж. 24,95 млн баш кара мал, 2,15 млн баш кой, 1,25 млн баш чочко, 1,2 млн баш эчки болгон; мал көптүгүнө карабай, анын продукциясынын өлчөмү чектелүү. Балык да кармалат.<br>
К. адатта «наркобарондордун чордону» делет:
кокаинди зор өлчөмдө өндүрүүчү ж-а экспорт&shy;тоочу дүйнөдөгү өлкө. Дээрлик бардык жеринде курамында наркотика бар өсүмдүктөр (кока ба&shy;далы, кара куурай, апийим), мыйзамсыз өстүрү&shy;лөт. Мындай жерлерге АКШ м-н бирдиктеги «Ко&shy;лумбия планын» жүзөгө ашырууда абадан уулуу химикаттарды чачышат.

==Транспорту==
. Транспорттун негизги түрү авто&shy;мобиль жолу (ага ички жүргүнчү ташуунун 95%и, жүк ташуунун 66%тен ашыгы, сырткы жүргүнчү ташуунун 6%и туура келет). Жалпы уз. 164,5 миң <i>км</i>. Негизги автомобиль жолдору:
Богота – Хирардот – Ибаге – Фресно – Богота;
Богота – Тунха – Букараманга – Санта-Марта –
Барранкилья – Картахена; Букараманга – Ку&shy;кута (Венесуэла м-н чек ара), Ипьялес (Эквадор м-н чек ара) – Пасто – Попаян – Кали – Буга&shy;лагранде – Ансерма – Медельин – Картахена ж.
б. Панамерика шоссесинин (ал Каука д-нын
өрөөнү м-н Медельин, Кали ш. аркылуу өтөт) мааниси зор. Т. ж. транспорту ички жүктүн (не&shy;гизинен минералдык сырьё ж-а а. ч. продукция&shy;сы) 30%тен ашыгын ташыйт. Т. ж-нун жалпы уз. 2,14 миң <i>км</i>. Дарыя транспорту ички жүктүн 2,6%ин, жүргүнчүлөрдүн 5%ке жакынын та&shy;шыйт. Өлкөнүн жетүүгө татаал айрым жерле&shy;рине жүк ташууда дарыя бирден-бир негизги жол болуп саналат. Ички суу жолунун пайдаланыл&shy;ган жалпы уз. 18,2 миң <i>км</i>. Эң маанилүү суу
жолу – Магдалена д. (1100 <i>км</i> аралыкка кеме
каттайт), анда дарыя транспортундагы жүктүн 55%ке жакыны, жүргүнчүнүн 40%тен ашыгы ташылат. О. эле Каука, Путамайо, Какета, Ат&shy;ранто, Сан-Хуан, Патия, Сину, Мета, Гуавьяре ж. б. дарыялары б-ча да кеме каттайт. Деңиз транспорту негизинен сырткы соода жүктөрүн
ташыйт. Ири порттору: Кариб деңизинде – Бар&shy;ранкилья, Картахена, Санта-Марта, Тынч оке&shy;андын жээгинде – Буэнавентура. Нефть ж-а
нефть продукту куурларынын жалпы уз. 8,5 миң <i>км</i>, газ куурунуку 4,4 миң <i>км</i>. Өлкөдө
жалпы 934 аэропорт бар; ирилери – Богота, Ме&shy;дельин, Барранкилья ж-а Кали ш-нда. Негизги экспорттук товарлары: нефть ж-а

[[File:КОЛУМБИЯ20.png | thumb | Колумбия акчасы.]]
нефть продуктулары, көмүр, кофе, ферроникель, гүл, банан, (изумруд) зымырыт, о. эле күндө ке&shy;ректелүүчү товарлар (кийим, текстиль, бут ки&shy;йим, самын ж. б. косметика каражаттары), ма&shy;шина ж-а жабдуулар, химия, металлургия ө. ж. продукциялары; автомобиль куруу продукция&shy;ларын, алтын, пальма майын, кондитер про&shy;дуктуларын экспорттоо тез темп м-н өсүүдө. Не&shy;гизги кардарлары: АКШ, Венесуэла, Европа сою&shy;зуна кирген өлкөлөр, Кытай, Мексика, Бра&shy;зилия, Россия. Импортунда металлдан жасал&shy;ган буюмдар, ө. ж. жабдуулары, дан эгин (буу&shy;дай, жүгөрү), мал чарбасы үчүн тоют, хим. про&shy;дукция, автомобиль, электр-жабдуулары, ком&shy;пьютер ж. б. техника, керектелүүчү товарлар ба&shy;сымдуу. Аларды негизинен АКШ, Кытай, Мек&shy;сика, Бразилиядан алат.

==Маданияты==
. К-да билим берүүгө жалпы же&shy;текчиликти Улуттук билим берүү министрлиги жүзөгө ашырат. Жогорку мамл. билим ж-дө мыйзам (1992-, 1999-, 2000-ж. түзөтүүлөр кир&shy;гизилген), Билим берүү ж-дө жалпы (1994) мый&shy;зам (1994), Этностук топторго билим берүү ж-дө декрет (1995), Мектепке чейинки билим ж-дө (1997), Жогорку тех. билим ж-дө (1997) ж. б. мыйзамдар м-н жөнгө салынат. К. билим берүү
системасы мектепке чейинки тарбияны (4–5
жаш) ж-а 10 жылдык (айылдарда 5 жылдык) милдеттүү окутууну (5–15 жаш) камтыйт. 15–
16 жашта 2 жылдык акад. же кесиптик-тех. билим алышат. ЖОЖдору мамл. ж-а менчик. Калктын сабаттуулугу 15 жаштан жогору 92,8%ти түзөт (2005). Башкы ун-ттери, ил. мекемелери, китепканалары ж-а музейлери Богота, Ибага, Картахена, Медельин ш-нда, а. и. Колумбия Улуттук ун-ти (1867). Мамл. ири ЖОЖдор: По&shy;паяндагы Каука (1827), Пастодогу Нариньо (1827), Барранкильядагы Атлантико (1941) ун-ттери ж. б. Консерваториялары Ибага, Бар&shy;ранкилья, Попаян ж-а Санта-Мартада. Мамл. эмес ЖОЖдор Букараманги автономиялык (1952), Манисалестеги католик (1954), Барранкильяда&shy;гы Түн. ун-ттери (1966) ж. б. Ил.-из. иштерин көптөгөн ил. мекемелери жүзөгө ашырат. Та&shy;рыхый ж-а диний иск-во музейлери иштейт.<br>
Улуттук ири басылмалары: жумасына чыгуу&shy;чу «El Espectador» (1887), «Ei Tiempo» (1911),
«El Nuevo Siglo» (1936), «Ia Republica» (1954), күнүнө чыгуучу региондук «Ei Pais» (1950), «Ei Pueblo» (1972), «Ei Heraldo» (1933), «E i Colombiano» (1912) ж. б. гезиттер. 1924-жыл&shy;дан радио уктуруу, 1954-жылдан телекөрсөтүү иштейт. Мамл. көз карандысыз теле ж-а ра&shy;диокомпаниялары бар. Маалымат агенттиги –
Colpzensa (1980).<br>
К-нын ад-ты испан тилинде өнүгүүдө. Индей урууларынын мад-тын (а. и. фольклорун) ис&shy;пан колониячылары 16-к-да бүлүнткөн. 17-к-да биринчи драматургиялык чыгармалар, 18-к-да испан үлгүсүндөгү тарыхый-турмуштук хрони&shy;калар (Х. Родригес Фрейле) ж-а поэзия (Х. де
Кастельянос) пайда болгон. 18-к-дын аягы – 19-
к-дын башында агартуучулук багыт класси&shy;цизмге ыктаган (А. Нариньо), чечендик өнөр (С. Боливар, Ф. А. Сеа ж. б.), патриоттук поэ&shy;зия, (Х. М. Саласар, Х. Фернандес Мадрид ж. б.)
өнүккөн. 1830–1900-жылдары романтизмдин
гүлдөгөн мезгили болгон, тарыхый романдар жа&shy;ралган. Х. М. Маррокин, Т. Карраскильянын
чыг-лыгында реалисттик ж-а натуралисттик
тенденциялар байкалат. К. ад-тындагы костум&shy;бристтик прозанын ж-а поэзиянын өкүлдөрү чы&shy;гармаларында элдин жашоо-тиричилигин ча&shy;гылдырышкан. 20-к-дын башында модернист&shy;тик лирика, кийинчерээк авангардизм, психол. роман, сюрреализм өкүм сүргөн (Х. Э. Ривера, С. Урибе). Реалисттер социалдык тематикага кайрылышкан. 20-к-дын 2-жарымында магия&shy;лык реализмдин өкүлү Г. <i>Гарсиа Маркес</i> бүт дүй&shy;нөгө белгилүү болгон.<br>
К. аймагындагы байыркы сүрөт өнөр эстелик&shy;тери (карапа, сүрөт түшүрүлгөн алтын буюмдар) б. з. ч. 1-миң жылдыкка (Томака ж-а Илама мад-ттары) таандык. Б. з. 1-миң жылдыгынын
аягы – 2-миң жылдыгынын башындагы Сан-
Агустин мад-тына (жаныбарлар м-н кишилер&shy;дин сүрөттөрү тартылган рельефтер, таш статуя&shy;лар, дубалга түшүрүлгөн оймо-чийме сүрөттөр
ж. б.) болжол м-н 6–10-к-дагы Тьеррадентро
(Каука департаменти) комплексинин иск-восу (склептер ж-а аларга алып барчу тепкичтүү таш жолдор, оймо-чиймелер м-н кооздолгон жайла&shy;ры) жакын. Муиск мад-тына (Сабана-де-Богота платосу) тумбагадан жасалган (жез м-н алтын-
дын куймасы) идолдор (тунхо) ж. б. таандык. Испандар келгенге чейинки К. иск-восу Эква&shy;дор, Перу иск-восуна тектеш, б. з. 2-миң жыл&shy;дыгынын аягында колумбиялык Амазония мад&shy;тынын таасири тийген. Испан каратууларынын мезгилинде индей кыш-нын ордуна испан ти&shy;биндеги арх-ралык курулуштар тургузулуп, чир&shy;көө иск-восу (Монгидеги ж. б. чиркөөлөр) өнүк&shy;көн. Латын Америкасынын башка өлкөлөрүнө караганда К-да классицизм көбүрөөк өнүккөн
(Боготанын борб. аянтындагы 16–19-к-га таан&shy;дык курулуштар: собор, архиепископ хан са&shy;райы, Капитолий ж. б.).
Байыркы индей иск-восунун салттары европ. таасир м-н ширелишип, индей чеберлеринин
чыгармаларында сакталган. К-да эң маанилүү
живопись мектеби калыптанган. 16-к-да испа&shy;ниялык, итал. чеберлер иштеген. К. живописи 17-к-дын 2-жарымынан Ф. Сурбаран ж-а Б. Э. Му&shy;рильонун таасиринде өнүккөн. Живописчи Г. Вас&shy;кес (17-к.) реалисттик портреттерди, пейзаждар&shy;ды, диний ж-а жанрдык сүрөттөрдү тарткан. Көз карандысыздык жарыялангандан кийин К. иск-восунда улуттук стиль калыптанган. 1886-ж. Боготада Улуттук иск-во мектеби ачыл&shy;ган. 20-к-да сүрөт өнөрүндө костумбризм өнүгүп, модернизм м-н авангардизм (А. Обрегон, Э. Ра&shy;мире Вальямисар) реалисттик салтта өнүккөн агымдар м-н канатташ өкүм сүргөн. 20-к-да К. скульпторлору (скульптор Р. Росо) индейлердин салттарына кайрылышкан. 20-к-дын 2-жары&shy;мында К. иск-восуна абстракционизм агымы (живописчилер М. Оспина ж-а Г. Видеманн,
скульптор Э. Негре) таасирин тийгизген. 19–20-
к-да К. арх-расында АКШ ж-а европ. өлкөлөрдүн арх-расынын таасири м-н К-да неоготика (Ипья&shy;лестеги Лас-Лахас чиркөөсү, 1916–49), кийин
модерн кеңири тараган. 2-дүйнөлүк согуштан кийин функционализм (Х. Л. Серт ж-а Ле Кор&shy;бюзье) өнүккөн.<br>
К-нын музыка өнөрү креол, индей ж-а афри&shy;калык муз. салттардын айкалышынан жарал&shy;ган. 1847-ж. К-да биринчи симф. оркестр м-н Боготада Филармониялык коом түзүлүп, «Эс&shy;фирь» аттуу биринчи колумбиялык опера жа&shy;зылган (автору Х. М. Понсе де Леон). 1887-ж. итал. эмигрант О. Синдичи улуттук гимндин
«Өчпөс даңк» музыкасын жазган. Белгилүү ком&shy;позиторлор: Г. Фернандес Идальго, Х. Де Хер&shy;рера (16–18-к.), Г. Урибе Ольгин, Л. А. Эско&shy;бар, Х. Росо Контрерас, Б. Э. Атеортуа, Ж. Нова (20-к.), музыка таануучу: Х. И. Педромо Эско&shy;бар. 1936-ж. Боготада дирижёр Г. Эспиноса Грау Улуттук симфониялык оркестрди (1952-жыл&shy;дан Колумбиянын симф. оркестри) негиздеген.<br>
К-нын ири муз. окуу жайы – Боготадагы Улут&shy;тук консерватория (1882; 1909-жылга чейин Улуттук муз. академия).<br>
К-да театр иск-восу 16-к-да пайда болгон.
1790-ж. Кали ш-нда алгачкы улуттук трагедия&shy;сы «Ракель» (автору белгисиз) көрүүчүлөргө тар&shy;тууланган. 1792-ж. Боготада (Санта-Фе) бирин&shy;чи «Колисео» театры курулган. 17-к-да Ф. Фер&shy;нандес де Валенсуэла ж-а Х. де Куэто-и-Мена ж. б. драматургдардын чыгармаларында улут&shy;тук салттар пайда болгон. 19-к-дын ортосун&shy;да Л. М. Льерас европ. авторлордун пьесаларын которуп, Боготада өз театрын ачып, анын ал&shy;дында актёрдук чеберчилик өнөрканасын –
өлкөнүн биринчи театр мектебин түзгөн. Роман&shy;тикалык маанайдагы (Х. М. Вергара-и-Верга&shy;ра, С. Перес ж. б.), детектив жанрындагы («Па&shy;риж полициясы», 1882) алгачкы чыгармалар жаралган. 1877-ж. К-да биринчи курчак театры түзүлгөн. 19-к-дын ортосунда драматургияда ко&shy;стумбризм (Х. Т. Сампер, Х. М. Маррокин ж. б.) алдыңкы орунду ээлеген. 20-к-дын ортосунда К. театры төмөндөй баштаган. Театрдын ки&shy;йинки жылдардагы өнүгүшү А. Альварес Льерас, Л. Э. Осорио ж. б. драматургдардын ишмер&shy;диктерине байланыштуу. 1940-жылдары радио&shy;театр өнүккөн (О. Диас Диас). К-да 1950-жыл&shy;дын ортосунан театр өнөрү жанданып, Богота, Кали, Медельин ш-нда улуттук драма мектеп&shy;тери түзүлгөн. Манисалесте ун-ттик (1968) ж-а эл аралык театрлардын (1972) фестивалдары
өткөрүлөт. 1970–80-жылдары 100 театр коллек&shy;тиви Колумбия театр корпорациясына (1970) бириккен. 20–21-к-дын чегинде Боготада «Теат&shy;ро Петра» (жетекчиси Ф. Рубиано), «Театро Вре&shy;ве» (В. Вивьескас) «Мапа Театро» (Р. ж-а Э. Аб&shy;дерхальдендер) ж-а Медельинде «Театро Мата&shy;канделас» (К. Пелаэс) театрлары көрүнүктүү роль ойноодо. 1988-жылдан Боготада дүйнөдөгү эң чоң
фестивалдардын бири – Ибер-амер. театр фес&shy;тивалы (уюштуруучусу белгилүү актриса ж-а театр ишмери Ф. Микей), 2002-жылдан Меде&shy;льинде жыл сайын Колумбиялык театр фести&shy;валы өткөрүлөт.
1908-ж. итал. бир туугандар Ф. ж-а В. Ди Домениколор К-да кино прокат фирмасын түзүшкөн. Либералдар партиясынын башчысы, генерал Р. Урибенин өлүмү ж-дөгү «15-декабр&shy;дагы драма» (1915) аттуу К-нын биринчи филь&shy;мин тартышкан. А. дель Дьестро ж-а М. Каль&shy;вонун «Мария» (1922, Х. Исаакстын романы б-ча) ж-а бир туугандар Ди Домениколордун
«Аура, же Фиалкалар» (1923, Х. М. Варгас Ви&shy;ланын романы б-ча) кинотасмалары ири ийги&shy;ликтерге ээ болгон. 1941-ж. Кальво «Өрөөндүн гүлдөрү» аттуу биринчи үндүү киносун койгон. Улуттук кино өндүрүшү 1960-жылдары жого&shy;рулай баштап, көркөм («Таш тамырлар», 1963, Локарнодогу ЭКФтин сыйл.; «Кесилген мери&shy;диан» 1968, реж. Х. М. Арсуаги) ж-а саясий да&shy;ректүү фильмдер тартылган. 1979-ж. Боготада ФОСИНЕ (кинематография өнүгүшүнө көмөктө&shy;шүү фонду) мамл. кино уюму түзүлгөндөн ки-

йин, кино өндүрүшү жогорулай баштаган. 1980- жылдары С. А. Соловьёвдун «Тандалгандар», (1983); Куба м-н биргеликте тартылган Х. Али Триана «Өлүүчү мезгил», (1985); Л. Дуке Наран&shy;хонун «АКШ визасы» (1986); С. Кабреранын
«Эрөөлдүн техникасы» (1988) ж. б. кинотасма&shy;лары жарык көргөн. 1992-ж. ФОСИНЕ жабы&shy;лып, 1997-ж. К. мад-т министрлигинин алдын&shy;да Кинематография дирекциясы ж-а Колум&shy;биялык кинону колдоо ж-а алдыга жылдыруу бириккен фонду түзүлгөн. 2000-жылдары Р. Триана («Мышык чычкан ойнундай», 2001;
«Кыялдануу зыяндуу эмес», 2006), Л. А. Рест&shy;репо («Биринчи түн», 2003), С. Герра («Жөө ки&shy;шинин көлөкөсү», 2004), А. Баиса («Сатана», 2007) ж. б. режиссёрлор мыкты фильмдерди жа&shy;ратышты. Жылына Эл аралык кинофестиваль (1961-жылдан Картахенада), улуттук кино фес&shy;тиваль (1983-жылдан Боготада) өткөрүлүп турат.


Ад.: <i>Лукашова Е. Н.</i> Южная Америка. М., 1958; Культура Колумбии. М., 1974; Поэзия Колумбии. М.,
1991; Колумбия// БРЭ. Т. 14. М., 2009.

<p align='right'><i type='author'>Ө. Бараталиев, Ш. Керимова.</i></p>
[[Категория:4-том, 353-402 бб]]