КОМУЗ барагынын баштапкы кодун көрүү

<b type='title'>КОМУЗ</b> , ч е р т м е к – кыргыз элинин улуттук
кылдуу чертме муз. аспабы. Түрк элдеринде улут&shy;тук тартма, чертме ж-а какма аспаптардын ко&shy;бус (хобус), комыс, кобуз (хомуз), кумуз деп ата&shy;лышы К-дун эң байыркы аспап экенин далил&shy;дейт. К. экме ж-а жапайы жыгачтардан (өрүк, алмурут, карагай, арча, жапан тал) алмурут түс&shy;пөлүндө чабылып, моюну ичкерип кетет. Жал&shy;бырагы күбүлгөн ж-а мөмөсү бышкан кезде кы&shy;йылган өрүктүн жыгачы сомдолуп, сууга кай&shy;натылып, ышталып чабылган К. бек ж-а до&shy;буштуу болот. К-дун жалпы уз. 75 <i>см</i> чамалуу. К. турпаты баш, моюн, тулку, чара, капкак, куткун, тепкек, үч кулак, үч кылдан турат. Эки
четки кылы <i>унисондо,</i> ортонкусу четкиге карай квинтага же квартага толгонот. Кулагы өрүктөн,



[[File:КОМУЗ37.png | thumb | 1 – кулактары; 2 – моюну; 3 – кылдары; 4 – чара&shy;сы; 5 – капкагы; 6 – тепкеги (тээк); 7 – куткуну.]]
арчадан же мүйүздөн, ал эми кылы көбүнчө эки тиштүү кыргыз койлорунун ичегисинен жаса&shy;лат. Муздак сууга салынган ичеги сыдыргы м-н тазаланган соң, ийик м-н оңго ийрилип, анан аябай кере тартылып коюлат (кийин ичеги кылдын ордуна тарамыш же жасалма тарамыш жип тагылып калды). Залкар комузчулар кыл&shy;ды добушуна жараша өтө кылдаттык м-н тан&shy;дашкан. Кээде бир койдун ичегисинен бир кыл гана жасалган. 1930-жылдары эл аспаптар оркестри үчүн К-дун өркүндөтүлгөн беш түрү (комуз-пикколо, комуз-прима, комуз-альт, ко&shy;муз-тенор, комуз-бас) жасалган. 1952–53-ж.
А. Петросянц м-н С. Диденко К-дун дагы жаңы түрүн сунуш кылып, ал Ташкент мамл. консер&shy;ваториясынын эл аспаптарын өркүндөтүү б-ча эксперименттик лабор-нда жүзөгө ашырган. Азыр <i>Кыргыз эл аспаптар оркестринде</i> К-дун төрт түрү (комуз-прима, комуз-секунда, комуз&shy;альт, комуз-бас) чертилет. К-да күүлөр черти&shy;лип, ырлар коштолот ж-а оркестрде ойнолот. Усталар Ш. Исаков м-н К. Тойчинов жасаган электр комуз да колдонулуп жүрөт. К-ду мык&shy;ты чапкан усталар: Айманбет, Жансерке, Ча&shy;лагыз Иманкулов, азыр Нурак Абдрахманов, Орозобай Кенчинбаев, Намазбек Уралиев. К. черт&shy;кендерди комузчу, чертмекчи дешет.

<p align='right'><i type='author'>Б. Алагушов.</i></p>
[[Категория:4-том, 353-402 бб]]