КАРБОН КИСЛОТАЛАРЫ барагынын баштапкы кодун көрүү

<b type='title'>КАРБО&#769;Н КИСЛОТАЛАРЫ</b> – молекуласында
карбоксил – СООН топтору бар бирикмелер.<br>
Молекуладагы карбоксил топторунун санына жараша алар бир, эки, үч ж-а көп негиздүү, ал эми ал топтор м-н байланышып турган ради&shy;калдардын түзүлүшүнө жараша ациклдүү, аро&shy;маттык, гетероциклдүү, каныккан ж-а канык&shy;паган болуп бөлүнөт. Алардын аттары три&shy;виалдык, рационалдык ж-а илимий номенклатура&shy;лар боюнча аталат. Практикада тривиалдык но&shy;менклатура көбүрөөк колдонулат. Мисалы, кумурс&shy;ка, алма, валериан, лимон кислотасы ж. б. Ал эми Женева номенклатурасы боюнча алардын аты углеводороддордун атынан алынып, аягына «кис&shy;лотасы» деген сөз кошулат. Мисалы, этан, бутан кислотасы ж. б. Рационалдык номенклатура боюнча карбон кислоталарынын аттары уксус кислотасынын метил тобундагы суутек атому алкил радикал&shy;дары м-н орун алмашкан бирикмелер сыяктуу каралат. Мисалы, СН<sub>3</sub>–СН<sub>2</sub>– СООН – метилуксус кислотасы, СН<sub>3</sub>–(СН<sub>2</sub>)<sub>2</sub>–СООН – этилуксус кислотасы, С<sub>6</sub>Н<sub>5</sub>–СН<sub>2</sub>–СООН – фенилуксус кислотасы ж. б. Карбон кислоталары начар кислоталар. Суудагы эритмеси минералдык кислоталарга салыштырмалуу начар диссоциа&shy;цияланат. Алар – суюк же катуу заттар. Моле&shy;кулалык массалары анча чоң эмес ациклдүү карбон кислоталарынын төмөнкү өкүлдөрү сууда жакшы эрийт. Ири молекулалуу өкүлдөрү сууда эрибейт; спирт, эфир, бензолдо жакшы эришет; химиялык жактан активдүү бирикмелер. Негиздер м-н туздарды RCOOH + NaOH – H O+ R–COONa; спирттер 2 м-н татаал эфирлерди, R+COOH + R–OHXR– COOR–+ H<sub>2</sub>O фосфор галогениди, хлордуу тио&shy;нил ж-а сульфирил м-н хлорангидриддерди R-COCl, ал эми сууну өзүнө тартып алуучу зат&shy;тардын таасиринде ангидриддерди (RCO)<sub>2</sub>O пай&shy;да кылат. Карбон кислоталары жаратылышта (айрыкча али&shy;фаттык) эркин түрүндө да, бирикмелер түрүндө да көп таралган. Алар өсүмдүктөрдүн мөмөлө&shy;рүнүн, майдын, кандын курамында кездешет. Синтез жолу м-н кислоталардын нитрилдерин гидролиздөөдөн, углеводороддорду, спирттер&shy;ди, альдегиддерди окистендирүүдөн алынат. Карбон кислоталарынын бирикмелери эл чарбасында чоң маа&shy;ниге ээ. Мисалы, кумурска ж-а уксус кислоталары кездеме боёодо; уксус кислотасы ж-а ангидриддери ацетилцеллюлоза алууда, ал эми ири молеку&shy;лалуу карбон кислоталары самын, сыр, лак  өндүрүүдө;  адипин ж-а терефтал кислоталары синтез буласын алууда колдонулат.

<p align='right'><i type='author'>С. А. Адылов.</i></p>
[[Категория:4-том, 101-153 бб]]