ИОД барагынын баштапкы кодун көрүү

<b type='title'>ИО&#769;Д</b> , й о д (лат. Iodum) – элементтердин мез&shy;гилдик системасынын VII тобундагы хим. эле&shy;мент, галогендерге кирет, катар н. 53, ат. м. 127. Молекуласы 2 атомдон турат. 1-жолу 1811-ж. фр. химик Б. Куртуа ачкан. Аты гр. iodes – кыз&shy;гылт көк (буусунун түсү б-ча) дегенден. Таби&shy;гый И. массалык саны 127 болгон туруктуу бир изотоптон турат. Ал эми жасалма радиоак&shy;талаасы б-ча катод м-н чагылткычтын арасын&shy;да термелүүчү И. б-н түзөт. Чагылткычтагы ион тешик аркылуу же болбосо анод цилиндринде&shy;ги жылчык аркылуу чыгарылат. Цезий м-н кап&shy;талган электродду суутектин оң иондорунун агы&shy;мы м-н аткыланганда алар терс ионго айланып, ургаалдуу агым түзүлүп, беттик-плазмалык И. б. алынат. Тез кыймылдоочу нейтралдык бөлүкчө&shy;лөр инжекторунда (насосунда) магнит талаасы&shy;сыз ондогон А тогу бар ион агымын алууга мүм&shy;күнчүлүк түзүүчү кубаттуу жаа И. б. пайдала&shy;нылат. Иондордун көлөмдүк зарядын нейтрал&shy;даштыруу м-н жогорку жыштыктагы, жүздөгөн
тивдүү изотопторунан: <sup>131</sup>I (T
=8 күн) ж-а <sup>133</sup>I
килоамперлүү (<i>кА</i>) ион агымын алууга болот.
(T<sub>1/2</sub>=22 <i>с</i>) ж. б. бар. Мүнөздүү окистенүү дара&shy;жалары –1, +1, +3, +5, +7ге барабар. И. суу
өсүмдүктөрүнүн организминде (балырларда) чо&shy;гулат. И. металлдык жалтырактыкка ээ; кара&shy;күрөң түстөгү кристаллдык зат; тыгыздыгы 4,94 <i>г/см</i><sup>3</sup>; кайноо t 185,5°С, балкып эрүү t 113,5°С. Суюк ж-а газ абалындагы Й-дун молекуласы эки атомдон турат (I<sub>2</sub>). Кадимки шартта кескин
жыттуу, кызгылт көк түстө, ал эми ысытканда
суюк абалга өтпөй, түздөн-түз бууланат. Сууда начар, күкүрттүү көмүртекте, спиртте ж-а бен&shy;золдо жакшы эрийт. Хим. активдүүлүгү хлор м-н бромго караганда төмөнүрөөк. Металлдар м-н ысытканда реакцияга тез кирип, йодиддер&shy;ди, суутек м-н И-дуу суутекти пайда кылат. Кө&shy;мүртек, азот, кычкылтек м-н түздөн-түз кошул&shy;байт. И-дун окистендиргич касиети хлор м-н бромго салыштырмалуу начар келет. Жегичтер&shy;дин ысытылган суудагы эритмелери м-н йодид ж-а йодаттарды пайда кылат: 3I<sub>2</sub>+6NaOH=
=5NaI+NaIO<sub>3</sub>+3H<sub>2</sub>O. Крахмалга И-дун эритме&shy;син тамызганда көк түстү пайда кылат. И. азот&shy;тун кош оксидин пайда кылуу м-н кычкылда&shy;нат: I<sub>2</sub>+10HNO<sub>3 </sub>=2HIO<sub>3</sub>+10NO<sub>2</sub>+4H<sub>2</sub>O. Ө. ж-да
нефть кендерин бургулоодо чыккан суулардагы
ж-а деңиз сууларындагы иодиддерди Cl, NaNO<sub>3 </sub>м-н окистендирип, андан кийин активдүү көмүр
м-н адсорбциялоодон алынат. И. ж-а анын би&shy;рикмелери медицинада ж-а биологияда, мис., ра&shy;диоактивдүү изотобу калкан безинин ооруларын (богок ж. б.) дарылоодо, анализдик химияда, орг. синтезде ж-а сүрөт ишинде реагент катары, ал эми ө. ж-да металлды термиялык ажыратууда йодиддер катализатор катары колдонулат.
[[Категория:3-том, 544-607 бб]]