КАЗАКТАР (улут)
КАЗАКТАР – у л у т , Казакстан Республикасынын жергиликтүү калкы. РФ, Өзбекстан,
Түркмөнстан, Кыргызстан (42,6 миң киши), Украина, Тажикстан, ошондой эле Кытай, Моңголия, Түркия, Иран, Афганстанда да жашашат. Жалпы саны 12 млн киши, анын ичинде Казакстанда 8 млн (2008). Казак тилинде сүйлөшөт. Ислам динин тутушат. 1925-жылга чейин казактар кыргыз-кайсактар деп жаңылыш аталып келген. Казактардын этностук негизине Казакстан ж-а Орто Азия аймагында жашаган жергиликтүү ж-а көчмөн уруулар (сак, усун, алан, түргөш, карлук, огуз, кыпчак, кидан, найман, керей ж. б.), ошондой эле моңголдор зор таасир тийгизген. Б. з. 1-миң жылдыгынын 1-жарымында Казакстан аймагында хунн ж-а түрк тилдүү уруулардын миграциясына байланыштуу түрктөштүрүү процесси жүргөн. Казактардын өзүнчө калк болуп калыптанышына 13-кылымда башталган моңгол чапкыны көп тоскоолдук кылган.
Чыңгызхан өлгөндөн кийин 13-кылымдын ортосунда казактар Алтын Ордо мамлекетине караган. 14-кылымдын аягы–15-кылымдын башында Алтын Ордо кулап, анын ордуна Ногой ордосу, Өзбек хандыгы орногон. 15–16-кылымдарда бирде өзбек, бирде казак аталып жүрүп, 15-кылымдын 50-жылдарынан «казак» деген этностук аталыш пайда болгон. 15-кылымдын 2-жарымында Казак хандыгы түзүлүп, казак элинин калыптануусу аяктаган. Казак эли үч жүздүккө бөлүнгөн. Улуу жүзгө (Жети-Суу) – сарүйсүн, дулат, каңды, албан, суан, жалайыр, чапырашты, очокту, ысты, сиргели уруулары; Орто жүзгө (Борбордук Казакстан) – аргын, найман, кыпчак, кереит, уак, коңурат уруулары; Кичүү жүзгө (Батыш Казакстан) – жети уруу (кердери, керейт, табын, тама, жагалмайлы, төлө, рамадан), али уулу (кара кезек, кара сакал, кете, төрт кара, шөмекей, шекти) ж-а бай уулу (адай, жаппас, алаш, байбакты, малкар, бериш, таз, эсентемир, тана, кызыл курт, шеркеш, ысык) ж. б. уруулары кирет. Казактар 19-кылымдын 60-жылдарында Россиянын курамына (1731-жылы Кичүү жүз, 1740-жылы Орто жүз ж-а Улуу жүз казактарынын жарымы) кирген. Казактар мал чарба ж-а дыйканчылык м-н кесиптенишип, боз үй (түштүгүндө бийик, түндүгүндө жалпак чамгарактуу), таштан, камыштан же жыгачтан тургузулган боз үй сымал үйдө (шошала, тошала), ошондой эле жер төлөлөрдө жашашкан. Казактардын салттык кийими негизинен төө жүнүнөн, ошондой эле кой жүнү, кийиз ж-а булгаарыдан даярдалган. Эркектер тик жакалуу көйнөк, багалеги кенен ыштан ж-а бешмант, чапан, башына топу, калпак, тебетей, тумак кийип, белине кур курчанган. Улгайган аялдар ак же күңүрт, жаштары ачык түстүү көйнөк кийип, башына кыздар шөкүлө, улгайгандары элечек кийишип, кооздуктарды тагынышкан. Тамак-ашы – негизинен дан, эт, сүт азыктары.