«ИТАЛИЯ» менен «АРХИТЕКТУРА» барактарынын ортосундагы айырма

Кыргыз Энциклопедия жана Терминология Борбору дан
(Барактардын ортосундагы айырма)
Навигацияга өтүү Издөөгө өтүү
ВизуалдыкВикитекст
vol3>KadyrM
No edit summary
 
imported>Kadyrm
м (→‎top: категория кошуу)
 
1 сап: 1 сап:
<b type='title'>ИТА&#769;ЛИЯ</b> , И т а л и я н Р е с п у б л и к а с ы –
'''АРХИТЕКТУРА''' (лат. architectura, байыркы грек architektonike), <span style="letter-spacing:0.5em;">зодчийлик,мөмөрчүлүк </span>–  адамдардын жашоосуна, эмгектенүүсүнө материалдык чөйрөнү түзгөн имараттар ж. б. курулмалар (ошондой эле алардын комплекстери); курулмаларды <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардын комплекстерин коомдук эстетикалык көз карашка, азыркы техникалык мүмкүнчүлүктөргө, милдеттерине жараша долбоорлоо, куруу өнөрү. Анын негизги принциптери, өзгөчөлүктөрү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> касиеттери архитектуралык чыгармалардан көрүнөт. Аларга имараттар, ансамблдер, курулмалар <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ачык мейкиндиктеги аянттар ж. б. курулуштар кирет. Архитектуранын өзгөчө тармагын калк отурукташкан жерлерди пландаштыруу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> куруу, башкача айтканда шаар курулушу түзөт. Жаратылыштын элементтерин, чакан архитектуралык формаларды, имарат-курулмаларды бириктирип түзүлгөн мейкиндиктер – ''ландшафттык'' архитектура (бак-парктык искусство, эс алуу зоналары ж. б.) материалдык маданияттын бир тармагы, ошол эле мезгилде искусствонун бир түрү катары рухий маданиятка да кирет. Ал адамдын чөйрөсүн эстетикалык жактан калыптандырып, көркөм образдар аркылуу коомдук идеяны чагылдырат. Архитектура мейкиндик-көркөм каражаттар аркылуу коом өзүнө зарыл <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ылайыктуу «экинчи табиятты» – жаңы материалдык айлана-чөйрөнү жаратып, коомдук жашоонун формасын, иштөө, окуу, эс алуу ж. б. тиричилик шарттарын эстетикалык деңгээлде көзгө жагымдуу калыптандыргандыгы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> баалуу. Архитектуралык чыгарманын өзөгүн түзүүчү негизи форма, функция, мейкиндик, конструкция, материал болсо, ал эми көркөм тили катары композициялык каражаттар: пропорция, симметрия, ритм, контраст, нюанс, масштаб, образ, символ ж. б. саналат. Архитектуранын милдетине: 1) жалпы пландаштырылган композициянын максаттуулугу; 2) конструкциянын бекем <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> туруктуу болушу; 3) курулуштун архитектуралык формасынын ылайыктуулугу; имаратты куруудагы экономикалык чыгымдын үнөмдүүлүгү ж. б. кирет. Архитектурада функциялык-техникалык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> рухий-эстетикалык башталыштар өз ара тыгыз байланышкан: ал өзүнө пайдалуулукту, бекемдикти жанa сулуулукту негиз кылып алат. Архитектуранын практикалык милдеттери <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> курулуштун көлөм-мейкиндик структурасы жанa планы өз ара байланыштуу, ал эми курулуш технологиясы, техникасы долбоорду ишке ашырууну аныктайт. Ошондой эле архитектуралык чыгармаларынын идеялык-образдык мазмуну анын социалдык функциясына негизделген сыяктуу эле, көлөм-мейкиндик өзгөчөлүктөрү ошол доордун эстетикалык нормаларына да негизделет. Коомдук прогресс, илим <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> техниканын жетишкендиктери, жаңы эстетикалык концепциялар андан көркөм искусство катары мурун болуп көрбөгөн жаңычыл (новатордук) чечимдерди, образдуу жанa конструктивдүү милдеттерди талап кылат. Ошентип, архитектура, негизги (көркөм сүрөт жанa жасалга көркөм искусствосу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> бирдикте) мейкиндик көркөм искусствосунун бири болуп кала берет жанa төмөндөгүдөй аныкталат: 1) адам ишмердүүлүгүндөгү көркөм уюштурулган мейкиндик (чөйрө); 2) өзүнүн болушу, жайгашышы жанa иштөөсү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> мейкиндиктин көркөм уюштурулушун шарттаган объекттер жыйындысы; 3) уюмдашкан мейкиндикти жанa аны түзүүчү объекттерди долбоорлоо, башкача айтканда, архитектураны жаратуучунун – архитектордун ишмердиги же ушундай чыгармачыл процесстердин жыйындысы. Көпчүлүк учурда архитектуралык ишмердик өзүнүн бир эле турушу эмес, ошондой эле милдети, негизги формалдуу өзгөчөлүктөрү боюнча экономикалык эсеби, техникалык мүмкүнчүлүктөрү жанa практикалык керектелүүсү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> аныкталган объекттерди жабдууга багытталган. Мындай объекттерге көркөм бирдиктүүлүк катары жабдылган жанa ансамблдер деп аталган курулушгар (культтук, административдик, турак-жай, өнөр жай, коомдук ж. б.) ачык шаардык мейкиндиктер (аянттар, көчөлөр, парктар) <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> ачык мейкиндик жанa курулуш комплекстери (шаардын райондору ж. б.) кирет. Архитектуралык форманын жанa мейкиндиктин жаралышы табигый жердин климаттык шартына, коомдук факторго (саясий-экономикалык түзүлүшкө, курулуш-техникалык базаларга, тарыхый-маданий, этникалык үрп-адатка ж. б.), рухий жанa эстетикалык табитине, идеалдарга байланыштуу. Архитектура көркөм сүрөт өнөрүндөй табиятты, адамды сүрөттөбөйт, анын көркөм каражаттары – символикалык жанa абстракттуу формаларында, айрыкча мейкиндик структурасында жатат. Башка пластикалык искусствонун түрлөрүнөн айырмаланып, архитектуралык коомдук-өндүрүштүк күчтүн деңгээлине, илим <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> техникалык өсүшүнө, тактап айтканда инженердик-курулуш ишкердүүлүгүнө тыгыз байланыштуу жанa
Европанын түштүгүндөгү мамлекет, Жер Орто&shy;лук деңиздин алабында. Апеннин ж. а-н, Падан түздүгүн, Альп тоолорунун түш. капталдарын,
[[File:АРХИТЕКТУРА_45.png | thumb|Микерин пирамидасы ж-a ханышалардын үч пирамидасы (Египет).]]олуттуу материалдык (финансылык) каражатты, коллективдүү жумушчу күчтү талап кылат, мисалы, Байыркы Египеттин фараондоруна пирамидаларды тургузуу үчүн 50–100 миңдеген кулдар 20–30 жылдап иштеген. Кээ бир пирамидалардын курулушу 100 жылдык убакытты талап кылган. Сактардын падышаларынын «коргондорун» жөнөкөй топурактан үйүп куруу үчүн эң кеминде 5 миңге жакын адамдар ишке тартылган. Ал эми бүгүнкү күндө 20–30 кабат үй салуу мөөнөтү Батыш Европада, АКШда, Кытайда жарым жылдан ашпайт. Адатта архитектуралык эстеликтер «дүйнөнүн таш летописи» деп шарттуу түрдө аталат, анткени алар кылымдан кылымга сакталып, учурунда курулган өткөн замандын объективдүү абалын камтып турган бирден бир табылгыс тарыхый булак катары коомго керек.
Кыргыз элинин тарыхы, маданияты «Манас» эпосунда образдуу тил <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> баатырдык окуялар аркылуу чагылдырылса, ошондой эле боз үйдүн архитектурасында улут түзгөн «дүйнө сүрөтү» көрүнүп турат. Aнсамблдер архитектура чыгармасынын эң жогорку баскычы жанa татаал системасы болуп эсептелет. Алар байыркы жанa орто кылымдарда түрдүү тарыхый шарттарда пайда болуп, калыптанган. 20-кылымдан баштап архитектуралык ансамблдер чоң шаарлардын көрүнүктүү орундарын ээлеп калды. Бүгүнкү күндө архитектуранын скульптура,
[[File:АРХИТЕКТУРА_46.png | thumb | Карнак храмына алып баруучу Сфинкстер аллеясы (Египет).]]монументалдык-декорациялык искусство, живопись <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> дизайн <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> бирдиктүү синтез түзүү касиети өтө баалуу. Сүрөттөлбөгөнүнө <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> мотивдери <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> формаларынын чектелүү шарттарына байланыштуу архитектуралык сыпат көп учурда толуктоого, конкреттештирүүгө <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> аны көркөм сүрөт өнөр каражаттары <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> байытууга муктаж. Мына ушул кырдаал <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> көлөмдөрүнүн салыштырмалуу кеңдиги архитектуралык мейкиндиктин көркөм өнөрлөрдүн синтези үчүн эң жакшы кыртыш экенин далилдейт. Искусствонун идеялык мазмундук багыттарын бири бири <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> айкалыштырып «көп катмарлуу» архитектуралык чыгарманы түзүү <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> Версаль, Альгамбра, Кремль сыяктуу шедевр архитектуралык ансамблдер пайда болгон. Архитектура скульптордук (скульптура, живопись ж. б.) көркөм чыгармачылыктын мезгилдик <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> мейкиндик түрлөрүнүн бириккен негизине кызмат кылат, ошондуктан архитектураны «бардык көркөм искусствонун энеси» деп аташканы бекеринен эмес. Башка көркөм искусство сыяктуу эле архитектура да дайыма өзүнүн стилдеринде <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> чыгармаларында ошол доордун идеалын, көп кырдуулугун чагылдырат. Өзүнүн эл массасына жеткилеңдиги <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> чыгармаларынын бекемдиги <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана туруктуулугу</span> боюнча архитектура башка көркөм искусствого салыштырмалуу ага заманбап идеалдын социалдык уюштуруу аспектин, иретке салынган рухун <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> акылга сыярлык мыйзам ченемдүүлүгүн көбүрөөк ачып көрсөтөт. Буга архитектура чыгармаларынын масштабдуулугунан сырткары ага таандык ритм <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> пропорцияны баса белгилөөсү да жардам берет. Архитектура искусство <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> курулуш өнөрү катары узак тарыхый жолду басып өттү, анткени байыркы<br> замандан бери адамзаттын жашоосу курулуш <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> байланышкан. Неолит доорунда архаикалык
[[File:АРХИТЕКТУРА_47.png | thumb|Каир. Солдо: Султан Хасандын мечити <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ондо АльРифаинин мечити.]]үй жыгачтан, камыштан, чопо топурактан салынган. Чоң-чоң таштардан монументтүү курулуштар – менгир, дольмен, кромлехтер (төбөсү жабылган таш курулуштар) пайда болду. Англиядагы Солсберинин жанындагы атактуу<br>Стаунхендж кромлехи ошолордун бири. Данияда Бретанда тикесинен катар турган менгирлер «аллеясы» бар. Дольмендер таш дубалдуу үй сыяктуу болгон. Египеттин көркөм маданияты өз учурунда коомдук зор мааниге ээ.
Б. з. ч. 2200–2700-жылдары салынган Египет пирамидалары <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> ибадатканаларынын курулуштары ушул күнгө чейин таң калтырат. Египетте ири шаарлар, чептер <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> ирригациялык жайлар курулган; таш храмдар, сарай, өлүк коюучу
[[File:АРХИТЕКТУРА_48.png | thumb|Стамбулдагы мечиттин ички жасалгасы.]]жайлар сыяктуу үлгүлөрү монументтүүлүгү <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> айырмаланат. Байыркы падышалык доордо маркумдарга сыйынууга байланыштуу түз бурчтуу күмбөздөрдүн тиби (мастаба) <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> пирамидалар (алгач тепкичтүү формада Саккардагы Жосер пирамидасы, кийин классикалык формада Гизадагы Хеопс, Хефрен, Микерин пирамидасы), өсүмдүк  ж. б. формадагы колонналуу храмдар, обелиск, сфинкстердин типтери түзүлгөн. Жалпы мамлекеттик зыярат очогу болгон фараондун сөөгү коюлуучу храмдар аябаган зор ченемде курулган.<br>Мындай храмдарды куруу иши Жаңы падышалык доордо (б. з. ч. 16–11-кылым) өзгөчө күч алат (Карнактагы, Луксордогу колонналуу залдар, кубаттуу пилондор, Сфинкс аллеялары бар храмдар). Рельефтүү композициялары <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> айкелдери бар зор храмдарды куруу (Карнакта, Абу-Симбелде, Мединет-Абуда) өнүккөн. 639-жылы арабдар Египетте ислам динин жайылтып, араб маданиятын түзө баштаган. 7–9-кылымдарда түркүктүү мечиттер көп салынган (мис., Фустатта Амр ибн аль-Ас мечити, 641–642), Каирде ибн Тулун (876–879), аль-Азхар (970–972), аль-Хаким (990–1013) мечиттери, Хасан султан мечит-медресеси (1356–63), Мамлюктар мавзолейи (15–16-к.) <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> балкондуу мунаралар, Осмон империясынын мезгилинде түрк мечиттери курулган. 19–20-кылымдарда Египетте француздук, италиялык, англиялык архитекторлор иштеген. Месопотам маданиятынын алтын доорунда пайда болгон Вавилон мунарасы бир нече катар дубалдар <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> курчалган. Байыркы Грек мегарондук микен маданиятынан башталат. Гомер мезгилинде мегарондук архитектуранын негизинде алгачкы грек храмдары салынган. Храм салуу, кооздоо иши айрыкча өркүндөп, дорийлик ордер стилинде Геранын (Олимпте), Аполлондун (Коринфте) храмдары, 4–6-кылымдарда Рим сыяктуу шаарларда Сан-Жованни ин Латерано, Сан-Витале базилика чиркөөлөрү, зыярат кылынчу имараттар салынган. Шаарлар пландуу курулуп, портторду <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> гавандарды салуу өркүндөгөн. Посейдонияда «Посейдон храмы», Олимпте Зевстин, Афиныда Парфенон <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Эрехтейон храмдары сыяктуу Грекия архитектурасынын мыкты үлгүлөрү, Байыркы Римде өлкөнүн <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> императордун даңкын көтөргөн эл чогулуучу ири имараттар, ансамблдер, амфитеатр, театр, термалар, үстү жабык базар, базиликалар тургузулган. Көпүрөлөр <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> акведуктар инженердик жактан жогорку деңгээлде курулган. ''Арка'' ж-a ''своддун'' конструкцияларын кеңири колдонушкан. Индия архитектурасынын тарыхы байыркы Хараппа цивилизациясына тиешелүү Сангхол <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Лотхал шаарларынын архитектурасынан башталат. Б. з. ч. 2–1-миң жылдыкта кийинки доорлордун таш архитектурасына негиз түзгөн элдик жыгач архитектурасы пайда болгон.<br><br>
[[File:АРХИТЕКТУРА_49.png | thumb|Римдеги Пантеон. 125-ж. чен.]]<br>
<br>
[[File:АРХИТЕКТУРА_50.png | thumb|Колизей. Рим. I-к.]]<br>
<br>
[[File:АРХИТЕКТУРА_51.png | thumb | Агранын жанындагы Таж-Махал ак мрамор күмбөзү (Индия).]]<br>
Б. з. ч. 4–2-кылымдарда Маурья мамлекетинде шаардык санжыргалуу сарай имараттары салынган. Мемориал түркүктөр («стамбха»), жарым сфера («ступа»), эки катар колонналуу узата салынган зал сыяктанган үңкүр храмдар («чайтья»), монастрлар курулган. Дели султандыгында архитектура геометриялык тактыкка жетишкен: жебе сымал арка жасоо, тегиздикке хром <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> оймо-чийме салуу өнөрү өөрчүгөн. Архитектура Улуу Моголдор мамлекетинде (16–17-кылымдар) айрыкча өнүккөн: Агра <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Дели шаарларынын чептери жанa мрамор каалгачалары, мечиттер, Агранын жанындагы ''Таж-Махал'' ак мрамор күмбөзү салынган. Колониялык бийлик убагында (18-кылым) Бомбей, Калькутта, Дели шаарларында европалык типтеги жаңы имараттар, борборлошкон Цинь мамлекетинин убагында Улуу Кытай дубалынын көп бөлүгү (б. з. ч. 221–207-жылдар) курулган. Цинь жанa Хан доорлорунда 2–3 кабат үйлөр, көп ярустуу буктурма мунаралар салынган. Хан доорунда коңшу Азия элдеринен маданий ыкмалар өздөштүрүлгөн. Индиядан оошкон иконография системалары архитектурада, живописте, скульптурада монументтүү формалардын пайда болушун, жаңы типтеги аска монастырларынын (Юнгань, Майизишань ж. б.) салынышын шарттаган. 7–3-кылымдарда (Тан ж-a Сун доору) маданияттын бардык тармагы гүлдөгөн. Б. з. 3–6-кылымдарында Японияда падыша коргондорун куруп, алардын үстүнө чопо статуэткалар (Ханива) коюшкан. 6-кылымдан Японияда буддизм таралып, 7–8-кылымда кытай жана корей зодчийлигинин таасиринде храмдар, имараттар ж. б. курулган. 12–14-кылымдарда бийик чатырлуу монастырлар тургузула баштаган. Орто кылымда ар кандай курулуштар, феодалдардын шаарларын жанa резиденцияларын коргогон чептер, замоктор Франция, Германия, Испания, Чехия, Польша ж. б. Европа өлкөлөрүндө, Орто Азияда <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Закавказьеде, <br>Византия, Россия, Иран, Түркияда курулган. ''Кайра жаралуу'' доорунда көп бурчтуу (жылдыз сымал) мунаранын ордуна бастиондору бар крепосттор пайда боло баштаган. Архитектурада сыйынуучу имараттар өзүнчө зор курулуштардан болуп эсептелет. 8–10-кылымдарда Ломбардия архитектурасы өнүгүп, базиликалардын кампанила деп аталган классикалык тиби пайда болгон (мисалы, Миландагы СантАмброжо чиркөөсүнүн түштүк мунарасы, 9-кылым), 11–13-кылымдарда шаар куруу иши кеңири кулач жайган. Болонья, Сан-Жиминьяно өңдүү шаарларда чептер, мунаралуу таш үйлөр, Бергамо, Бреша сыяктуу шаарларда ратуша, соборлор курулган. Италиянын архитектурасында готика стили пайда болгон. Кайра жаралуу доорунун архитектурасында (15-кылым) жаңыча өздөштүрүлгөн антикалык ордер системасы, имаратты ритмикалык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> структуралык уюштурууда (Пиенца шаарынын ансамбли, 1459, архитектор Б. Росселино) негизги каражат болгон. 16–17-кылымдарда Италия искусствосунда ''барокко'' стили калыптанып, 17-к-дын 60-ж. дүркүрөп өнүккөн. Бул Рим, Венеция, Туриндеги чиркөө курулушунан айкын көрүнөт. 19-к-да Италияда классицизм кеңири таран, Рим, Турин, Милан шаарларында көчөлөр <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> аянттар классицизм духунда кайра курулган. 20-кылымдын башында архитектурага ''модерн'' стилинин таасири тийген. 1950–60-жылдары Италия архитектурасы дүркүрөп өсүп, жаңы курулуш<br>материалдары (темир, бетон, армоцемент ж. б.) колдонулган <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> архитектуранын принцибинде жеке менчик виллалар курулган.
[[File:АРХИТЕКТУРА_52.png | thumb|Туриэдеги собор. Түш.-чыгыш тарабынан жалпы көрүнүшү (Нидерланд).]]<br>
[[File:АРХИТЕКТУРА_53.png | thumb | Гмюндеги түн. Крест чиркөөсүнүн ички көрүнүшү. 1330-1521-ж. чен (Австрия).]]<br>
<br>Араб архитектурасы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> искусствосу чоң өзгөчөлүккө ээ, жаңы үлгүдөгү үйлөр, мечиттер, медреселер, мунаралар салынган. 7-кылымдын 1-жарымында Басрада (635), Куфта (638), Фустатта (640) курулган мечиттер алгачкы араб архитектурасына таандык. Ири шаарларда мунаралуу коргондор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> көркөм искусствонун шедеври – ''Альгамбра'' аксарайы курулган (13–15-кылым). Колонналык типте салынган монументалдуу курулуштар Иран, Кавказ, Дамаск, Бухара, Багдад, Самарканд, Индия өлкөлөрүнүн архитектурасына таасир берген. Арабдардын архитектуралык курулушунда фатимиддик Каир мектеби белгилүү болгон. Неолит <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> коло доорунда мегалит курулуштары Карнакта, ал эми темир доорундагы маданий эстеликтер Гальштатта (б. з. ч. 10-кылым), Латенде (б. з. ч. 5-3-кылымдар) сакталган. Франциянын шаарларында готика стили (12-кылым) пайда болгон. Бул мезгилде эски шаарлар кайра курулуп, жаңы шаарлар өсүп чыгып, шаар соборлору коомдук имараттарга айланган. 15-кылымда чоң терезелүү, ''ренессанс'' элементтери <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> жасалгаланган үйлөр салынган. Франциянын готика скульптурасында адамдын ички сезимине, дене түзүлүшүнө кызыгуу күч алат. Ал эми готика живописи интерьерди (Шартрдагы собор витражы) ачык түстөр <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> кооздойт. Кайра жаралуунун асем стили 15-кылымдын 2-жарымындагы архитектурада калыптана баштайт. Бул мезгилде билимдүү<br>француз  архитекторлору Н. Башефье, Ф. Делорм, П. Леско, Ж. А. Дюсерсо ж. б. өсүп чыгат. 19-кылымда темир <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> айнектен бийик имараттар курула баштаган. Дүйнөдөгү эң бийик курулуш Париждеги ''Эйфель'' мунарасы (инженери Г. Эйфель) темир каркастар <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> курулган. 20-кылымдын башында Францияда шаар курулушуна өзгөчө көңүл бурулган. 1960–70-жылдарда<br>Парижде <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> анын айланасында көптөгөн курулуштар курулган. Бул жылдары айрыкча Ле Корбюзье<br>курган курулуштар башка өлкөлөрдүн архитекторлорунун чыгармачылыгына кыйла таасирин тийгизген.
[[File:АРХИТЕКТУРА_54.png | thumb|Шер дарыясындагы Шенонсо замогу. 16-к. (Франция).]]<br>
<br>
[[File:АРХИТЕКТУРА_55.png | thumb|Москва. Кремль.]]<br>
<br>
[[File:АРХИТЕКТУРА_56.png | thumb|Москвадагы Василий Блаженный собору.]]<br>
<br>10–13-кылымдардын орто чени – Байыркы Русь маданиятынын гүлдөгөн доору. Таштан курулган кооз, бийик имараттар (чиркөө, монастырь, сарай) фреска, мозаика <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кооздолуп, икон өнөрү, китеп миниатюрасы жогорку деңгээлге көтөрүлгөн. Москва Кремли эменден (1339), кийин ак таштан (1367) курулган. 16-кылымда Москвада чиркөөлөр (Коломенскидеги Вознесения чиркөөсү, Василий Блаженный храмы), Русь мамлекетинин ири борборлорунда (Новгород, Тула, Коломна, Зарайск, Смоленск, Серпухов) кремлдер салынып, турак жайлар негизинен жыгачтан тургузулган. Русь архитектурасы жалпы Европа көркөм стиль системасында өнүгүп, 18-кылымда барокко, классицизм пайда болгон. 18-кылымда Русь мамлекетинин эң башкы милдети Санкт-Петербургду куруу эле. Шаардын жайгашышы жаратылыш ландшафтына байланыштырылып долбоорлонгон. Ошол убактагы барокконун чеберлери Б. Ф. Растрелли, С. И. Чевакинский, Д, В. Ухтомский иштешкен.  19-кылымдын ортосунда өкүм сүргөн классицизм архитектуранын бүт түрүнө жайылган. Бул мезгилде М. Ф. Казаков, А. Д. Захаров, К. И. Росси ж. б. атактуу архитекторлор чыгармачылык <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> эмгектенген. 19-кылымдын 2-жарымында Россияда капитализмдин өнүгүшү архитектура <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> сүрөт өнөрүнө чоң таасир этип, жаңы курулуш материалдары (металл конструкциясы) өздөштүрүлгөн. Октябрь революциясынан кийинки беш жылдыктар убагында жаңы шаарлар өсүп чыкты. Архитекторлор сапаттуу, кооз курулуштарды (Москва метрополитени, Москва каналындагы көпүрө ж. б.) курушту. 


[[File:ИТАЛИЯ100.png | thumb | none]]
Байыртадан бери эле АКШ жергесинде индеец урууларынын маданияты өнүгүп келген. Шаарларда коомдук имараттар, чиркөөлөр тургузулуп, 19–20-кылымдардын ортосундагы курулуш техникасынын өнүгүшү асман тиреген имараттардын курулушуна шарт түздү. Америкадагы Чикаго мектебинин архитекторлор тобу асман тиреген бийик имараттын жаңы формасын жаратышты. Архитекторлор X. Ричардсон, Л. Салливен, Ф. Л. Райт ж. б-лар коомдук <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> техникалык жаңы шарттарга ылайык аракеттенишкен. Курулуштардын жаңы типтерин жараткан америкалык архитекторлордун изденүүлөрү (Эро Сааринен, Л. Кан, М. Ямасаки, Мис Ван Дер Роэ) шаарлардын өнүгүшүнө өбөлгө болду. 19–20-кылымдардан Япониянын архитектурасында Европанын <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Американын таасири күчөп, ал эми 1950-жылдан улуттук архитектура өз алдынча өнүккөн.<br>  
Сицилия, Сардиния о. эле майда аралдарды ээлейт. И. – Франция, Швейцария, Австрия, Словения, Сан-Марино ж-а Ватикан м-н чек&shy;тешет. Батышынан Лигурия ж-а Тиррен, түштү&shy;гүнөн Иония, чыгышынан Адрия деңиздери м-н чулганат. Аянты 301,3 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Калкы 59,3 млн (2008). Борбору – Рим. Акча бирдиги – <i>евро</i> (2000-ж. чейин – лира). Расмий тили – ита&shy;лян тили. И-нын аймагы адатта 3 тарыхый&shy;экон. аймакка бөлүнөт: Түн., Борб. ж-а Түш. Адм.-айм. жактан 20 облуска бөлүнүп, алар 109 провинцияны камтыйт (к. таблицаны).<br>
БУУнун (1955), Европа советинин (1949), Ев&shy;ропа союзунун (1993; 1958–67-ж. Европа экон. кызматташтыгы; 1967–92-ж. Европа кызмат&shy;таштыгы), НАТОнун (1949), Евратомдун (1958), ЭВФтин (1947), Эл аралык реконструкция ж-а
өнүгүү банкынын (1947), Бүткүл дүйнөлүк соо&shy;да уюмунун (1995), ЕККУнун (1973), Европа экон. кызматташтыгы ж-а өнүгүү уюмунун (1961) мүчөсү.
 
==Мамлекеттик түзүлүшү==
. И. – унитардык мам&shy;лекет. Башкаруу формасы – парламенттик рес&shy;публика. Азыркы конституциясы 1947-ж. 22- декабрда кабыл алынган. Мамлекет башчысы – президент. Аны парламент эки палатанын бир&shy;гелешкен жыйынында 7 жылдык мөөнөткө шайлайт. Президент премьер-министрди да&shy;йындайт. Мыйзам чыгаруу бийлиги эки па&shy;латалуу парламентке (Сенат ж-а Депутаттар палатасы), аткаруу бийлиги премьер-министр башында турган Министрлер кеңешине таан&shy;дык.<br>
Саясий партиялары: Христиан-демокр. пар&shy;тиясы, Солчул күчтөрдүн демокр. партиясы (мур&shy;дагы И. коммунисттик партиясы).
 
==Табияты==
. И. – аймагы материкте (ири орогр. объектилери – <i>Альп тоолору, Падан түздүгү</i> ж. б.), жарым аралда (Апеннин ж. а.) ж-а арал&shy;дарда (Сицилия, Сардиния, о. эле Тоскана ар-
 
[[File:ИТАЛИЯ101.png | thumb | Везувий жанар тоосу.]]
хипелагы, а. и. Эльба а., Кампано архипелагы, Капри а., <i>Липари аралдары, Пантеллерия</i> а. ж. б. көптөгөн майда аралдар) жайгашкан тоо&shy;луу өлкө. Батыш Альп тоолорунда анын, о. эле И-нын эң бийик чокусу – Монблан жайгашкан, бийикт. 4807 <i>м</i>. Апеннин ж. а-нын басымдуу бөлүгүн <i>Апеннин тоолору</i> (эң бийик жери 2914 <i>м</i>, Корно чокусу) ээлейт. Өлкөнүн түштү&shy;гүндө аракеттеги (Этна, Везувий) ж-а өчкөн жа&shy;нартоолор бар. И. Альп-Гималай кыймылдуу облусунда жайгашкан; жер титирөө тез-тез бо&shy;луп турат. Коргошун, цинк, алтын, күмүш, темир, о. эле марганец, сымап, сурьма, боксит, күрөң көмүр, нефть ж-а табигый газ ж. б. кен-
 
[[File:ИТАЛИЯ102.png | thumb | Гарда көлү.]]
дери бар. Климаты өлкөнүн басымдуу бөлүгүндө субтропиктик жер ортолук деңиздик, түндүгүндө мелүүн. Жайы кургакчыл ж-а ысык, июлдун орт. темп-расы 23–26°С, түштүктөн соккон си&shy;рокко шамалынын таасиринен 40–45°Сге чейин көтөрүлөт. Кышы жылуу ж-а жаанчыл, январ&shy;дын орт. темп-расы түздүктөрдө 8–11°С. Кар тоо&shy;лордо гана жатат. Жылдык жаан-чачыны
 
[[File:ИТАЛИЯ103.png | thumb | Капри көлү.]]
 
[[File:ИТАЛИЯ104.png | thumb | Апеннин этегиндеги агроландшафт.]]
түздүктөрдө 600–1000 <i>мм</i>, тоолордун айдарым беттеринин айрым жерлеринде 3000 <i>мм</i>ден ашык (көбүнчө жылдын суук мезгилинде жаайт). Түндүгүндөгү дарыялардын суусу мол, гидроре&shy;сурска бай, сугатка ж-а кеме жүрүү үчүн пайдала&shy;нылат. По (И-дагы эң чоң дарыя), Арно ж. б. да&shy;рыялардын өрөөндөрүндө суу ташкыны болот. Борб. ж-а Түш. И-дагы дарыялардын суусу аз. Альп тоолорунун этегинде ири көлдөр (Гарда, Комо, Лаго-Мажоре) көп; бийик тоолордо 800дөн ашык
 
[[File:ИТАЛИЯ105.png | thumb | Батыш Альп тоолорундагы Гран-Парадизо улуттук паркы.]]
мөңгү бар. Жапыз тоолордо маквис ж-а гарига, айрым жерлерде эмен, каштан ж-а бук токою, пиния ж-а альп мырза карагайы өсөт. Деңиз деңг. 800–1800 <i>м</i> бийикте эмен, карагай-көк карагайлуу (Альп тоолорунда) ж-а жалбырагы күбүлмө токой (Апеннинде), андан бийигирээк субальп ж-а альп шалбаасы (Альп тоолорунда), ийне жалбырактуу токой (Апеннинде) ж-а айрым жерлери шалбаа
өсүмдүктөрү м-н капталган.<br>
И-да жалпы 2,9 млн <i>га</i> жерди ээлеген коргоо&shy;го алынган 772 табигый аймак уюшулган; а. и. жалпы аянты 1,34 млн <i>га</i> болгон 22 улуттук парк бар, алардын эң алгачкылары ж-а белги&shy;лүүлөрү – Гран-Парадизо (1922), Чирчео (1934) улуттук парктары. Тиррен ж-а Адрия деңизде&shy;ринин жээктеринде Европанын көптөгөн кел&shy;гин куштары кыштайт. Ошого байланыштуу коргоого алынган 48 аймак эл аралык мааниде&shy;ги суу-саздуу жер болуп саналат. Коргоого алын&shy;ган деңиз мейкиндиктери, а. и. ЮНЕСКОнун био&shy;сфералык резерватына киргизилген Мирамаре деңиз паркы 2,8 млн <i>га</i> аянтты ээлейт. Липа&shy;ри а. <i>Бүткүл дүйнөлүк мурастын</i> тизмесине кир&shy;гизилген.
 
==Калкы==
. <i>Италяндар</i> өлкөнүн калкынын 92,5%ин түзөт, а. и. сицилиялыктар 8,3%, сар&shy;диниялыктар 2,3%. Төрөлүү мурда өтө жогору (1970-ж. 1000 адамга 16,5 бала туура келген) бол&shy;гон, азыр И. төрөлүү деңгээли б-ча (1000 адамга 8,5 бала) Европа союзуна кирген өлкөлөрдүн
 
[[File:ИТАЛИЯ106.png | thumb | Позитино шаарынын деңиз жак жээги.]]
ичинен акыркы орундардын бирин ээлейт. Өлүм&shy;житим (10,5 адам) төрөлүүдөн ашат. И-нын кал&shy;кы Европа ж-а дүйнөдөгү эң картаң калк (орт. жашы 42 жыл). Калктын курактык структура&shy;сында 15 жашка чейинки балдар 13,8%ти, эм&shy;гекке жарамдуу курактагылар (15–64) 66,4%ти,
65 жаштан ашкандар 19,9%ти түзөт (2007). Калктын орт. жыштыгы: 1 <i>км</i><sup>2 </sup>жерге 196дан
 
[[File:ИТАЛИЯ107.png | thumb | Флоренция шаары.]]
ашык киши туура келет. Падан түздүгү м-н Тир&shy;рен ж-а Адрия деңиздеринин жээктеринде калк жыш (1 <i>км</i><sup>2 </sup>жерге 400 адамдан ашык), түн. ж-а борб. тоолуу аймактарда, Сардиния а-нда сей&shy;рек отурукташкан. Шаар калкы – 67,6% (2005). Ири шаарлары (2008): Рим (калкы 2,5 млн; шаар айланасы м-н 3,9 млн), Милан (1,3 млн; 4,3 млн),
Неаполь (965,4 миң; 3,8 млн), Палермо (652,9
миң; 1,0 млн), Генуя (588,4 миң; 689,6 миң). И-нын калкынын 90%и – католиктер, 5%и баш-
 
[[File:ИТАЛИЯ108.png | thumb | Каррара шаары.]]
 
ка конфессиялардын өкүлдөрү, негизинен мусул&shy;мандар м-н иудейлер.
 
==Тарыхы==
. И-нын аймагында адам <i>палеолит</i>
дорунда жашай баштаган. Коло (б. з. ч. 2-миң
жылдык) ж-а темир доорлорунда (б. з. ч. 1-миң жылдык) жашаган лигури, этруск, италик уруу&shy;ларына таандык бир катар археол. мад-ттар калган. Латындар м-н сабиндер (италик уруу-
 
[[File:ИТАЛИЯ109.png | thumb | none]]
сунан) б. з. ч. 6-к-дын ортосунда Римди негиз&shy;деген. 5–3-к-да Апеннин ж. а-н караткан соң, б. з. ч. 2-к-да ири кул ээлик мамлекет түзүлгөн (к. <i>Рим</i> байыркы). Кул ээлик системанын кри&shy;зиси (б. з. 3-к-нан) ж-а варварлардын 4–5-к-дагы кысымы 476-ж. Рим империясын кулоого алып келген. Империянын Батыш бөлүгүн варварлар (башчысы Одоакр) басып алган. И-да 493– 554-ж. остготтор (борб. Равенна) мамлекети түзүлгөн. 554-ж. И-нын көп бөлүгүн Византия караткандан кийин Рим империясы калыбына келтирген. Түн. И-ны 568-ж. лангобарддар ба&shy;сып алып, өзүлөрүнүн королдугун түзгөн. Алар&shy;дын тушунда кул ээлик система бузулуп, эр&shy;кин жамааттар негизги өндүргүч күчкө айланган. И. айрым феодалдык ээликтерге бытырап, гер&shy;ман королу Оттон Iнин баскынчыл жортуулда&shy;рынын (951, 961–62) натыйжасында 962-ж. Ыйык Рим империясынын курамына киргизил&shy;ген. 11–12-к-да И. рим папасы м-н герман им&shy;ператорлорунун талашына түшкөн.<br>
Акча-товар мамилелеринин эрте өнүгүшү шаарлардын экон. күч-кубатын чыңдаган ж-а алардын көбү 11–12-к-да өзүн өзү башкарууга жетишкен. Лукка, Милан ж. б. ш-да коммуна&shy;лар түзүлүп, бийлик патрицийлер м-н көпөстөргө
өткөн. Крест жортуулдарынын натыйжасында
И-лык шаар-коммуналар Европа м-н Чыгыш&shy;тын ортосундагы негизги соода борборуна ай&shy;ланган. Генуя, Пиза, Венеция ж. б. ири комму&shy;налар иш жүзүндө көз карандысыз респ. бол&shy;гон. 8-к-дан арабдар сурап турган Түш. И. м-н Сицилияны 11-к-да норманндар басып алган. Сицилия королдугун бийлеген Фридрих II Штау&shy;фендин (ошол кезде герман императору да бол&shy;гон) Орто И. шаарларын каратуу үчүн 13-к-дын 1-жарымындагы аракетинен натыйжа чыкпа&shy;ган. Түш. И-ны 13-к-дын 60-жылдарында Анжу династиясы бийлеген. 1282-жылдагы элдик көтөрүлүш Сицилия королдугун кулаткан. 14- к-дын башында Сицилия, 15-к-дын ортосунда Түш. И. испандык Арагон королдугунун кура&shy;мына киргизилген. И-лык шаарлардын экон. жактан күч-кубаттуулугу, кол өнөрчүлүк өндү&shy;рүшүнүн өнүгүшү И-да (14–15-к-да эле) капита&shy;листтик мамилелердин пайда болушуна алып келген. И-дагы шаар турмушунун гүлдөшү, ка&shy;питалисттик мамиленин келип чыгышы Кайра жаралуу мад-тынын калыптанышына өбөлгө түзгөн. 16-к-да соода жолдорунун Жер ортолук деңизден Атлантика океанына которулушунан И-нын экономикасы төмөндөй баштаган. Буга бирдиктүү улуттук рыноктун жоктугу, өлкөнүн саясий бытырандылыгы да түрткү болгон. Испа&shy;ния м-н Франциянын И. үчүн болгон күрөшүнүн натыйжасында И. аймагынын кыйла бөлүгүндө
чет элдик үстөмдүк орногон. Бул факторлордун
баары 16-к-дын 2-жарымында И-да феодалдык&shy;католиктик реакциянын башталышын шарт&shy;тап, социал. карама-каршылыктын кескин кур&shy;чушуна (Түш. И-дагы 17-к-дын 1-жарымында&shy;гы көтөрүлүш), 17-к-дын аягы – 18-к-дын башын&shy;да Испания (1701–14), Польша (1733–35), Авст&shy;рия (1740–48) мурастары үчүн И-нын аймагын&shy;да болгон согуштар анын саясий ж-а экон. жак&shy;тан начарлашына алып келген. И. жериндеги согуштардын токтолушунан улам 18-к-дын 2-жа&shy;рымында И-нын экономикасы жанданып, капи&shy;талисттик мамиле кайрадан өнүгө баштаган. И-лык агартуучулар (Ч. Беккариа, Г. Филанже&shy;ри ж. б.) феод. тартипти жоюуну талап кылган. 70–80-жылдарда Тоскана, Сардиния королдугу сыяктуу И-лык мамлекеттерде агартуу абсолю&shy;тизми маанайындагы реформалар жүргүзүлгөн. 18-к-дын аягынан өлкөнү чет элдик эзүүдөн куткарып, аны бир мамлекетке бириктирүү кый&shy;мылы – <i>Рисоржименто</i> (итал. Кайра жаралуу) кулач жайган. Рисоржименто феодалдык-абс. тартипке каршы чыгып, бурж. түзүлүштү орно&shy;туу максатын көздөгөн. Өлкөнүн патриоттору бирдиктүү И-ны түзүүдө рев-ячыл Франциядан жардам алууга үмүттөнгөн. Бонапарттын И-га жортуулдарынан (1796–97) кийин анда Фран&shy;цияга көз каранды бир нече респ. түзүлүп, бурж. реформалар жүргүзүлгөн. Бирок фр. админист&shy;рациянын талоончул саясаты И-нын экон.
өнүгүшүнө бөгөт болгондуктан, дыйкандардын нааразылыгы күчөгөн. <i>Вена конгресси (1814–
15)</i> б-ча Наполеондун жортуулуна чейинки И-дагы феодалдык-абс. монархия калыбына кел&shy;тирилип, И. мамлекеттеринин дээрлик барды&shy;гы (Сардиния королдугунан башкасы) Австрия империясынын курамына киргизилген. Австри&shy;ялык эзүүгө ж-а саясий бытырандылыкка кар&shy;шы күрөшкө карбонарийлер жетекчилик кыл&shy;ган. Алар башкарган бурж. рев-ялар (Неа&shy;политан королдугунда, 1820; Пьемонтто, 1821 ж. б.) жеңилген соң, И-лык демократтар күрөш&shy;түн башка жолун издеген. Ж. Мадзини элдик рев-я чыгаруу ж-а көз карандысыз демокр. респ. түзүү м-н И-ны бириктирүү программасын иш&shy;теп чыккан. Бирок ал түзгөн «Жаш Италия» уюмун эл колдогон эмес. 1848–49-ж. Римде респ. түзүлүп,бурж.-демокр.реформаларжүргүзүлгөн. Бирок контррев-ячыл интервенттердин (Фран&shy;ция, Австрия ж. б.) аскерлери аны биротоло басып салган.<br>
Австрия–Италия–Франция согушунда (1859)
Австрия Габсбургдарынын эзүүсүнөн Ломбардия бошотулган. Элдик көтөрүлүштөрдүн натыйжа&shy;сында, монархисттер Модена, Парма, Тоскана ж-а Романья герцогдуктарынан куулган, И-нын түштүгү испаниялык Бурбондордун бийлигинен кутулган. И-нын бошотулган аймагы 1860-ж. Сардиния королдугуна бириктирилип, 1861-ж. бирдиктүү И. королдугу жарыяланган. Австрия- Италия согушунан кийин 1866-ж. ага Венеция кошулуп, конституциялык монархия орногон.
 
[[File:ИТАЛИЯ110.png | thumb | А. Гитлер (оңдо) ж-а Б. Муссолини Мюнхенде (июнь 1940).]]
И. мамлекети түзүүлөрү м-н эле колониялык со&shy;гушту баштап, Сомалини (1889), Эритреяны (1890), Ливияны (1912) басып алган.<br>
И. биринчи дүйнөлүк согушта (1914–18) Ан&shy;танта тарабында 1915-жылдан катышкан. Со&shy;гуштан кийинки келишимдер б-ча, ага Түш. Тироль, дээрлик бүткүл Истрия ж. б. жерлер караган. Согуштан кийин И. индустриялык-агр.
өлкөгө айланган. 1922-ж. Б. Муссолини фашист&shy;тик диктатура орнотуп, И. фашисттик мамле&shy;кетке айланган. Фашисттик И. Эфиопия (1935–
36) м-н Албанияга (1939) агрессиячыл согуш
ачып, ал өлкөлөрдү караткан ж-а фашисттик Германия м-н бирдикте респ. Испанияга кар&shy;шы интервенцияга (1936–39) катышкан. Гитлер&shy;дик Германия м-н согуштук союз түзүп, 1940-ж. Германия тарапта экинчи дүйнөлүк согушка (1939–45) кирген. И. Грекияга (1940, октябрь), Югославияга (1941, апрель) кол салып, 1941-ж. 22-июнда фашисттик Германия м-н бирге СССРге каршы согуш жарыялаган. Улуу Ата Мекендик согушта Сов. Армиянын жеңиши, өлкөдөгү ан&shy;тифашисттик кыймылдын өсүшү, англ.-амер. ас&shy;керлердин Сицилияга түшүрүлүшү 1943-ж. 25- июлда Муссолини бийлигинин кулашына алып келген. Бирок 1943-ж. 8-сентябрда фашисттик Германия И-нын көп бөлүгүн басып алган соң,
өлкөдө кеңири кулач жайган эң кубаттуу Кар&shy;шылык көрсөтүү кыймылы м-н англ.-амер. ас&shy;керлер 1945-жылдын жазында И-ны бошоткон. 1946-ж. монархия жоюлуп, И. респ. деп жарыя&shy;ланган ж-а конституция (1947) кабыл алынган. 1947-жылдагы тынчтык келишими б-ча И. ко&shy;лонияларынан баш тартып, Югославияга Ис&shy;трия м-н бир катар башка аймактарды, Гре&shy;кияга Додеканес а-дарын ж. б. кайтарып бер&shy;ген. Премьер-министр <i>Маршалл планы</i> б-ча И. 1948-ж. АКШдан экон. жардам алып, 1949-ж. НАТОну түзүүгө катышкан. Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин И. ө. ж. өнүккөн өлкөгө ай&shy;ланган.<br>
Калктын массалык нааразылык көрсөтүү кый&shy;мыл ынын ө сүү шартт арында башк ару учу партия 1962-ж. солчул борборчул саясатка өт&shy;көн. Алар социалисттер, социал-демократтар ж-а респ-чылар м-н реформанын белгилүү бир программасынын негизинде кызматташууну ж-а компартияны четтетүүнү көздөгөн. А. Фан&shy;фанинин өкмөтү (1962–63) бир нече реформа (электр-энергетика ө. ж. мамлекеттештирилип, пенсия көбөйгөн, дыйкандардын абалы бир аз жакшыртылган) жүргүздү. И-да иш таштоолор&shy;дун эң кубаттуу толкуну көтөрүлүп, өкмөт эл&shy;дин көптөгөн таламын канааттандырууга маж&shy;бур болду. 70-жылдардын башында демокр. кый&shy;мылдын жогорулашы реакциячыл күчтөрдүн, баарыдан мурда неофашисттердин активде&shy;шүүсүн пайда кылды. Бирок И-нын саясий
өзөгүн оңчулдаштырууну көздөгөн реакция оңу&shy;нан чыкпай, неофашисттердин аракеттери чеч&shy;киндүү соккуга учураган. 2001-жылкы парла&shy;менттик шайлоодо С. Берлускони түзгөн оң&shy;чулдар коалициясы жеңишке жетсе, 2006-ж.
Р. Продинин солчул блогу бийликке келген. Би&shy;рок, Р. Продинин өкмөтү өлкөдөгү социалдык&shy;экон. кыйынчылыктарды жоюуга дарамети жет&shy;пей, 2008-ж. өткөн шайлоодо Берлусконинин «Эр&shy;киндик эли» оңчул-борб. коалициясы жеңишке жетип, Берлускони өлкөнүн премьер-министри болуп калган.
 
==Чарбасы==
. И. – дүйнөдөгү экономикасы жогор&shy;ку деңгээлде өнүккөн постиндустриялуу өлкө. ИДПнин көлөмү (1,8 трлн евро) б-ча дүйнөдө 10-, Европа Союзуна кирген өлкөлөрдүн ичинде 4- орунду (Германия, Улуу Британия ж-а Фран&shy;циядан кийин) ээлейт. ИДПни киши башына бөлүштүргөндө 31 миң доллардан туура келет. ИДПнин 1,9%и а. ч-на ж-а балык уулоого, 22,7%и ө. ж-на, 6,1%и курулушка, 69,3%и тей&shy;лөө чөйрөсүнө таандык.<br>
Ө. ж-нын башкы тармактары (продукциясы&shy;нын наркы б-ча): машина куруу, тамак-аш (суу&shy;сундук, тамеки өндүрүштөрүн кошкондо), нефть ажыратуу ж-а нефть-химия, текстиль, тигүү ж-а булгаары-бут кийим ө. ж., кара ж-а түстүү металлургия.<br>
И. отун-энергия ресурстарына жарды болгон&shy;дуктан, импортко өтө муктаж. Өлкөдө өндүрүл-
 
[[File:ИТАЛИЯ111.png | thumb | Триест шаарындагы нефть сактоочу жай.]]
гөн нефть (5,8 млн т; 2006) ички муктаждык&shy;тын 7%ин гана канааттандырат. Нефтини не&shy;гизинен Ливия, Россия, Сауд Арабиясы, Иран, Ирактан алат (87 млн т). Өндүрүлгөн табигый газ (11 млрд <i>м</i><sup>3</sup>) ички муктаждыктын 13%ин гана канааттандырат. Газ негизинен Адрия де&shy;ңизинин шельфинен, о. эле Калабриядан казы&shy;лып алынат. Газды Россиядан ж-а Алжирден алат (2006-ж. 77 млрд <i>м</i><sup>3</sup>). Энергия ресурстары
чектелүү болгондугуна карабастан, И. электр энергиясын өндүрүү б-ча алдыңкы өлкөлөрдүн катарына кирет. 2005-ж. 290,6 млрд <i>кВт.с</i> электр энергиясы өндүрүлгөн; ал эми өлкө&shy;нүн электр энергиясына болгон муктаждыгы 309,8 млрд <i>кВт.с.</i> Электр энергиянын 83%и ЖЭСтен, 17%и калыбына келүүчү булактардан
(анын 85,2%и ГЭСтен, 10,1%и геотермалдык ЖЭСтен, 4,7%и шамал ж-а күн энергиясынан)
өндүрүлөт.<br>
Кара металлургия импорттук сырьёнун неги&shy;зинде иштейт. Сырттан темир кенташы (неги&shy;зинен Бразилиядан), металлолом (Батыш Ев&shy;ропа өлкөлөрүнөн), коксталуучу көмүр алат.<br>
Чоюн, болот, прокаттарды (узун өлчөмдүү ысык, ысык каңылтыр, муздак катанка каңылтыр прокаттарын, темир-бетон конструкциясын ж. б.) чыгарат. Түстүү металлургия да негизи&shy;нен импорттук сырьёну пайдаланат. Мында ал&shy;люминий ж-а коргошун-цинк өндүрүштөрү
өзгөчөлөнөт. Глинозём, алюминий, коргошун, цинк, күмүш, алтын, жез ж. б. өндүрүлөт. Ма&shy;шина куруу – өлкөнүн ө. ж-нын экспортко ба&shy;гытталган ири тармагы. А. и. түрдүү транспорт каражаттарын (автомобиль, авиация техни&shy;касы, кеме ж. б.) чыгаруунун мааниси зор. Жеңил («FIAT», «Alfa Romeo», «Lancia» ж. б.) ж-а жүк ташуучу автомобилдерди, автобус, ас&shy;кердик транспорт каражаттарын, кеме, автомо&shy;биль тетиктерин ж. б. чыгарат. Авиация ө. ж. негизинен аскер техникасын даядоого адистеш&shy;кен. Машина куруунун маанилүү секторлорунун бири – аскер продукцияларын өндүрүү. Анда курал-жабдык, аскер техникасы (сооттолгон танк, сооттолгон транспортёр – БТР, дөң&shy;гөлөктүү сооттолгон машина, аскердик чал&shy;гындоо машинасы ж. б.), аскердик электрони-
 
[[File:ИТАЛИЯ112.png | thumb | Портовесмдеги алюминий заводу.]]
ка, радар системасы, аскердик, жарандык авиа&shy;ция ж-а кеме куруу ө. ж. үчүн мотор ж. б. чы&shy;гарат.<br>
Т. ж. өндүрүшүндө 2004-ж. 112 электровоз, 100 жүк ташуучу вагон чыгарган. И-дан даярдал&shy;ган велосипед м-н мотоцикль спорт үчүн өтө маанилүү. Электр-тех. ж-а электроника ө. ж. тиричилик электр-приборлорун (муздаткыч, идиш-аяк ж-а кир жуучу машиналарды, мик&shy;ротолкун мешин, ашкана мешин, телевизор ж. б.) чыгарууга адистешкен. Жалпы машина куруу ө. ж. продукциясынын экспорттогу үлүшү зор (70%; Европа өлкөлөрүнүн ичинен Германия&shy;дан кийинки 2-орунда). Анда ө. ж. роботтору, автоматтык линия, ширетүүчү ж-а штамптоочу машиналар, трактор тетиктери, текстиль, та&shy;мак-аш ж-а тигүү, тери өңдөө ө. ж. үчүн жабдуу&shy;лары, бут кийим ж. б. даярдалат. А. ч. машина&shy;ларын ж-а жабдууларын (ага кошо түрдүү трак&shy;торлор, топуракты иштетүүчү ж-а жер семирт&shy;кич чачуучу машиналар, эгин жыйноочу ком&shy;байн ж. б.) чыгаруу б-ча И. Европада алдыңкы орундардын бирин ээлейт. О. эле жол куруу тех&shy;никаларын (бульдозер, экскаватор, чаканэкска&shy;ватор, автоматтык жүк жүктөгүч, скепер ж. б.) чыгарат.<br>
Хим. продукциясынын көлөмү б-ча Европада Германия, Франция ж-а Улуу Британиядан кийинки 4-орунду ээлейт. Адистешүүсүнүн не&shy;гизги багыты – хим. була, пластмасса, негизги химия продуктулары (к-та, щёлочь ж. б.) а. ч. химикаттары, лак-боёк буюмдары, тиричилик химиясынын товарлары ж-а косметика кара&shy;жаттары. Жыгач иштетүү ж-а эмерек ө. ж-нын экспорттук мааниси зор. Курулуш материалдар
ө. ж-нда белгилүү И. мрамору (каррара ак мра&shy;мору), имараттарды кооздоочу табигый кап&shy;тама таштар кеңири пайдаланылат; асбест, бентонит, бор казылып алынат. Цемент, кыш, карапа такта, кургак курулуш аралашмала&shy;ры, курулуш химикаттары, желим, карапа ж-а фаянс буюм өндүрүштөрү өнүккөн. Айнек
ө. ж. негизинен чоң айнек идиштерди, идиш&shy;аяктарды, курулуш ж-а автомобиль ө. ж., оп&shy;тика приборлору үчүн айнектер, хрусталь, ай&shy;нек-кебез, айнек-була чыгарууга адистешкен; көркөм айнеги м-н Венециядагы Мурано а. бел&shy;гилүү.<br>
Текстиль ө. ж. импорттук (пахта, жүн, зы&shy;гыр) ж-а жерг. (жибек, жасалма, синтездик ж-а аралаш була) сырьёдон ийрилген жип ж-а кездеме чыгарат. И. үй үчүн текстиль өндүрүшү [ич кийим, шейшеп, парда, ички жасалга (ин&shy;терьер) ж-а эмерек ж. б. үчүн кездемелер] м-н белгилүү. Бир багытта иштеген тех. текстиль (атм. таасирден сактоочу, а. ч-да, курулушта, о. эле медицинада, аскер иштеринде, ө. ж-нда пайдаланылуучу материалдар) өндүрүштөрүнүн мааниси зор. Тигүү ө. ж. аялдардын ж-а эркек&shy;тердин модалуу кийимдерин даярдоого адистеш&shy;кен. Жогорку сапаттагы ж-а «люкс» классын&shy;дагы товарларды даярдоо салты сакталууда. Бул&shy;гаары ж-а бут кийим ө. ж. – өлкөнүн эл ара&shy;лык адистешүүсүнө кирген салттуу тармагы.<br>
Өңдөлгөн тери (уй, чочко, кой, эчкинин) ж-а рептилия терилери кийим (ичик, тон ж. б.), бут кийим, сумка, аксессуарларды, эмерек ж. б. даярдоодо пайдаланылат. И. өңдөлгөн тери тон&shy;ду экспорттоо б-ча дүйнөдө (20%) алдыңкы орун&shy;дардын бирин ээлейт. Теринин 70%и эмерек каптоого, 20%и бут кийим ж-а 10%и кийим тигүүгө жумшалат.<br>
И. – дүйнөгө мода таратуучу ж-а «люкс» клас&shy;сындагы бут кийим тигүүчү башкы өлкө. Бут кийим чыгаруу өлчөмү б-ча (жылына 244 млн жуп жогорку сапаттагы моделдүү булгаары, спорттук, резина ж. б. бут кийимдер) дүйнөдө Кытай, Бразилиядан кийинки 3-орунду ээлейт. Бут кийимдин 80%ке жакыны экспорттолот (243,6 млн жуп, дүйнөлүк экспорттун <sup>1</sup>/ и; 2006). Ошол эле убакта кыйла арзан баадагы бут ки&shy;йимди сырттан (Кытай, Румыния, Вьетнам, Ин&shy;дия, Болгариядан) сатып алат. Эзелтен эле мо&shy;далуу булгаары-галантерия товарларын (сумка,
чемодан, капчык, кемер, булгаарыдан жасалган кеңсе товарлары, кол кап, аксессуарлар) ж-а галстук, о. эле чий калпак, булгаары, кездеме, фетр калпактарын, килем чыгаруу салт бой&shy;дон калган. Оюнчуктарды, балдар үчүн түрдүү буюмдарды, балаты жасалгаларын, күмүш, хрус&shy;таль, фарфор ж-а териден жасалган баалуу бе&shy;лектерди, көркөм гравюра ж. б. чыгаруу өнүк&shy;көн. И. муз. аспаптары (кылдуу ж-а үйлөмө аспаптар, орган, мандолина, гитара, аккардеон) м-н да белгилүү.<br>
Тамак-аш ж-а тамеки ө. ж. – И-нын эконо&shy;микасында машина куруудан кийинки 2-маа&shy;нилүү тармак. Азык-түлүктү (шарап, макарон&shy;дун түрлөрүн, быштак ж-а сүт азыктарын, зай&shy;тун майын, кондитер азыктарын, жашылча ж-а мөмө-жемиш консерваларын) экспорттоочу ири өлкө. Кондитер өндүрүшү шоколад ж-а таты&shy;малдардын түрлөрүн даярдоого адистешкен. Ша&shy;рап жасоо б-ча И. дүйнөдө 1–2-орунду Франция м-н гана бөлүшөт. И. колбаса, ыштап сүрсү&shy;түлгөн ж. б. чүйгүн эт азыктарын даярдоо б-ча Европада маанилүү орунду ээлейт. Жылына 11 млн т ун даярдалат; макарон өндүрүшүнө бай&shy;ланыштуу (150дөн ашык түрү чыгарылып, дүйнөдө 1-орунду ээлейт) ун көп керектелет. Жылына 3,3 млн т жашылча ж-а мөмө-жемиш консерваланат; туздалган помидор, томат пас&shy;талары, мөмө-жемиш консервалары, маринад&shy;далган жашылча, фаршталган зайтун, артишок консервалары чыгарылат. Башка экспорттук продукцияларына – алкаголдук ичимдиктер (вермут, шампан ж. б.), кофе, жыпар жыттуу
өсүмдүктөрдүн негизинде жасалган соустар ж-а
татымалдар, кант, тамеки, пиво, алкоголсуз суу&shy;сундуктар ж. б. кирет.<br>
Өлкөнүн а. ч-нын ИДПдеги үлүшү 1,9%. А. ч.
өндүрүшүнүн көлөмү б-ча И. Европада Франция, Германиядан кийинки 3-орунду ээлейт. Өлкө а. ч. продукциясына ж-а азык-түлүккө болгон муктаждыгынын 86%ин өзү камсыз кылат, кал&shy;ганын Франция, Германия ж-а Нидерланддан импорттойт. Агрардык секторунун өнүгүүсүнүн жалпы деңгээли европ. орт. көрсөткүчтөн төмөн, а. ч. өсүмдүктөрүнүн түшүмдүүлүгү ж-а малынын продукттуулугу б-ча И. Европадагы көп өлкө&shy;лөрдөн артта. А. ч-га жарактуу жеринин жал&shy;пы аянты 17,8 млн <i>га</i> (2005); анын 53%и иште&shy;тилет, 18,8%и шалбаа ж-а жайыт, калганы токой (23%; бийик өскөн дарактар аз, негизи&shy;нен теректүү токой ж-а бадалдар). Иштетилген жердин 75,6%и айдоо, анда тоют өсүмдүктөрү – жүгөрү, арпа, кара буудай, сулуу, буурчак, буу&shy;дай, кант кызылча, күн карама, жүзүм, жашыл-
 
[[File:ИТАЛИЯ113.png | thumb | Тосканадагы жүзүмзар.]]
ча, мөмө-жемиш бактары өстүрүлөт. Жаан-ча&shy;чыны сезон б-ча кескин өзгөрүп тургандыктан, жери сугатка муктаж. Сугат жеринин аянты 3,97 млн <i>га</i> (2005). А. ч-нын башкы тармагы –
өсүмдүк өстүрүүчүлүк. И. «Европанын багы» деп аталат; ал түрдүү мөмө-жемиштерди (цитрус
өсүмдүктөрүн кошо), жашылча, жүзүм, зайтун, буудай өстүрүүчү ж-а экспорттоочу ири өлкө&shy;лөрдүн бири болуп саналат. Киви (түшүмү б-ча дүйнөдө 1-орунда), шабдалы, нектарин, алму&shy;рут (дүйнөдө Кытайдан кийинки 2-орунда), өрүк (Түркия, Ирандан кийинки 3-орунда), алма (Европада 1-орунда), курма (Европада 1-орунда), гилас, кайналы, анжир ж. б. өстүрүлөт. И. жүзүм жыйноо б-ча (8,6 млн т; а. и. мейиз жүзүмү 1,7 млн т; 2006) дүйнөдө 1-орунда. Жүзүмзар өлкөнүн бардык жеринде таралып, өзгөчө итал. пейзаж&shy;ды жаратат. И. зайтунду чогултуу б-ча (жылы&shy;на 4 млн тдай) дүйнөдө алдыңкы орунда. Маани&shy;лүү экспорттук тармагы – гүл өстүрүү. Башкы дан өсүмдүктөрү – буудай, шалы, жүгөрү, арпа. Мал чарбасынын өнүгүүсүнө Франция, Нидер&shy;ланд ж. б. Европа өлкөлөрүнөн келген арзан баа&shy;дагы продукциялар, о. эле тоют базасынын же&shy;тишсиздиги тоскоолдук кылат. Өлкөнү чулгап турган деңиз жээктери балыкка анча бай эмес.[[Категория:3-том, 607-672 бб]]


Кыргызстандын аймагындагы байыркы архитектуралык эстеликтер неолит доорунан башталат (Ак үңкүрдөгү жаныбарлардын сүрөттөрү). Республиканын түштүгүндө топурак коргондор <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> мунаралар <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> курчалып, кыштан тургузулган курулуштарга бай Кош-Булак, Кара-Дарыя, Жаңы-Базар, Шоро-Башат (б. з. ч. 4-1-кылымдар) шаар урандылары табылган. Монголдордун үстөмдүгүнө чейин Кыргызстандын аймагында отурукташкан <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> көчмөн калктын маданияты катарлаш өнүккөн. 5-10-кылымдарда көптөгөн чептер <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> сепилдер курулуп, шаарлар өскөн. Бул шаарлардын дубал <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> курчалган шахристаны (шаардын борбору) <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> чыңдалган рабады (шаардын чет жакасында кол өнөрчүлүк жайгашкан элдүү пункттары) болгон (Ош, Өзгөн, Чаткал суусунун өрөөнүндө Күлбөскан, Чанчаркан,<br> Уубулак шаарлары).
[[File:АРХИТЕКТУРА_57.png | thumb|Нью-Йорктогу Эмпайрстейт-билдинг асман мелжиген имараты (1932).]]<br>
[[File:АРХИТЕКТУРА_58.png | thumb|Алматыдагы көркөм сүрөт искусство музейи.]]<br>
Чүй өрөөнүндөгү алгачкы орто кьлымдагы шаарлары (Токмоктун түштүгүндө 8 ''км'' аралыктагы Ак-Бешим, батышындагы Кызыл-Суу шаарлары) мунаралуу дубалдар <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> чоподон согулган (көп учурда кошумча түрдө үйүлүп жасалган) чеп алкагы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> бекемделип курчалган шахристандары <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айырмаланган. Kyрулуштар гервалактан <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> кыштан тургузулуп, чатырлары жаа түрүндө көтөрүлүп же жыгач <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> жалпак жабылган. Тянь-Шандан мунаралуу пакса дубал (бийиктиги 12 мге чейин) <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> курчалган тик бурчтуу кеңири аянттар – түрк хандарынын ордолорунун калдыктары табылган. Кыргызстандын бул мезгилдеги архитектурасы шаар куруу чеберчилигинин Орто Азиялык түрүнүн нугунда өнүккөн. Ак-Бешим шаар урандысынан 6–7-кылымдарга тиешелүү сепилдин калдыктары, анын шахристанынын чыгышынан 8-кылымга таандык узун короолуу христиан чиркөөсүнүн урандылары табылган. Шаардын сыртында жайгашкан буддалык 2 храм да өтө кызыктуу. Алардан сүрөт фрагменттери, скульптуралар, жасалга – колдонмо өнөрүнүн чыгармалары табылып, борборлорунун пландалышы Афганстан <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Чыгыш Түркстандын диний курулуштарына окшош. Орто Азиянын алгачкы орто кылымдагы сепил архитектурасына мүнөздүү болгон «бүктөмөлүү» дубалдар <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> бекемделген кербен сарайлар (Манакелди суусунун жээгиндеги бурчтарына мунара тургузулган төрт чарчы Чалдовар кербен сарайы, 8- же 10-кылым) курулган. Кыргызстандын караханиддердин мусулман мамлекети доорундагы архитектурасында ислам динине байланыштуу бүткүл Орто Азиялык зодчийлик үчүн жалпы мүнөздүү монумент диний имараттарды - мечит, мунара, күмбөздөрдү куруу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардын иштерин өнүктүрүү аракеттери байкалат. Орто Азиянын архитектуралык мурасында пайдубалы 8 кырдуу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> өзү тегерек келип, бийиктеген сайын ичкерип олтурган, кирпич <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> атайын кооздолуп кыналган алкактары бар, кирпичтен тургузулган белгилүү 2 мунаранын: Бурана шаар урандысындагы Бурана мунарасынын (Ак-Бешимдин түштүгүндө, 11-кылымдын башы, ушул күнгө чейин сакталып калган, бийиктиги 21,5 ''м)'' <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Өзгөндөгү мунаранын (11-кылым, ушул күнгө чейин сакталып калган, бийиктиги 18,75 ''м,'' фонары 1923-жылы кошумча курулган) мааниси чоң. Орто Азиялык зодчийликтин 11-12-кылымдардагы мыкты үлгүлөрүнүн катарына Өзгөндө түрдүү мезгилдерде курулуп, бири-бирине туташ салынган 3 <br>күмбөз кирет. Андагы төрт чарчы залы <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> башкы фасаддын көркөм жасалгасы портал чамгарактуу мемориал-
[[File:АРХИТЕКТУРА_59.png | thumb | Самарканд.<br>Гур Эмир мавзолейи, 15-к-дын башы.]]имараттын идеясын көрсөтөт. Күмбөздөрдүн (12-кылым) кирпичтери оймо-чиймеленип, көркөм кыналып жана оюу түшүрүлгөн, сары-кызыл чопо <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> кооздолгон; «ислими» аттуу өтө кооз өсүмдүк ''арабескасы,'' «куфи» <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> «насх» жазуулары, өсүмдүктөрдүн, жылдыздардын каршы-терши оймо-чиймелери, чегилген сызыктардын татаал айкалыштары <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> кирпичтен кыналган геометриялык оюулар – «штрихтер» кооздугу <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> жасалгасынын чебердиги <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> көз жоосун алат. Кыргызстандын Каракоюн суусунун жээгинде, Ат-Башыдан 80 ''км'' аралыкта Жети-Суу
<span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> Кашкарды байланыштырган байыркы кербен жолунда жергиликтүү башкаруучу Мухамед хан тургузган (1408–1415) ''Таш-Рабат'' кербен сарайынын урандысы бар. Тик бурчтуу бөлмөлөр комплекси, коридорлору, чамгарактуу залы бар (мечит болушу ыктымал) симметриялуу, чарчы пландагы бул имарат ганч аралашмасынан (гипс <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> чопонун аралашмасы) курулуп, бул типтеги курулуштардан айырмаланып, ички короосу жок. Башкы фасадда айчык сымал арканын эки капталында мунаралары бар. Сарай таш такталардан жөнөкөй кыналып, терезесиз курулгандыктан, ал архитектуралык жактан жупуну көрүнөт. Кыргызстанды Кокон хандыгы басып алган 19-кылымдын 20-30-жылдарында алар ири сепилдерди тургузушкан. Кыргызстандын Pocсияга ыктыярдуу кошулушунан баштап шаар куруу өркүндөгөн; Пишпек, Каракол, Токмокту куруунун пландары долбоорлонгон. Пишпек шаарын пландаштыруунун негизинде бири бири <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> тик бурчтуу кесилишкен көчөлөр курулуп, алар майда кварталдарга бөлүнгөн. 20-кылымдын башында Кыргызстанда саман аралаштырылган чопо же кыштан курулган үйлөрдөн турган 6 шаар жанa бир нече жумушчу посёлкалары болгон.<br>
[[File:АРХИТЕКТУРА_60.png | thumb|Өзгөн тарыхый арх-ралык эстеликтери. 11–12-к.]]<br>
[[File:АРХИТЕКТУРА_61.png | thumb | Бишкектеги башкы мечит.]]<br>
<br>
[[File:АРХИТЕКТУРА_62.png | thumb|Бишкек. Ысык-Көл мейманканасы.]]<br>
<br>Кыргызстандын архитектурасы жанa шаар куруунун өнүгүшү революциядан кийинки мезгилде башталып, 30-жылдын аягына чейин созулган. Taрыхый шаарлардын (Ош, Өзгөн) өнүгүшү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> катар жаңы өнөр жайлуу шаарлар пайда болду. Жергиликтүү ж. б. архитекторлордун күчү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кийин Жалал-Абад, Токмок, Балыкчы, Каракол, Нарын, Ош, Өзгөн, Көк-Жаңгак, Талас ж. б. шаарлардын генпландары иштелип чыккан.1970-жылдарда жакшыртылган пландуу турак үйлөр жанa окуу жайларынын, кинотеатр ж. б. маданий эс алуучу жайлардын имараттары курулду. 1984-жылы Фрунзеде алгачкы 16 кабат, андан соң 12 <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> 18 кабат турак үйлөр тургузулган. Өнөр жай архитектурасы ири масштабдагы курулмалар жанa комплекстер <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> толукталган. 80-жылдардан тартып курулган объекттерге «Манас» аэропорту (1981), Улуттук коопсуздук кеңешинин (1994), «Бакыт үйүнүн» (1987), Батыш автовокзалдын имараты, "Жеңиш монументи», «Манас» скульптуралык тобу (1988) ж. б. кирет. «Манас ордосу» архитектуралык ансамбль (1995) Манастын күмбөзү, музейи жайгашкан жерге курулган. Улуттук архитектуранын салтына ылайык<br>салынган чайкана, мечит, административдик-чарбалык курулмалар <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> чакан архитектуралык формалар да бар.
[[File:АРХИТЕКТУРА_63.png | thumb|Таластагы «Манас ордосунун» Кароол-Дөбөдөн көрүнүшү.]]Республиканын дээрлик бардык региондорунда мемориалдык күмбөздөр <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> монументалдык скульптуралык композициялар тургузулган. Бишкекте фирмалардын 2000-жылдан кийин курула баштаган офистери, менчик ар кандай курулуштар, мейманканалар, өкүлчүлүктүн резиденциялары шаар түрүн өзгөртүү <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> башкача көрк берип турат, к. ''Бишкек архитектурасы.''<br>Ад.: ''Омуралиев Д.'' Краткая история архитектуры Кыргызстана. Б., 2003; Всеобщая история архитектуры. Т.1-12. М., Стройиздат, 1969; Мастера архитектуры об архитектуре. М., Искусство, 1972; ''Иконников А. В.'' Функция, форма и образ в архитектуре. М., Стройиздат, 1986.<br>''Д. Өмуралиев, М. Карыбекова, Н. Жылдызова.''<br>
[[Категория:1-Том]]

04:25, 12 Сентябрь (Аяк оона) 2024 -деги абалы

АРХИТЕКТУРА (лат. architectura, байыркы грек architektonike), зодчийлик,мөмөрчүлүк – адамдардын жашоосуна, эмгектенүүсүнө материалдык чөйрөнү түзгөн имараттар ж. б. курулмалар (ошондой эле алардын комплекстери); курулмаларды жана алардын комплекстерин коомдук эстетикалык көз карашка, азыркы техникалык мүмкүнчүлүктөргө, милдеттерине жараша долбоорлоо, куруу өнөрү. Анын негизги принциптери, өзгөчөлүктөрү жана касиеттери архитектуралык чыгармалардан көрүнөт. Аларга имараттар, ансамблдер, курулмалар жана ачык мейкиндиктеги аянттар ж. б. курулуштар кирет. Архитектуранын өзгөчө тармагын калк отурукташкан жерлерди пландаштыруу жана куруу, башкача айтканда шаар курулушу түзөт. Жаратылыштын элементтерин, чакан архитектуралык формаларды, имарат-курулмаларды бириктирип түзүлгөн мейкиндиктер – ландшафттык архитектура (бак-парктык искусство, эс алуу зоналары ж. б.) материалдык маданияттын бир тармагы, ошол эле мезгилде искусствонун бир түрү катары рухий маданиятка да кирет. Ал адамдын чөйрөсүн эстетикалык жактан калыптандырып, көркөм образдар аркылуу коомдук идеяны чагылдырат. Архитектура мейкиндик-көркөм каражаттар аркылуу коом өзүнө зарыл жана ылайыктуу «экинчи табиятты» – жаңы материалдык айлана-чөйрөнү жаратып, коомдук жашоонун формасын, иштөө, окуу, эс алуу ж. б. тиричилик шарттарын эстетикалык деңгээлде көзгө жагымдуу калыптандыргандыгы менен баалуу. Архитектуралык чыгарманын өзөгүн түзүүчү негизи форма, функция, мейкиндик, конструкция, материал болсо, ал эми көркөм тили катары композициялык каражаттар: пропорция, симметрия, ритм, контраст, нюанс, масштаб, образ, символ ж. б. саналат. Архитектуранын милдетине: 1) жалпы пландаштырылган композициянын максаттуулугу; 2) конструкциянын бекем жана туруктуу болушу; 3) курулуштун архитектуралык формасынын ылайыктуулугу; имаратты куруудагы экономикалык чыгымдын үнөмдүүлүгү ж. б. кирет. Архитектурада функциялык-техникалык жана рухий-эстетикалык башталыштар өз ара тыгыз байланышкан: ал өзүнө пайдалуулукту, бекемдикти жанa сулуулукту негиз кылып алат. Архитектуранын практикалык милдеттери менен курулуштун көлөм-мейкиндик структурасы жанa планы өз ара байланыштуу, ал эми курулуш технологиясы, техникасы долбоорду ишке ашырууну аныктайт. Ошондой эле архитектуралык чыгармаларынын идеялык-образдык мазмуну анын социалдык функциясына негизделген сыяктуу эле, көлөм-мейкиндик өзгөчөлүктөрү ошол доордун эстетикалык нормаларына да негизделет. Коомдук прогресс, илим менен техниканын жетишкендиктери, жаңы эстетикалык концепциялар андан көркөм искусство катары мурун болуп көрбөгөн жаңычыл (новатордук) чечимдерди, образдуу жанa конструктивдүү милдеттерди талап кылат. Ошентип, архитектура, негизги (көркөм сүрөт жанa жасалга көркөм искусствосу менен бирдикте) мейкиндик көркөм искусствосунун бири болуп кала берет жанa төмөндөгүдөй аныкталат: 1) адам ишмердүүлүгүндөгү көркөм уюштурулган мейкиндик (чөйрө); 2) өзүнүн болушу, жайгашышы жанa иштөөсү менен мейкиндиктин көркөм уюштурулушун шарттаган объекттер жыйындысы; 3) уюмдашкан мейкиндикти жанa аны түзүүчү объекттерди долбоорлоо, башкача айтканда, архитектураны жаратуучунун – архитектордун ишмердиги же ушундай чыгармачыл процесстердин жыйындысы. Көпчүлүк учурда архитектуралык ишмердик өзүнүн бир эле турушу эмес, ошондой эле милдети, негизги формалдуу өзгөчөлүктөрү боюнча экономикалык эсеби, техникалык мүмкүнчүлүктөрү жанa практикалык керектелүүсү менен аныкталган объекттерди жабдууга багытталган. Мындай объекттерге көркөм бирдиктүүлүк катары жабдылган жанa ансамблдер деп аталган курулушгар (культтук, административдик, турак-жай, өнөр жай, коомдук ж. б.) ачык шаардык мейкиндиктер (аянттар, көчөлөр, парктар) жана ачык мейкиндик жанa курулуш комплекстери (шаардын райондору ж. б.) кирет. Архитектуралык форманын жанa мейкиндиктин жаралышы табигый жердин климаттык шартына, коомдук факторго (саясий-экономикалык түзүлүшкө, курулуш-техникалык базаларга, тарыхый-маданий, этникалык үрп-адатка ж. б.), рухий жанa эстетикалык табитине, идеалдарга байланыштуу. Архитектура көркөм сүрөт өнөрүндөй табиятты, адамды сүрөттөбөйт, анын көркөм каражаттары – символикалык жанa абстракттуу формаларында, айрыкча мейкиндик структурасында жатат. Башка пластикалык искусствонун түрлөрүнөн айырмаланып, архитектуралык коомдук-өндүрүштүк күчтүн деңгээлине, илим жана техникалык өсүшүнө, тактап айтканда инженердик-курулуш ишкердүүлүгүнө тыгыз байланыштуу жанa

Микерин пирамидасы ж-a ханышалардын үч пирамидасы (Египет).

олуттуу материалдык (финансылык) каражатты, коллективдүү жумушчу күчтү талап кылат, мисалы, Байыркы Египеттин фараондоруна пирамидаларды тургузуу үчүн 50–100 миңдеген кулдар 20–30 жылдап иштеген. Кээ бир пирамидалардын курулушу 100 жылдык убакытты талап кылган. Сактардын падышаларынын «коргондорун» жөнөкөй топурактан үйүп куруу үчүн эң кеминде 5 миңге жакын адамдар ишке тартылган. Ал эми бүгүнкү күндө 20–30 кабат үй салуу мөөнөтү Батыш Европада, АКШда, Кытайда жарым жылдан ашпайт. Адатта архитектуралык эстеликтер «дүйнөнүн таш летописи» деп шарттуу түрдө аталат, анткени алар кылымдан кылымга сакталып, учурунда курулган өткөн замандын объективдүү абалын камтып турган бирден бир табылгыс тарыхый булак катары коомго керек.

Кыргыз элинин тарыхы, маданияты «Манас» эпосунда образдуу тил менен баатырдык окуялар аркылуу чагылдырылса, ошондой эле боз үйдүн архитектурасында улут түзгөн «дүйнө сүрөтү» көрүнүп турат. Aнсамблдер архитектура чыгармасынын эң жогорку баскычы жанa татаал системасы болуп эсептелет. Алар байыркы жанa орто кылымдарда түрдүү тарыхый шарттарда пайда болуп, калыптанган. 20-кылымдан баштап архитектуралык ансамблдер чоң шаарлардын көрүнүктүү орундарын ээлеп калды. Бүгүнкү күндө архитектуранын скульптура,

Карнак храмына алып баруучу Сфинкстер аллеясы (Египет).

монументалдык-декорациялык искусство, живопись жана дизайн менен бирдиктүү синтез түзүү касиети өтө баалуу. Сүрөттөлбөгөнүнө жана мотивдери менен формаларынын чектелүү шарттарына байланыштуу архитектуралык сыпат көп учурда толуктоого, конкреттештирүүгө жана аны көркөм сүрөт өнөр каражаттары менен байытууга муктаж. Мына ушул кырдаал жана көлөмдөрүнүн салыштырмалуу кеңдиги архитектуралык мейкиндиктин көркөм өнөрлөрдүн синтези үчүн эң жакшы кыртыш экенин далилдейт. Искусствонун идеялык мазмундук багыттарын бири бири менен айкалыштырып «көп катмарлуу» архитектуралык чыгарманы түзүү менен Версаль, Альгамбра, Кремль сыяктуу шедевр архитектуралык ансамблдер пайда болгон. Архитектура скульптордук (скульптура, живопись ж. б.) көркөм чыгармачылыктын мезгилдик жана мейкиндик түрлөрүнүн бириккен негизине кызмат кылат, ошондуктан архитектураны «бардык көркөм искусствонун энеси» деп аташканы бекеринен эмес. Башка көркөм искусство сыяктуу эле архитектура да дайыма өзүнүн стилдеринде жана чыгармаларында ошол доордун идеалын, көп кырдуулугун чагылдырат. Өзүнүн эл массасына жеткилеңдиги менен чыгармаларынын бекемдиги жана туруктуулугу боюнча архитектура башка көркөм искусствого салыштырмалуу ага заманбап идеалдын социалдык уюштуруу аспектин, иретке салынган рухун жана акылга сыярлык мыйзам ченемдүүлүгүн көбүрөөк ачып көрсөтөт. Буга архитектура чыгармаларынын масштабдуулугунан сырткары ага таандык ритм менен пропорцияны баса белгилөөсү да жардам берет. Архитектура искусство жана курулуш өнөрү катары узак тарыхый жолду басып өттү, анткени байыркы
замандан бери адамзаттын жашоосу курулуш менен байланышкан. Неолит доорунда архаикалык

Каир. Солдо: Султан Хасандын мечити жана ондо АльРифаинин мечити.

үй жыгачтан, камыштан, чопо топурактан салынган. Чоң-чоң таштардан монументтүү курулуштар – менгир, дольмен, кромлехтер (төбөсү жабылган таш курулуштар) пайда болду. Англиядагы Солсберинин жанындагы атактуу
Стаунхендж кромлехи ошолордун бири. Данияда Бретанда тикесинен катар турган менгирлер «аллеясы» бар. Дольмендер таш дубалдуу үй сыяктуу болгон. Египеттин көркөм маданияты өз учурунда коомдук зор мааниге ээ.

Б. з. ч. 2200–2700-жылдары салынган Египет пирамидалары менен ибадатканаларынын курулуштары ушул күнгө чейин таң калтырат. Египетте ири шаарлар, чептер жана ирригациялык жайлар курулган; таш храмдар, сарай, өлүк коюучу

Стамбулдагы мечиттин ички жасалгасы.

жайлар сыяктуу үлгүлөрү монументтүүлүгү менен айырмаланат. Байыркы падышалык доордо маркумдарга сыйынууга байланыштуу түз бурчтуу күмбөздөрдүн тиби (мастаба) жана пирамидалар (алгач тепкичтүү формада Саккардагы Жосер пирамидасы, кийин классикалык формада Гизадагы Хеопс, Хефрен, Микерин пирамидасы), өсүмдүк ж. б. формадагы колонналуу храмдар, обелиск, сфинкстердин типтери түзүлгөн. Жалпы мамлекеттик зыярат очогу болгон фараондун сөөгү коюлуучу храмдар аябаган зор ченемде курулган.
Мындай храмдарды куруу иши Жаңы падышалык доордо (б. з. ч. 16–11-кылым) өзгөчө күч алат (Карнактагы, Луксордогу колонналуу залдар, кубаттуу пилондор, Сфинкс аллеялары бар храмдар). Рельефтүү композициялары жана айкелдери бар зор храмдарды куруу (Карнакта, Абу-Симбелде, Мединет-Абуда) өнүккөн. 639-жылы арабдар Египетте ислам динин жайылтып, араб маданиятын түзө баштаган. 7–9-кылымдарда түркүктүү мечиттер көп салынган (мис., Фустатта Амр ибн аль-Ас мечити, 641–642), Каирде ибн Тулун (876–879), аль-Азхар (970–972), аль-Хаким (990–1013) мечиттери, Хасан султан мечит-медресеси (1356–63), Мамлюктар мавзолейи (15–16-к.) жана балкондуу мунаралар, Осмон империясынын мезгилинде түрк мечиттери курулган. 19–20-кылымдарда Египетте француздук, италиялык, англиялык архитекторлор иштеген. Месопотам маданиятынын алтын доорунда пайда болгон Вавилон мунарасы бир нече катар дубалдар менен курчалган. Байыркы Грек мегарондук микен маданиятынан башталат. Гомер мезгилинде мегарондук архитектуранын негизинде алгачкы грек храмдары салынган. Храм салуу, кооздоо иши айрыкча өркүндөп, дорийлик ордер стилинде Геранын (Олимпте), Аполлондун (Коринфте) храмдары, 4–6-кылымдарда Рим сыяктуу шаарларда Сан-Жованни ин Латерано, Сан-Витале базилика чиркөөлөрү, зыярат кылынчу имараттар салынган. Шаарлар пландуу курулуп, портторду жана гавандарды салуу өркүндөгөн. Посейдонияда «Посейдон храмы», Олимпте Зевстин, Афиныда Парфенон жана Эрехтейон храмдары сыяктуу Грекия архитектурасынын мыкты үлгүлөрү, Байыркы Римде өлкөнүн жана императордун даңкын көтөргөн эл чогулуучу ири имараттар, ансамблдер, амфитеатр, театр, термалар, үстү жабык базар, базиликалар тургузулган. Көпүрөлөр менен акведуктар инженердик жактан жогорку деңгээлде курулган. Арка ж-a своддун конструкцияларын кеңири колдонушкан. Индия архитектурасынын тарыхы байыркы Хараппа цивилизациясына тиешелүү Сангхол жана Лотхал шаарларынын архитектурасынан башталат. Б. з. ч. 2–1-миң жылдыкта кийинки доорлордун таш архитектурасына негиз түзгөн элдик жыгач архитектурасы пайда болгон.

Римдеги Пантеон. 125-ж. чен.



Колизей. Рим. I-к.



Агранын жанындагы Таж-Махал ак мрамор күмбөзү (Индия).


Б. з. ч. 4–2-кылымдарда Маурья мамлекетинде шаардык санжыргалуу сарай имараттары салынган. Мемориал түркүктөр («стамбха»), жарым сфера («ступа»), эки катар колонналуу узата салынган зал сыяктанган үңкүр храмдар («чайтья»), монастрлар курулган. Дели султандыгында архитектура геометриялык тактыкка жетишкен: жебе сымал арка жасоо, тегиздикке хром менен оймо-чийме салуу өнөрү өөрчүгөн. Архитектура Улуу Моголдор мамлекетинде (16–17-кылымдар) айрыкча өнүккөн: Агра жана Дели шаарларынын чептери жанa мрамор каалгачалары, мечиттер, Агранын жанындагы Таж-Махал ак мрамор күмбөзү салынган. Колониялык бийлик убагында (18-кылым) Бомбей, Калькутта, Дели шаарларында европалык типтеги жаңы имараттар, борборлошкон Цинь мамлекетинин убагында Улуу Кытай дубалынын көп бөлүгү (б. з. ч. 221–207-жылдар) курулган. Цинь жанa Хан доорлорунда 2–3 кабат үйлөр, көп ярустуу буктурма мунаралар салынган. Хан доорунда коңшу Азия элдеринен маданий ыкмалар өздөштүрүлгөн. Индиядан оошкон иконография системалары архитектурада, живописте, скульптурада монументтүү формалардын пайда болушун, жаңы типтеги аска монастырларынын (Юнгань, Майизишань ж. б.) салынышын шарттаган. 7–3-кылымдарда (Тан ж-a Сун доору) маданияттын бардык тармагы гүлдөгөн. Б. з. 3–6-кылымдарында Японияда падыша коргондорун куруп, алардын үстүнө чопо статуэткалар (Ханива) коюшкан. 6-кылымдан Японияда буддизм таралып, 7–8-кылымда кытай жана корей зодчийлигинин таасиринде храмдар, имараттар ж. б. курулган. 12–14-кылымдарда бийик чатырлуу монастырлар тургузула баштаган. Орто кылымда ар кандай курулуштар, феодалдардын шаарларын жанa резиденцияларын коргогон чептер, замоктор Франция, Германия, Испания, Чехия, Польша ж. б. Европа өлкөлөрүндө, Орто Азияда жана Закавказьеде,
Византия, Россия, Иран, Түркияда курулган. Кайра жаралуу доорунда көп бурчтуу (жылдыз сымал) мунаранын ордуна бастиондору бар крепосттор пайда боло баштаган. Архитектурада сыйынуучу имараттар өзүнчө зор курулуштардан болуп эсептелет. 8–10-кылымдарда Ломбардия архитектурасы өнүгүп, базиликалардын кампанила деп аталган классикалык тиби пайда болгон (мисалы, Миландагы СантАмброжо чиркөөсүнүн түштүк мунарасы, 9-кылым), 11–13-кылымдарда шаар куруу иши кеңири кулач жайган. Болонья, Сан-Жиминьяно өңдүү шаарларда чептер, мунаралуу таш үйлөр, Бергамо, Бреша сыяктуу шаарларда ратуша, соборлор курулган. Италиянын архитектурасында готика стили пайда болгон. Кайра жаралуу доорунун архитектурасында (15-кылым) жаңыча өздөштүрүлгөн антикалык ордер системасы, имаратты ритмикалык жана структуралык уюштурууда (Пиенца шаарынын ансамбли, 1459, архитектор Б. Росселино) негизги каражат болгон. 16–17-кылымдарда Италия искусствосунда барокко стили калыптанып, 17-к-дын 60-ж. дүркүрөп өнүккөн. Бул Рим, Венеция, Туриндеги чиркөө курулушунан айкын көрүнөт. 19-к-да Италияда классицизм кеңири таран, Рим, Турин, Милан шаарларында көчөлөр менен аянттар классицизм духунда кайра курулган. 20-кылымдын башында архитектурага модерн стилинин таасири тийген. 1950–60-жылдары Италия архитектурасы дүркүрөп өсүп, жаңы курулуш
материалдары (темир, бетон, армоцемент ж. б.) колдонулган жана архитектуранын принцибинде жеке менчик виллалар курулган.

Туриэдеги собор. Түш.-чыгыш тарабынан жалпы көрүнүшү (Нидерланд).


Гмюндеги түн. Крест чиркөөсүнүн ички көрүнүшү. 1330-1521-ж. чен (Австрия).



Араб архитектурасы менен искусствосу чоң өзгөчөлүккө ээ, жаңы үлгүдөгү үйлөр, мечиттер, медреселер, мунаралар салынган. 7-кылымдын 1-жарымында Басрада (635), Куфта (638), Фустатта (640) курулган мечиттер алгачкы араб архитектурасына таандык. Ири шаарларда мунаралуу коргондор жана көркөм искусствонун шедеври – Альгамбра аксарайы курулган (13–15-кылым). Колонналык типте салынган монументалдуу курулуштар Иран, Кавказ, Дамаск, Бухара, Багдад, Самарканд, Индия өлкөлөрүнүн архитектурасына таасир берген. Арабдардын архитектуралык курулушунда фатимиддик Каир мектеби белгилүү болгон. Неолит жана коло доорунда мегалит курулуштары Карнакта, ал эми темир доорундагы маданий эстеликтер Гальштатта (б. з. ч. 10-кылым), Латенде (б. з. ч. 5-3-кылымдар) сакталган. Франциянын шаарларында готика стили (12-кылым) пайда болгон. Бул мезгилде эски шаарлар кайра курулуп, жаңы шаарлар өсүп чыгып, шаар соборлору коомдук имараттарга айланган. 15-кылымда чоң терезелүү, ренессанс элементтери менен жасалгаланган үйлөр салынган. Франциянын готика скульптурасында адамдын ички сезимине, дене түзүлүшүнө кызыгуу күч алат. Ал эми готика живописи интерьерди (Шартрдагы собор витражы) ачык түстөр менен кооздойт. Кайра жаралуунун асем стили 15-кылымдын 2-жарымындагы архитектурада калыптана баштайт. Бул мезгилде билимдүү
француз архитекторлору Н. Башефье, Ф. Делорм, П. Леско, Ж. А. Дюсерсо ж. б. өсүп чыгат. 19-кылымда темир жана айнектен бийик имараттар курула баштаган. Дүйнөдөгү эң бийик курулуш Париждеги Эйфель мунарасы (инженери Г. Эйфель) темир каркастар менен курулган. 20-кылымдын башында Францияда шаар курулушуна өзгөчө көңүл бурулган. 1960–70-жылдарда
Парижде жана анын айланасында көптөгөн курулуштар курулган. Бул жылдары айрыкча Ле Корбюзье
курган курулуштар башка өлкөлөрдүн архитекторлорунун чыгармачылыгына кыйла таасирин тийгизген.

Шер дарыясындагы Шенонсо замогу. 16-к. (Франция).



Москва. Кремль.



Москвадагы Василий Блаженный собору.



10–13-кылымдардын орто чени – Байыркы Русь маданиятынын гүлдөгөн доору. Таштан курулган кооз, бийик имараттар (чиркөө, монастырь, сарай) фреска, мозаика менен кооздолуп, икон өнөрү, китеп миниатюрасы жогорку деңгээлге көтөрүлгөн. Москва Кремли эменден (1339), кийин ак таштан (1367) курулган. 16-кылымда Москвада чиркөөлөр (Коломенскидеги Вознесения чиркөөсү, Василий Блаженный храмы), Русь мамлекетинин ири борборлорунда (Новгород, Тула, Коломна, Зарайск, Смоленск, Серпухов) кремлдер салынып, турак жайлар негизинен жыгачтан тургузулган. Русь архитектурасы жалпы Европа көркөм стиль системасында өнүгүп, 18-кылымда барокко, классицизм пайда болгон. 18-кылымда Русь мамлекетинин эң башкы милдети Санкт-Петербургду куруу эле. Шаардын жайгашышы жаратылыш ландшафтына байланыштырылып долбоорлонгон. Ошол убактагы барокконун чеберлери Б. Ф. Растрелли, С. И. Чевакинский, Д, В. Ухтомский иштешкен. 19-кылымдын ортосунда өкүм сүргөн классицизм архитектуранын бүт түрүнө жайылган. Бул мезгилде М. Ф. Казаков, А. Д. Захаров, К. И. Росси ж. б. атактуу архитекторлор чыгармачылык менен эмгектенген. 19-кылымдын 2-жарымында Россияда капитализмдин өнүгүшү архитектура менен сүрөт өнөрүнө чоң таасир этип, жаңы курулуш материалдары (металл конструкциясы) өздөштүрүлгөн. Октябрь революциясынан кийинки беш жылдыктар убагында жаңы шаарлар өсүп чыкты. Архитекторлор сапаттуу, кооз курулуштарды (Москва метрополитени, Москва каналындагы көпүрө ж. б.) курушту.

Байыртадан бери эле АКШ жергесинде индеец урууларынын маданияты өнүгүп келген. Шаарларда коомдук имараттар, чиркөөлөр тургузулуп, 19–20-кылымдардын ортосундагы курулуш техникасынын өнүгүшү асман тиреген имараттардын курулушуна шарт түздү. Америкадагы Чикаго мектебинин архитекторлор тобу асман тиреген бийик имараттын жаңы формасын жаратышты. Архитекторлор X. Ричардсон, Л. Салливен, Ф. Л. Райт ж. б-лар коомдук жана техникалык жаңы шарттарга ылайык аракеттенишкен. Курулуштардын жаңы типтерин жараткан америкалык архитекторлордун изденүүлөрү (Эро Сааринен, Л. Кан, М. Ямасаки, Мис Ван Дер Роэ) шаарлардын өнүгүшүнө өбөлгө болду. 19–20-кылымдардан Япониянын архитектурасында Европанын жана Американын таасири күчөп, ал эми 1950-жылдан улуттук архитектура өз алдынча өнүккөн.

Кыргызстандын аймагындагы байыркы архитектуралык эстеликтер неолит доорунан башталат (Ак үңкүрдөгү жаныбарлардын сүрөттөрү). Республиканын түштүгүндө топурак коргондор жана мунаралар менен курчалып, кыштан тургузулган курулуштарга бай Кош-Булак, Кара-Дарыя, Жаңы-Базар, Шоро-Башат (б. з. ч. 4-1-кылымдар) шаар урандылары табылган. Монголдордун үстөмдүгүнө чейин Кыргызстандын аймагында отурукташкан жана көчмөн калктын маданияты катарлаш өнүккөн. 5-10-кылымдарда көптөгөн чептер менен сепилдер курулуп, шаарлар өскөн. Бул шаарлардын дубал менен курчалган шахристаны (шаардын борбору) жана чыңдалган рабады (шаардын чет жакасында кол өнөрчүлүк жайгашкан элдүү пункттары) болгон (Ош, Өзгөн, Чаткал суусунун өрөөнүндө Күлбөскан, Чанчаркан,
Уубулак шаарлары).

Нью-Йорктогу Эмпайрстейт-билдинг асман мелжиген имараты (1932).


Алматыдагы көркөм сүрөт искусство музейи.


Чүй өрөөнүндөгү алгачкы орто кьлымдагы шаарлары (Токмоктун түштүгүндө 8 км аралыктагы Ак-Бешим, батышындагы Кызыл-Суу шаарлары) мунаралуу дубалдар жана чоподон согулган (көп учурда кошумча түрдө үйүлүп жасалган) чеп алкагы менен бекемделип курчалган шахристандары менен айырмаланган. Kyрулуштар гервалактан жана кыштан тургузулуп, чатырлары жаа түрүндө көтөрүлүп же жыгач менен жалпак жабылган. Тянь-Шандан мунаралуу пакса дубал (бийиктиги 12 мге чейин) менен курчалган тик бурчтуу кеңири аянттар – түрк хандарынын ордолорунун калдыктары табылган. Кыргызстандын бул мезгилдеги архитектурасы шаар куруу чеберчилигинин Орто Азиялык түрүнүн нугунда өнүккөн. Ак-Бешим шаар урандысынан 6–7-кылымдарга тиешелүү сепилдин калдыктары, анын шахристанынын чыгышынан 8-кылымга таандык узун короолуу христиан чиркөөсүнүн урандылары табылган. Шаардын сыртында жайгашкан буддалык 2 храм да өтө кызыктуу. Алардан сүрөт фрагменттери, скульптуралар, жасалга – колдонмо өнөрүнүн чыгармалары табылып, борборлорунун пландалышы Афганстан менен Чыгыш Түркстандын диний курулуштарына окшош. Орто Азиянын алгачкы орто кылымдагы сепил архитектурасына мүнөздүү болгон «бүктөмөлүү» дубалдар менен бекемделген кербен сарайлар (Манакелди суусунун жээгиндеги бурчтарына мунара тургузулган төрт чарчы Чалдовар кербен сарайы, 8- же 10-кылым) курулган. Кыргызстандын караханиддердин мусулман мамлекети доорундагы архитектурасында ислам динине байланыштуу бүткүл Орто Азиялык зодчийлик үчүн жалпы мүнөздүү монумент диний имараттарды - мечит, мунара, күмбөздөрдү куруу жана алардын иштерин өнүктүрүү аракеттери байкалат. Орто Азиянын архитектуралык мурасында пайдубалы 8 кырдуу жана өзү тегерек келип, бийиктеген сайын ичкерип олтурган, кирпич менен атайын кооздолуп кыналган алкактары бар, кирпичтен тургузулган белгилүү 2 мунаранын: Бурана шаар урандысындагы Бурана мунарасынын (Ак-Бешимдин түштүгүндө, 11-кылымдын башы, ушул күнгө чейин сакталып калган, бийиктиги 21,5 м) жана Өзгөндөгү мунаранын (11-кылым, ушул күнгө чейин сакталып калган, бийиктиги 18,75 м, фонары 1923-жылы кошумча курулган) мааниси чоң. Орто Азиялык зодчийликтин 11-12-кылымдардагы мыкты үлгүлөрүнүн катарына Өзгөндө түрдүү мезгилдерде курулуп, бири-бирине туташ салынган 3
күмбөз кирет. Андагы төрт чарчы залы жана башкы фасаддын көркөм жасалгасы портал чамгарактуу мемориал-

Самарканд.
Гур Эмир мавзолейи, 15-к-дын башы.

имараттын идеясын көрсөтөт. Күмбөздөрдүн (12-кылым) кирпичтери оймо-чиймеленип, көркөм кыналып жана оюу түшүрүлгөн, сары-кызыл чопо менен кооздолгон; «ислими» аттуу өтө кооз өсүмдүк арабескасы, «куфи» жана «насх» жазуулары, өсүмдүктөрдүн, жылдыздардын каршы-терши оймо-чиймелери, чегилген сызыктардын татаал айкалыштары жана кирпичтен кыналган геометриялык оюулар – «штрихтер» кооздугу жана жасалгасынын чебердиги менен көз жоосун алат. Кыргызстандын Каракоюн суусунун жээгинде, Ат-Башыдан 80 км аралыкта Жети-Суу

менен Кашкарды байланыштырган байыркы кербен жолунда жергиликтүү башкаруучу Мухамед хан тургузган (1408–1415) Таш-Рабат кербен сарайынын урандысы бар. Тик бурчтуу бөлмөлөр комплекси, коридорлору, чамгарактуу залы бар (мечит болушу ыктымал) симметриялуу, чарчы пландагы бул имарат ганч аралашмасынан (гипс менен чопонун аралашмасы) курулуп, бул типтеги курулуштардан айырмаланып, ички короосу жок. Башкы фасадда айчык сымал арканын эки капталында мунаралары бар. Сарай таш такталардан жөнөкөй кыналып, терезесиз курулгандыктан, ал архитектуралык жактан жупуну көрүнөт. Кыргызстанды Кокон хандыгы басып алган 19-кылымдын 20-30-жылдарында алар ири сепилдерди тургузушкан. Кыргызстандын Pocсияга ыктыярдуу кошулушунан баштап шаар куруу өркүндөгөн; Пишпек, Каракол, Токмокту куруунун пландары долбоорлонгон. Пишпек шаарын пландаштыруунун негизинде бири бири менен тик бурчтуу кесилишкен көчөлөр курулуп, алар майда кварталдарга бөлүнгөн. 20-кылымдын башында Кыргызстанда саман аралаштырылган чопо же кыштан курулган үйлөрдөн турган 6 шаар жанa бир нече жумушчу посёлкалары болгон.

Файл:АРХИТЕКТУРА 60.png
Өзгөн тарыхый арх-ралык эстеликтери. 11–12-к.


Бишкектеги башкы мечит.



Бишкек. Ысык-Көл мейманканасы.



Кыргызстандын архитектурасы жанa шаар куруунун өнүгүшү революциядан кийинки мезгилде башталып, 30-жылдын аягына чейин созулган. Taрыхый шаарлардын (Ош, Өзгөн) өнүгүшү менен катар жаңы өнөр жайлуу шаарлар пайда болду. Жергиликтүү ж. б. архитекторлордун күчү менен кийин Жалал-Абад, Токмок, Балыкчы, Каракол, Нарын, Ош, Өзгөн, Көк-Жаңгак, Талас ж. б. шаарлардын генпландары иштелип чыккан.1970-жылдарда жакшыртылган пландуу турак үйлөр жанa окуу жайларынын, кинотеатр ж. б. маданий эс алуучу жайлардын имараттары курулду. 1984-жылы Фрунзеде алгачкы 16 кабат, андан соң 12 жана 18 кабат турак үйлөр тургузулган. Өнөр жай архитектурасы ири масштабдагы курулмалар жанa комплекстер менен толукталган. 80-жылдардан тартып курулган объекттерге «Манас» аэропорту (1981), Улуттук коопсуздук кеңешинин (1994), «Бакыт үйүнүн» (1987), Батыш автовокзалдын имараты, "Жеңиш монументи», «Манас» скульптуралык тобу (1988) ж. б. кирет. «Манас ордосу» архитектуралык ансамбль (1995) Манастын күмбөзү, музейи жайгашкан жерге курулган. Улуттук архитектуранын салтына ылайык
салынган чайкана, мечит, административдик-чарбалык курулмалар жана чакан архитектуралык формалар да бар.

Таластагы «Манас ордосунун» Кароол-Дөбөдөн көрүнүшү.

Республиканын дээрлик бардык региондорунда мемориалдык күмбөздөр жана монументалдык скульптуралык композициялар тургузулган. Бишкекте фирмалардын 2000-жылдан кийин курула баштаган офистери, менчик ар кандай курулуштар, мейманканалар, өкүлчүлүктүн резиденциялары шаар түрүн өзгөртүү менен башкача көрк берип турат, к. Бишкек архитектурасы.
Ад.: Омуралиев Д. Краткая история архитектуры Кыргызстана. Б., 2003; Всеобщая история архитектуры. Т.1-12. М., Стройиздат, 1969; Мастера архитектуры об архитектуре. М., Искусство, 1972; Иконников А. В. Функция, форма и образ в архитектуре. М., Стройиздат, 1986.
Д. Өмуралиев, М. Карыбекова, Н. Жылдызова.

"http://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=ИТАЛИЯ&oldid=69022" булагынан алынды